Πέντε σενάρια για Ιράν και τιμές πετρελαίου

Η ιρανική κρίση έχει πλέον μετατραπεί σε ένα πρόβλημα πολύ ευρύτερο από τη στρατιωτική αντιπαράθεση ΗΠΑ και Ιράν. Η εξέλιξη της σύγκρουσης θα καθορίσει όχι μόνο την ασφάλεια στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, αλλά και τη διαθεσιμότητα πετρελαίου και φυσικού αερίου στις διεθνείς αγορές, το κόστος των θαλάσσιων μεταφορών και τελικά τις τιμές που θα πληρώσουν καταναλωτές και επιχειρήσεις σε ολόκληρο τον κόσμο.

Η Υπηρεσία Ερευνών του Κογκρέσου (CRS), εξετάζοντας την προοπτική της κρίσης, διατυπώνει σε πρόσφατη έκθεσή της πέντε βασικά σενάρια:

● Παρατεταμένη σύγκρουση χαμηλής έντασης: Οι εχθροπραξίες συνεχίζονται χωρίς αποφασιστική στρατιωτική επικράτηση κάποιας πλευράς, με περιοδικά πλήγματα και αντίποινα, αλλά χωρίς επιστροφή σε ολοκληρωτικό πόλεμο.

● Εύθραυστη εκεχειρία: Οι αντιμαχόμενες πλευρές συμφωνούν σε προσωρινή παύση των εχθροπραξιών, η οποία όμως παραμένει ασταθής και μπορεί να καταρρεύσει.

● Κλιμάκωση των επιχειρήσεων: Η σύγκρουση κλιμακώνεται, με πιθανή εμπλοκή περισσότερων κρατών, αυξάνοντας τον κίνδυνο γενικευμένης περιφερειακής σύρραξης.

● Επίτευξη συμφωνίας: Οι εμπλεκόμενες πλευρές επιτυγχάνουν συμφωνία που περιορίζει ή τερματίζει τις εχθροπραξίες.

● Πτώση της ιρανικής κυβέρνησης: Η εσωτερική πίεση, σε συνδυασμό με τις επιπτώσεις της σύγκρουσης, οδηγεί σε κατάρρευση ή ανατροπή της ιρανικής ηγεσίας, δημιουργώντας περίοδο μεγάλης πολιτικής και γεωπολιτικής αβεβαιότητας.

Η έκθεση επισημαίνει ότι τα πέντε σενάρια δεν αποκλείουν το ένα το άλλο. Αντίθετα, η κρίση μπορεί να περάσει από το ένα σενάριο στο άλλο ή ακόμη και να εμφανίσει χαρακτηριστικά περισσότερων του ενός σε διαφορετικές φάσεις.

Παρούσα κατάσταση

Πριν από τον πόλεμο, περίπου 20 εκατ. βαρέλια πετρελαίου και πετρελαϊκών προϊόντων περνούσαν καθημερινά από το Ορμούζ, ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου στο ένα τέταρτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου. Παράλληλα, μέσω του ίδιου περάσματος διακινούνταν περίπου το 19% του παγκόσμιου LNG.

Τις προηγούμενες εβδομάδες, στην άνοδο των τιμών συνέβαλε και η κλιμάκωση της δράσης των Υεμενιτών ανταρτών Χούθι στην Ερυθρά Θάλασσα. Από τα τέλη Ιουλίου οι Χούθι απείλησαν τη ναυσιπλοΐα προς και από τα σαουδαραβικά λιμάνια, ενώ στις αρχές Σεπτεμβρίου η προέλασή τους στις ακτές της Υεμένης και η ενίσχυση της θέσης τους γύρω από το Μπαμπ Ελ Μαντέμπ  αύξησαν τις ανησυχίες για την ασφάλεια μιας ακόμη σημαντικής θαλάσσιας οδού μεταφοράς ενέργειας, πέραν των Στενών του Ορμούζ.

