Βιβλίο – Μυστική φυλακή, του Rodrigo Ray Rosa

Rodrigo Ray Rosa
Μυστική φυλακή
Μετάφραση: Κώστας Αθανασίου
Εκδόσεις: Καστανιώτη
Σελ.: 114

«Η δόκτωρ Πελκάρι και ο κρατικός σύμβουλος προχώρησαν με γοργό βήμα προς τα δέντρα. Κάτω από τα δέντρα βασίλευε μια πυκνή σκιά. Βάδιζαν σε ένα τούνελ στρωμένο με κίτρινη άμμο και ξερά φύλλα. Στα δεξιά και στα αριστερά, σε ίσες αποστάσεις, υπήρχαν πάσσαλοι που κατέληγαν σε ένα Τ, ο καθένας με έναν παπαγάλο, με την αλυσιδίτσα του και την ταΐστρα του μπροστά στα πόδια του. Κάποιοι παπαγάλοι φώναζαν με φωνή στριγκή…».

Έτσι αρχίζει ο πρόλογος που συνεχίζεται για να δώσει τη θέση του στη φυλακή των δέντρων, σε μια κρυφή παράνομη φυλακή, στη «Μυστική φυλακή» του Ροδρίγκο (ή Ροντρίγκο) Ρέι Ρόσα, που είναι το πιο πρόσφατα μεταφρασμένο του έργο στη γλώσσα μας. Είχε προηγηθεί η μετάφραση και η κυκλοφορία της διαφορετικού ύφους εξαιρετικής νουβέλας του «Σεβερίνα» στις αρχές του φετινού θέρους από τις εκδόσεις Κυψέλη. Νουβέλα και η «Μυστική φυλακή» που ενώ ήδη μετράει σχεδόν τριανταπέντε χρόνια ύπαρξης και κυκλοφορίας, στα καθ’ ημάς έστω και ετεροχρονισμένα μεταφράστηκε από τον Κώστα Αθανασίου για λογαριασμό των εκδόσεων Καστανιώτη και της πάντα εξαίρετων επιλογών σειράς «Συγγραφείς απ’ όλο τον κόσμο», κι έτσι επιτέλους έχουμε στα χέρια μας ένα ακόμα ευφυές δείγμα γραφής του Ρέι Ρόσα, ο οποίος θεωρείται και είναι αδιαμφισβήτητα από τους επιφανέστερους σύγχρονους συγγραφείς της Λατινικής Αμερικής. Για τον Ρέι Ρόσα είχαμε ξαναμιλήσει με αφορμή τη «Σεβερίνα» του κι είμαστε ξανά εδώ και για τη «Μυστική φυλακή» και μελλοντικά θα είμαστε εδώ μιας και το ενδιαφέρον για τη μετάφραση και έκδοση άλλων έργων του μοιάζει να αναζωπυρώνεται. Δικαίως!

Με καταγωγή από τη Γουατεμάλα, αυτός ο εξέχων εκπρόσωπος των σύγχρονων λατινοαμερικανικών γραμμάτων (που αγαπάει την Ελλάδα και την επισκέπτεται συχνά όντας πλέον πολιτογραφημένος Αθηναίος), έχει τιμηθεί με πλήθος διακρίσεων – δικαίως, θα ξαναπούμε. Το 2004 τιμήθηκε στη Γουατεμάλα με το Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας Μιγκέλ Άνχελ Αστούριας, το 2013 στην Κίνα για το μυθιστόρημά του «Los sordos» απέσπασε το βραβείο καλύτερου μεταφρασμένου βιβλίου, ενώ το 2015 στη Χιλή τιμήθηκε με το Ιβηροαμερικανικό Βραβείο Γραμμάτων Χοσέ Δονόσο για το σύνολο της εργογραφίας του. Ο Πωλ Μπόουλς ήταν αυτός που τον εμπιστεύτηκε και του άνοιξε πόρτες και παράθυρα της διεθνούς λογοτεχνίας και τον έκανε γνωστό μεταφράζοντας τα βιβλία του στην αγγλική γλώσσα. Αδιαμφισβήτητα ένας χαρισματικός δημιουργός με εντελώς προσωπικό ύφος και στιλ γραφής: γράφει λιτά, κοφτά, αποστασιοποιημένα, λέγοντας πολλά μόνο και μόνο υπονοώντας τα, με μια «εμμονή» για τη γλώσσα, με χρήση ποιητικών αποχρώσεων και αλληγορίας, πλάθοντας ζοφερούς και σκοτεινούς κόσμους. Στα εκπληκτικής οικονομίας λόγου κείμενά του τα ερωτήματα μένουν αναπάντητα και συνυφαίνονται με υπαινιγμούς, παραβολές, στοιχεία επιστημονικής φαντασίας και αστυνομικής πλοκής, με την πολύπαθη χώρα καταγωγής του στο φόντο ή σε ημιφωτισμένο επίκεντρο και με χαρακτήρες που δεν ξεχνιούνται μετά το πέρας της ανάγνωσης.

