Οι ζωές που δεν έζησε ο Μπορίς Παστερνάκ

Μπορίς Παστερνάκ
Αυτοβιογραφία
Μετάφραση: Αλεξάνδρα Ιωαννίδου
Εκδόσεις Πατάκη
Σελ.: 152

Ο τίτλος «Αυτοβιογραφία» είναι κάπως πιο απόλυτος απ’ όσο το ίδιο το βιβλίο επιτρέπει. Οποιος περιμένει από τον Μπορίς Παστερνάκ μια τακτοποιημένη αφήγηση της ζωής του, με ημερομηνίες, σταθμούς, προσωπικές εξομολογήσεις και μια ευθύγραμμη πορεία από την παιδική ηλικία προς την ωριμότητα, θα συναντήσει ένα πολύ διαφορετικό κείμενο. Πρόκειται περισσότερο για ένα αυτοβιογραφικό σχεδίασμα, όπως άλλωστε δηλώνει ακριβέστερα και ο πρωτότυπος τίτλος του έργου: μια επιλεκτική επιστροφή στο παρελθόν, όπου ο Παστερνάκ παραλείπει, επανέρχεται, φωτίζει πρόσωπα που πέρασαν από τη ζωή του και αφήνει ολόκληρες περιόδους στη σκιά. Εκείνο που τον απασχολεί περισσότερο δεν είναι να ανασυνθέσει τη ζωή του ως αλληλουχία γεγονότων, αλλά να καταλάβει πότε και με ποιον τρόπο η εμπειρία άρχισε να μετατρέπεται σε τέχνη.

Η «Αυτοβιογραφία», που κυκλοφόρησε τώρα στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση από τα ρωσικά της Αλεξάνδρας Ιωαννίδου, είναι ένα μικρό σε έκταση βιβλίο με εντυπωσιακά μεγάλο ιστορικό και πνευματικό βάθος. Ο Παστερνάκ το συνέλαβε αρχικά ως εισαγωγή σε μια συλλογή ποιημάτων. Το κείμενο ολοκληρώνεται στον τελευταίο μεγάλο δημιουργικό κύκλο της ζωής του και φτάνει ουσιαστικά έως τα χρόνια μετά την Επανάσταση, μέσα από πέντε κεφάλαια και δύο καταληκτικά μέρη. Ο ίδιος εξηγούσε ότι δεν είχε σκοπό να γράψει την ιστορία μισού αιώνα. Τον ενδιέφερε να δείξει πώς, στη δική του περίπτωση, η ζωή μεταβλήθηκε σε καλλιτεχνική δημιουργία και πώς η δημιουργία γεννήθηκε από τη μοίρα και την εμπειρία.

Αυτή η παρατήρηση θα μπορούσε να λειτουργήσει ως κλειδί για ολόκληρο το βιβλίο, επειδή ο Παστερνάκ, όταν κοιτάζει πίσω, ενδιαφέρεται πρωτίστως για τους δρόμους που άνοιξαν κάποτε μπροστά του και που ο ίδιος εγκατέλειψε, όπως τη μουσική και τη φιλοσοφία, χωρίς όμως αυτές οι επιλογές να χαθούν πραγματικά, αφού διαμόρφωσαν τον συγγραφέα που έγινε τελικά.

Γεννήθηκε στη Μόσχα το 1890, σε ένα σπίτι όπου η τέχνη ήταν μέρος της καθημερινής ζωής. Ο πατέρας του, Λεονίντ Παστερνάκ, ήταν ζωγράφος και εικονογράφος έργων του Τολστόι. Η μητέρα του, Ρόζα Κάουφμαν, πιανίστρια. Ο κόσμος της ρωσικής καλλιτεχνικής και πνευματικής ελίτ περνούσε κυριολεκτικά από το σπίτι τους. Ο Τολστόι ανήκε στον οικογενειακό κύκλο και η μουσική υπήρξε η πρώτη μεγάλη κλήση του νεαρού Μπορίς. Υπό την επιρροή του Αλεξάντρ Σκριάμπιν μελέτησε σύνθεση για περίπου έξι χρόνια. Κάποια στιγμή, όμως, την εγκατέλειψε. Ύστερα στράφηκε στη φιλοσοφία, σπούδασε στη Μόσχα και το 1912 βρέθηκε στο Μαρβούργο, ένα από τα σημαντικότερα τότε κέντρα του νεοκαντιανισμού, κοντά στον Χέρμαν Κόεν. Και τη φιλοσοφία την εγκατέλειψε. Επέστρεψε στη Ρωσία και αφοσιώθηκε στη λογοτεχνία.