Η εξέλιξη αυτή, σε συνδυασμό με τις επιθέσεις στις πετρελαϊκές υποδομές της Σαουδικής Αραβίας, ενίσχυσε τις ανησυχίες για την ασφάλεια των εξαγωγών και συνέβαλε στην άνοδο του Brent πάνω από τα 100 δολάρια.

Σύμφωνα με την S&P Global, η επίδραση των εξελίξεων ήταν άμεση στις αγορές. Στις 10 Σεπτεμβρίου το Brent αυξήθηκε κατά 6,34%, καθώς οι πληροφορίες για την προέλαση των Χούθι ενίσχυσαν τις ανησυχίες για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στην περιοχή. Παράλληλα, σύμφωνα με την αμερικανική Υπηρεσία Ενεργειακών Πληροφοριών (EIA), οι επιθέσεις των Χούθι στη θαλάσσια οδό του Μπαμπ Ελ Μαντέμπ επηρέασαν τις πετρελαϊκές ροές προς το σαουδαραβικό λιμάνι Γιανμπού, περιορίζοντας τη δυνατότητα μεταφοράς πετρελαίου μέσω της Ερυθράς Θάλασσας.

Στις 21 Σεπτεμβρίου 2026, σχεδόν επτά μήνες μετά την έναρξη του πολέμου, το Brent έκλεισε περίπου στα 100,34 δολάρια το βαρέλι. Την επόμενη ημέρα ανέκαμψε κατά 1,7%, στα 102,06 δολάρια, σε μια κίνηση που χαρακτηρίστηκε κυρίως διορθωτική μετά την πρόσφατη υποχώρηση των τιμών. Η τιμή του, από περίπου 72,5 δολάρια στις 28 Φεβρουαρίου όταν άρχισε η σύγκρουση, εκτινάχθηκε έως τα 126,4 δολάρια στα τέλη Απριλίου, για να υποχωρήσει στη συνέχεια.

Οι τελευταίες ενδείξεις για πιθανή διπλωματική κινητικότητα μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, ενόψει της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, συνέβαλαν στη νέα υποχώρηση των τιμών, χωρίς όμως να έχουν εξαλειφθεί οι ανησυχίες για την ασφάλεια των πετρελαϊκών ροών.

Παρατεταμένη σύγκρουση χαμηλής έντασης: «Η νέα κανονικότητα»

Το πρώτο σενάριο είναι η συνέχιση μιας σύγκρουσης που δεν εξελίσσεται σε ολοκληρωτικό πόλεμο, αλλά ούτε και τερματίζεται. Οι ΗΠΑ και το Ιράν συνεχίζουν τις επιθέσεις και τις πιέσεις, εκτιμώντας ότι μπορούν να αντέξουν το οικονομικό, στρατιωτικό και πολιτικό κόστος για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από τον αντίπαλό τους.

Αυτό μπορεί να αποδειχθεί το πλέον ύπουλο σενάριο για την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια. Δεν θα προκαλούσε κατ’ ανάγκην ένα στιγμιαίο ενεργειακό σοκ, αλλά θα διατηρούσε ένα μόνιμο «ασφάλιστρο κινδύνου» στις τιμές.

Ήδη η κυκλοφορία στο Ορμούζ έχει μειωθεί δραματικά. Το Σαββατοκύριακο πέρασαν μόλις 17 εμπορικά πλοία, έναντι περίπου 125 ημερησίως πριν από τον πόλεμο. Παράλληλα, ορισμένα δεξαμενόπλοια συνεχίζουν να διέρχονται με απενεργοποιημένους πομπούς.

Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσο πετρέλαιο παράγεται, αλλά πόσο πετρέλαιο μπορεί να μεταφερθεί με ασφάλεια. Οι ναύλοι των δεξαμενόπλοιων έχουν εκτοξευθεί, ενώ έχει δημιουργηθεί ένα πολύ ακριβό σύστημα μεταφόρτωσης πετρελαίου από πλοίο σε πλοίο στα ανοικτά του Ομάν. Το κόστος μεταφοράς έχει ξεπεράσει τα 30 δολάρια ανά βαρέλι σε ορισμένες διαδρομές.