Όλα τα παραπάνω είναι παρόντα και ευδιάκριτα και στη «Μυστική φυλακή», αυτήν την κοφτερή σαν ξυράφι, δυστοπική, αλληγορική και υποβλητική νουβέλα για το πεπρωμένο της Λατινικής και της Κεντρικής Αμερικής, και σε δεύτερο υπόστρωμα – κάτω από τη σκληρή υπόθεση – έχουμε αποτυπωμένη τη σύγχρονη ταραγμένη ιστορία της Γουατεμάλας με το βαρύ φορτίο της αποικιοκρατίας, της κρατικής και της παραστρατιωτικής βίας και του ρατσισμού, των πραξικοπημάτων, των περιστατικών καταστολής, των μέχρι θανάτου βασανιστηρίων των πολιτικών κρατουμένων, της διαφθοράς και της εγκληματικότητας και των κοινωνικών ανισοτήτων. Ο Ρέι Ρόσα, μέσω της ιστορίας της νουβέλας του, αποτίει φόρο τιμής στη γλώσσα – χρήζοντάς την πρωταγωνίστρια –, στην εκφορά της, στη χρήση της, στην ελευθερία και στην καταδίκη της, στη φίμωσή της, στην επικοινωνία και στον αγώνα για επικοινωνία είτε στον γραπτό είτε στον προφορικό λόγο ενώ τα κλαδιά των δέντρων στερούν απ’ τον ουρανό την ελευθερία και την απεραντοσύνη του. Η υπόθεση εκτυλίσσεται σε μια τροπική ζούγκλα – ο χρόνος και ο τόπος παραμένουν ακαθόριστοι – γύρω από ένα παράνομο στρατόπεδο κράτησης πολιτικών κρατουμένων, οι οποίοι γίνονται πειραματόζωα σε έρευνες που διεξάγονται υπό την ευθύνη και την εποπτεία της γιατρού Πελκάρι και υπό την έγκριση της κρατικής εξουσίας. Ένας άντρας βρίσκεται στο ποτάμι αναίσθητος, κρατώντας σφιχτά στα χέρια του ένα τετράδιο με μαύρο εξώφυλλο. Ο δόκτωρ Ουίλιαμ Άντι με τη βοήθεια του τοπικού μηχανικού μεταφέρουν τον άντρα που παραληρεί στο υποτυπώδες ιατρείο της περιοχής κι από εκεί, ο Γιού, ο μυστηριώδης άντρας, μεταφέρεται στο στρατόπεδο. Το τετράδιό του πέφτει στα χέρια του δόκτορος Άντι ο οποίος, με τη χρήση ενός ισπανικού λεξικού, βυθίζεται στην ανάγνωση των προσωπικών σημειώσεων. Έτσι, στην τριτοπρόσωπη αφήγηση μπαίνει εμβόλιμη η συνταρακτική πρωτοπρόσωπη γραπτή αφήγηση του Γιού – που καταλαμβάνει ένα μεγάλο μέρος της νουβέλας – για τις συνθήκες της αιχμαλωσίας και της απόδρασής του αλλά και για την ύπαρξη ενός συγκρατούμενού του, ενός άλλου Γιού, που έρχεται εντός της αφήγησης του πρώτου Γιού με τη δική του γραπτή μαρτυρία και εξομολόγηση. Οι γραπτές αφηγήσεις των δύο αντρών συνομιλούν μεταξύ τους. Οι δύο τους επικοινωνούν γραπτώς, για να μην ξεχάσουν τίποτα μέσω της γραπτής έκφρασης, για να διατηρήσουν ζωντανή τη μνήμη, για να αντισταθούν στο πείραμα στο οποίο έχουν υποβληθεί το μυαλό τους και η ψυχή τους, για να γκρεμίσουν τη φυλακή της σιωπής, για να κρατήσουν το τερατώδες σχέδιο της εξουσίας μακριά απ’ το εσωτερικό τους φως. Η μία φωνή μες στην άλλη, δύο πεπρωμένα σε διασταύρωση και σε πάλη για ελευθερία συλλογισμού και έκφρασης.