Εάν διαβάσει κανείς αυτές τις μετακινήσεις σαν βιογραφικό σημείωμα, αντιλαμβάνεται την αβεβαιότητα ενός νέου ανθρώπου που αναζητεί τον δρόμο του. Μέσα στο βιβλίο αποκτούν διαφορετικό νόημα. Η μουσική και η φιλοσοφία δεν ήταν χαμένος χρόνος. Από τη μία κράτησε την αίσθηση του ρυθμού και της σύνθεσης, από την άλλη την πειθαρχία της σκέψης και την ανάγκη να αναζητεί πίσω από τα πράγματα τη βαθύτερη τάξη τους. Ο Παστερνάκ έφθασε στη λογοτεχνία κουβαλώντας τη μουσική αντίληψη του ρυθμού, την αφαιρετική πειθαρχία της φιλοσοφίας, τη εικαστική ματιά του οικογενειακού του περιβάλλοντος. Η ποίηση εμφανίζεται έτσι ως το μέρος όπου συναντήθηκαν οι προηγούμενες, «ανεκπλήρωτες ζωές» του.

Ίσως γι’ αυτό η έννοια της αποτυχίας αποκτά μέσα στην «Αυτοβιογραφία» μιαν απροσδόκητη σημασία. Οι άνθρωποι έχουμε την τάση να αφηγούμαστε αναδρομικά τη ζωή μας σαν να υπήρχε εξαρχής μια κατεύθυνση. Ο επιτυχημένος συγγραφέας θυμάται τα γεγονότα που προανήγγελλαν τον συγγραφέα, ο πολιτικός εκείνα που προανήγγελλαν τον πολιτικό, ο ζωγράφος τις παιδικές του ζωγραφιές. Η ζωή αποκτά εκ των υστέρων μια συνοχή που δεν είχε όσο τη ζούσαμε. Ο Παστερνάκ είναι περισσότερο ενδιαφέρων ακριβώς επειδή αφήνει να φανούν τα αδιέξοδα, οι μεταστροφές και οι απώλειες. Η καλλιτεχνική ταυτότητα προκύπτει σταδιακά, σχεδόν μέσα από μια διαδικασία αφαίρεσης.

Το δεύτερο σημαντικό γνώρισμα του βιβλίου βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο μιλά για τους άλλους. Οι προσωπικότητες που συναντά κανείς στις σελίδες του θα αρκούσαν για να συγκροτήσουν μια μικρή ιστορία της ρωσικής κουλτούρας: Σκριάμπιν, Τολστόι, Μαγιακόφσκι, Γεσένιν, Έρενμπουργκ, Μαρίνα Τσβετάγεβα. Ο Παστερνάκ, ωστόσο, δεν συντάσσει προσωπογραφίες με την ψυχρή γνώση του μεταγενέστερου ιστορικού. Τα πρόσωπα αυτά εμφανίζονται όπως λειτουργούν μέσα στη μνήμη του. Ένα βλέμμα, ένας τρόπος ομιλίας, η εντύπωση μιας συνάντησης μπορούν να έχουν μεγαλύτερη σημασία από την κατοπινή θέση κάποιου στο λογοτεχνικό πάνθεον.

Ιδιαίτερη θέση έχει ο Μαγιακόφσκι. Η σχέση του Παστερνάκ μαζί του υπήρξε περίπλοκη, γεμάτη έλξη και απόσταση, θαυμασμό και διαφοροποίηση. Πίσω της βρίσκεται ένα από τα σοβαρότερα ερωτήματα που απασχόλησαν τη ρωσική λογοτεχνία του 20ού αιώνα: τι συμβαίνει στον ποιητή όταν η Ιστορία απαιτεί από αυτόν να γίνει εκπρόσωπός της; Η Επανάσταση είχε μεταβάλει ριζικά όχι μόνο το πολιτικό σύστημα αλλά και τη θέση του συγγραφέα μέσα στην κοινωνία. Από ένα σημείο και μετά, η αισθητική επιλογή μπορούσε να μετατραπεί σε πολιτική δήλωση και η απόσταση από την επίσημη γραμμή, σε ζήτημα επιβίωσης.