Εφόσον η σύγκρουση παραταθεί, το Brent θα μπορούσε να διατηρηθεί σε επίπεδα άνω των 100 δολαρίων το βαρέλι, καθώς οι τιμές θα εξακολουθούν να ενσωματώνουν σημαντική επιβάρυνση λόγω του γεωπολιτικού κινδύνου. Βέβαια, μια νέα σοβαρή διαταραχή στην παραγωγή ή τη μεταφορά πετρελαίου θα μπορούσε να προκαλέσει νέα απότομη άνοδο.

Ενδεικτικά η Goldman Sachs έχει εκτιμήσει ότι, σε περίπτωση περαιτέρω κλιμάκωσης και σοβαρών διαταραχών στις πετρελαϊκές μεταφορές, η τιμή του Brent θα μπορούσε να κινηθεί προς τα 120 δολάρια το βαρέλι. Η εκτίμηση αυτή δείχνει ότι, ακόμη και χωρίς μια πλήρη διακοπή των παγκόσμιων πετρελαϊκών ροών, η παρατεταμένη αβεβαιότητα μπορεί να διατηρήσει σημαντική ανοδική πίεση στις τιμές.

Εύθραυστη εκεχειρία: «Η αγορά παίρνει ανάσα»

Το δεύτερο σενάριο προβλέπει μια νέα προσωρινή παύση των εχθροπραξιών χωρίς συνολική πολιτική συμφωνία. Οι δύο πλευρές θα μπορούσαν να καταλήξουν ότι το κόστος της συνέχισης του πολέμου υπερβαίνει τα οφέλη. Για την αγορά ενέργειας, αυτό θα ήταν μια σημαντική αλλαγή.

Το βασικό ζητούμενο δεν θα ήταν απλώς να σταματήσουν οι επιθετικές επιχειρήσεις, αλλά να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη των ναυτιλιακών εταιρειών. Η επιστροφή των δεξαμενόπλοιων στο Ορμούζ θα μπορούσε να αυξήσει σταδιακά τις εξαγωγές, να μειώσει τους ναύλους και να περιορίσει το ασφάλιστρο κινδύνου.

Η εμπειρία των τελευταίων εβδομάδων δείχνει, ωστόσο, ότι οι αγορές πετρελαίου επηρεάζονται περισσότερο από τις προσδοκίες για ομαλοποίηση της κατάστασης παρά από τις πραγματικές ποσότητες πετρελαίου που φτάνουν στις διεθνείς αγορές. Για παράδειγμα, τη Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου, το Brent υποχώρησε προς τα 102 δολάρια το βαρέλι, καθώς ενισχύθηκαν οι προσδοκίες για πιθανή διπλωματική πρόοδο μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν ενόψει της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ.

Εφόσον η εκεχειρία διαρκέσει και οι θαλάσσιες μεταφορές αποκατασταθούν, το Brent θα μπορούσε να κινηθεί σταδιακά προς χαμηλότερα επίπεδα. Σε δημοσκόπηση της Informist στις 7 Σεπτεμβρίου, η διάμεση εκτίμηση έξι χρηματιστηριακών για το Brent έδινε 86,25 – 105 δολάρια ανά βαρέλι, ενώ οι IndusInd Securities και Kotak Securities τοποθετούσαν το εύρος στα 85-105 δολάρια.

Το ενεργειακό όφελος θα ήταν ακόμη μεγαλύτερο στο φυσικό αέριο. Το Ορμούζ διακινούσε πριν από την κρίση σχεδόν το 20% του παγκόσμιου LNG, με το Κατάρ και τα Εμιράτα να εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τη θαλάσσια αυτή οδό.