Όταν ο δόκτωρ Άντι, την επόμενη μέρα, επιστρέψει στο στρατόπεδο να δει πώς είναι ο ασθενής του ο Γιού, τον ενημερώνουν πως είναι νεκρός, πως έπειτα από μια αποτυχημένη απόπειρα απόδρασης από τον χώρο κράτησής του βρέθηκε κρεμασμένος από ένα δοκάρι. Λίγες μέρες αργότερα, ο δόκτωρ Άντι θα βρει νεκρό έναν άλλον άντρα στην όχθη του ποταμού που έχει στα χέρια του έναν φακό και στο εσωτερικό του κρύβονται ένα μολύβι και σκόρπια φύλλα χαρτιού με σημειώσεις με έναν γνώριμο γραφικό χαρακτήρα. «Εσύ κι εγώ, που μπορούμε να γράφουμε, μπορούμε να εκφράζουμε και να υπακούμε σε δικές μας διαταγές».Ο νεκρός μεταφέρεται στο ιατρείο και ο Άντι, παρατηρώντας πολλαπλές ουλές στο κεφάλι του, θα αναλάβει την έρευνα – νεκροψία ανοίγοντας το κρανίο του. Αυτό που θα διαπιστώσει και θα καταγράψει ξεπερνά κάθε αρρωστημένη φαντασία και αφήνει υπαινιγμούς για φρικαλεότητες που λάμβαναν χώρα εντός των κέντρων κράτησης και βασανιστηρίων στη Γουατεμάλα, με το κράτος της να επιτρέπει και να εγκρίνει τη δημιουργία φυλακών – κλινικών παραλογισμού και θανάτου εντός των στρατοπέδων. Αυτό που επίσης είναι ευδιάκριτο στη «Μυστική φυλακή» είναι ο ευνουχισμός της έκφρασης, η απαγόρευση της σκέψης, της ελεύθερης βούλησης και της ικανότητας της όποιας δράσης. Όπως και σε έναν εφιάλτη, αυτό που φαίνεται ή λέγεται είναι ουσιαστικά αυτό που φαίνεται ή λέγεται και παράλληλα είναι και κάτι άλλο τρομακτικό, οδυνηρό, ακατανόητο και ακατάληπτο σαν μακρινό γάβγισμα ή σαν μισοσβημένη ψαλμωδία, με τις συλλαβές της να καίγονται σε τεράστια φωτιά. Η παρούσα νουβέλα συνομιλεί με τη «Σωφρονιστική αποικία» του Φ. Κάφκα και με την «Εφεύρεση του Μορέλ» του Adolfo Bioy Casares. Μέσω της μυθοπλασίας του, ο Ρέι Ρόσα, χωρίς ίχνος καταγγελίας, ήρεμα και αποστασιοποιημένα, καταρρίπτει τα όρια μεταξύ συνείδησης και ασυνείδητου, έκφρασης και σιωπής, πολιτισμού και κτηνωδίας, μιλάει για τη γλώσσα που μόλις αγγίζει το ανείπωτο, αποκαλύπτει την αλήθεια σε όλη την αγωνιώδη της διάσταση, φωτογραφίζει τη νεκροπολιτική ενός κράτους (της χώρας του και της κάθε χώρας που επιθυμεί να παράγει ανθρώπους – μηχανές απογυμνωμένους από την ικανότητα ανεξάρτητης σκέψης, καταδικασμένους να υπακούουν τυφλά σε εντολές και υποβιβασμένους σε μια προσυμβολική κατάσταση που τους καθιστά ζώα άγρια κι ανήμερα).

Μια νουβέλα πολυεπίπεδη, εξωφρενικά σκληρή και δυστοπικά υπέροχη για τις φυλακές του μυαλού που μας επιβάλλονται ή εμείς οι ίδιοι τις χτίζουμε με τα χέρια μας, για τη μνήμη, την πιο βαθιά και πιο ριζική μορφή αντίστασης, για το πόσο μακριά μπορεί να φτάσει και πόσο ακραία μπορεί να φερθεί ένα κράτος για να πειθαρχήσει στις μάζες του παραβιάζοντας και καταργώντας δικαιώματα και σαδιστικά ελέγχοντας τον νου των ανθρώπων. Αναγνωστική εμπειρία η «Μυστική φυλακή», μεταφρασμένη εύστοχα από τον Κώστα Αθανασίου.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Γιατί ξαναδιαβάζουμε Ιστορία

Ο Θουκυδίδης δεν διαψεύστηκε ποτέ

Οι ζωές που δεν έζησε ο Μπορίς Παστερνάκ

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.