Κλιμάκωση των επιχειρήσεων: «Το μεγάλο ενεργειακό σοκ»

Το τρίτο σενάριο είναι η κλιμάκωση των αμερικανικών επιχειρήσεων και η πιθανή στοχοποίηση των πυρηνικών εγκαταστάσεων, της νήσου Χαργκ, μέσω της οποίας πραγματοποιείται περίπου το 90% των ιρανικών εξαγωγών αργού πετρελαίου, αλλά και των ιρανικών παράκτιων ενεργειακών και στρατιωτικών εγκαταστάσεων κοντά στο Ορμούζ.

Μια επίθεση στο Χαργκ θα μπορούσε να περιορίσει άμεσα τις ιρανικές εξαγωγές. Επίθεση στις παράκτιες εγκαταστάσεις ή στα πλοία θα μπορούσε να αυξήσει δραματικά τον κίνδυνο διέλευσης από το Ορμούζ. Το Ιράν θα μπορούσε να απαντήσει με στοχοποίηση των αμερικανικών δυνάμεων ή και των συμμάχων τους στην περιοχή. Παράλληλα, ένοπλες οργανώσεις που συνδέονται με το Ιράν σε Υεμένη, Ιράκ και Λίβανο θα μπορούσαν να εντείνουν τη δράση τους.

Σε αυτή την περίπτωση είναι προφανές ότι η αγορά ενέργειας δεν χρειάζεται να χάσει και τα 20 εκατ. βαρέλια ημερησίως του Ορμούζ για να αντιδράσει. Αρκεί μια απότομη μείωσή τους για να ενισχύσει σημαντικά τις ανησυχίες για πιθανή έλλειψη στην αγορά. Επιπρόσθετα, όπως έχουμε αναφέρει σε παλαιότερη ανάλυση («Αναντικατάστατος κόμβος ενέργειας το Ορμούζ», «Το Ποντίκι», φύλλο 2436, 30.4.2026), «οι διαθέσιμες εναλλακτικές διαδρομές υδρογονανθράκων είναι περιορισμένες και ευάλωτες». 

Σε μια σοβαρή κλιμάκωση, το Brent θα μπορούσε να κινηθεί αρχικά προς τα 120-140 δολάρια το βαρέλι. Σε αυτό το εύρος κινούνται εκτιμήσεις της Capital Economics, ενώ η Goldman Sachs έχει προειδοποιήσει ότι το Brent θα μπορούσε να ξεπεράσει τα 120 δολάρια εφόσον παραμείνουν οι διαταραχές στις ροές μέσω του Στενού του Ορμούζ. Σε περίπτωση παρατεταμένης ή εκτεταμένης διακοπής των ροών, οι εκτιμήσεις γίνονται ακόμη υψηλότερες, με ορισμένα σενάρια να κάνουν λόγο ακόμη και για 150-200 δολάρια το βαρέλι.

Επίτευξη συμφωνίας: «Η αποκλιμάκωση στις τιμές πετρελαίου»

Το τέταρτο σενάριο προβλέπει την επιστροφή στη διπλωματία και την επίτευξη μιας συμφωνίας που θα αποκαθιστούσε την ελεύθερη ροή ενέργειας και θα μείωνε τα ασφάλιστρα και τους ναύλους.

Σε  αυτή την περίπτωση, η αγορά θα αντιδρούσε θετικά πριν ακόμη εφαρμοστεί πλήρως η συμφωνία. Μάλιστα, αν συνοδευτεί από σταδιακή αποκατάσταση της ναυσιπλοΐας, το Brent θα μπορούσε να υποχωρήσει στα 80-95 δολάρια το βαρέλι, εύρος που προσεγγίζουν εκτιμήσεις της Goldman Sachs, της J.P. Morgan και της DBS Bank. Πάντως, η προηγούμενη συμφωνία του Ιουνίου απέτυχε σε κάποιον βαθμό, επειδή υπήρξε «διαφορετική ερμηνεία» για το καθεστώς ελέγχου του Ορμούζ.

Πτώση του καθεστώτος της Τεχεράνης: «Η μεγαλύτερη αβεβαιότητα»

Η πιθανή κατάρρευση της Ισλαμικής Δημοκρατίας υπό το βάρος της στρατιωτικής και οικονομικής πίεσης δεν θα οδηγούσε υποχρεωτικά σε μια σταθερή, φιλοδυτική κυβέρνηση. Θα μπορούσε να οδηγήσει σε ανταγωνισμό μεταξύ των IRGC, των αντιπάλων του καθεστώτος, των εθνοτικών ομάδων, αλλά και άλλων διεκδικητών της εξουσίας.

Από ενεργειακής πλευράς, αυτό ίσως είναι το πιο δυσμενές σενάριο. Σε πρώτη φάση, η αγορά θα αντιδρούσε στην αβεβαιότητα. Ακόμη και αν η νέα κυβέρνηση ήταν διατεθειμένη να αποκαταστήσει τις εξαγωγές, οι αγοραστές θα χρειάζονταν χρόνο για να πειστούν ότι το Ορμούζ είναι ασφαλές και ότι οι ιρανικές πετρελαϊκές εγκαταστάσεις λειτουργούν κανονικά.

Η έκθεση της Υπηρεσίας Ερευνών του Κογκρέσου προειδοποιεί για πιθανές πολλαπλές εστίες σύγκρουσης, μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών, διάδοση όπλων και πυρηνικού υλικού, καθώς και για ανάπτυξη εξτρεμιστικών ομάδων σε περιοχές όπου θα μπορούσε να δημιουργηθεί κενό εξουσίας.

Βραχυπρόθεσμα ένα τέτοιο σενάριο θα μπορούσε να οδηγήσει σε ιδιαίτερα υψηλές τιμές πετρελαίου, ακόμη και προς 130-160 δολάρια το βαρέλι ή υψηλότερα.

Μακροπρόθεσμα, όμως, η εικόνα θα μπορούσε να αντιστραφεί. Εάν μια νέα σταθερή κυβέρνηση αποκαθιστούσε τις σχέσεις με τη διεθνή αγορά, καταργούνταν οι κυρώσεις και αυξάνονταν οι ιρανικές εξαγωγές, τότε η επιστροφή του ιρανικού πετρελαίου στην αγορά θα μείωνε σημαντικά τις τιμές. Η Kpler εκτιμά ότι, σε ένα πλήρως απαλλαγμένο από κυρώσεις σενάριο, η επιστροφή του ιρανικού πετρελαίου στις διεθνείς αγορές θα μπορούσε να μειώσει την τιμή κατά 7-10 δολάρια/βαρέλι, διαμορφώνοντας το Brent στην περιοχή των 70-80 δολαρίων τους επόμενους 12 μήνες.

Η σύγκριση των πέντε σεναρίων οδηγεί στο συμπέρασμα ότι:

● Η ενεργειακή ασφάλεια δεν εξαρτάται μόνο από την ποσότητα του πετρελαίου που παράγεται, αλλά και από την ασφάλεια ολόκληρης της αλυσίδας εφοδιασμού.

● Το Ορμούζ παραμένει ο κρίσιμος κόμβος αυτής της αλυσίδας.

● Το Μπαμπ Ελ Μαντέμπ αναδεικνύεται σε έναν ακόμη παράγοντα κινδύνου.

● Οι εναλλακτικοί αγωγοί πετρελαίου και φυσικού αερίου μπορούν να μειώσουν την εξάρτηση, αλλά δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τα στρατηγικά θαλάσσια περάσματα Ορμούζ και Μπαμπ Ελ Μαντέμπ.

* O Βασίλης Γιαννακόπουλος είναι ταξίαρχος ε.α. της Π.Α., γεωστρατηγικός αναλυτής ([email protected])

Διαβάστε επίσης:

Η κλεψύδρα αδειάζει για τον Μερτς

Συμφωνία Ιράκ-Τουρκίας για σταδιακή αποχώρηση των τουρκικών δυνάμεων από τη βάση Μπασίκα

Αλβανία: Ερωτικά μηνύματα, κρατικά απόρρητα και Ράμα στο σκάνδαλο των μυστικών υπηρεσιών

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.