Εδώ είναι εύκολο να αδικήσει κανείς το βιβλίο και να το διαβάσει αποκλειστικά υπό το φως όσων γνωρίζουμε ότι ακολούθησαν. Ο «Δόκτωρ Ζιβάγκο», η άρνηση των σοβιετικών περιοδικών να δημοσιεύσουν το μυθιστόρημα, η αποστολή του χειρογράφου στη Δύση, η έκδοσή του από τον Τζαντζιάκομο Φελτρινέλλι το 1957, το Νόμπελ Λογοτεχνίας του 1958 και η τεράστια εκστρατεία εναντίον του συγγραφέα αποτελούν μία από τις γνωστότερες πολιτισμικές υποθέσεις του Ψυχρού Πολέμου. Το Νόμπελ απονεμήθηκε στον Παστερνάκ για τη συμβολή του τόσο στη σύγχρονη λυρική ποίηση όσο και στη μεγάλη ρωσική επική παράδοση. Αρχικά το αποδέχθηκε και στη συνέχεια, υπό την πίεση των σοβιετικών Αρχών, αναγκάστηκε να το αρνηθεί.

Η ιστορία αυτή είναι τόσο ισχυρή ώστε κινδυνεύει να καταπιεί το υπόλοιπο έργο του. Ο Παστερνάκ γίνεται εύκολα στα μάτια του δυτικού αναγνώστη «ο διωκόμενος συγγραφέας του “Ζιβάγκο”». Η «Αυτοβιογραφία» υπενθυμίζει έναν πολύ πιο σύνθετο δημιουργό. Έναν ποιητή που είχε ήδη κατακτήσει κεντρική θέση στη ρωσική λογοτεχνία πολύ πριν από αυτό το μυθιστόρημα, κάποιον που πέρασε από τις πρωτοπορίες, που συνδιαλέχθηκε με τη ρωσική και ευρωπαϊκή παράδοση και που αντιμετώπισε εξαρχής τη δημιουργία ως υπαρξιακή υπόθεση.

Υπάρχει όμως και ένας ακόμα λόγος που κάνει αυτό το ύστερο αυτοβιογραφικό σχεδίασμα σημαντικό. Ο Παστερνάκ είχε γράψει ήδη, γύρω στα σαράντα του, ένα πρώτο εκτενές αυτοβιογραφικό κείμενο, που έγινε γνωστό με τον τίτλο «Safe Conduct». Εκεί η μνήμη οργανωνόταν ακόμα περισσότερο μέσα από συνειρμούς, εικόνες και απότομες αλλαγές στην αφήγηση. Η ίδια η μορφή του είχε προκαλέσει αμηχανία στους πρώτους αναγνώστες, ακριβώς επειδή αρνιόταν την κανονική χρονολογική αφήγηση. Στην ύστερη «Αυτοβιογραφία», ο συγγραφέας επιστρέφει σε αρκετό από το ίδιο υλικό από διαφορετική πλέον απόσταση.

Η επιστροφή στα ίδια χρόνια από τη σκοπιά της ωριμότητας έχει ιδιαίτερη σημασία. Στα εξήντα του, ο άνθρωπος που θυμάται τον εικοσάχρονο εαυτό του, γνωρίζει ήδη τι απέγιναν οι άνθρωποι που τότε βρίσκονταν δίπλα του, ποιες προσδοκίες διαψεύστηκαν, ποιοι χάθηκαν, τι απέμεινε από τις μεγάλες αισθητικές και πολιτικές βεβαιότητες μιας εποχής. Η μνήμη γίνεται έτσι κάτι περισσότερο από καταγραφή γεγονότων, καθώς του επιτρέπει να επιστρέψει στο παρελθόν και να το αξιολογήσει από την απόσταση της ωριμότητας. Ο συγγραφέας επιλέγει ξανά το παρελθόν του, διορθώνει την παλιά εικόνα του εαυτού του και, σε κάποιο βαθμό, διαφωνεί μαζί του.

Γι’ αυτό και ο τόνος του βιβλίου έχει στιγμές ασυνήθιστης αυστηρότητας. Ο Παστερνάκ δεν αντιμετωπίζει το προηγούμενο έργο του σαν κάτι που οφείλει να υπερασπιστεί. Αναγνωρίζει σε αυτό υφολογικές υπερβολές και αισθητικές επιλογές από τις οποίες έχει πια απομακρυνθεί. Ένας συγγραφέας που έφθασε στην παγκόσμια αναγνώριση ξαναδιαβάζει τον νεότερο εαυτό του χωρίς την υποχρέωση να συμφωνήσει μαζί του. Και ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο ελκυστικές πλευρές της «Αυτοβιογραφίας»: η ωριμότητα εδώ σημαίνει και δικαίωμα αναθεώρησης.

Το βιβλίο αποκτά έτσι μια παράξενη χρονική θέση. Γράφεται όταν ο «Δόκτωρ Ζιβάγκο» έχει ουσιαστικά ολοκληρωθεί και η ζωή του Παστερνάκ πλησιάζει προς την τελική της καμπή. Η ιταλική έκδοση της «Αυτοβιογραφίας» από τον Φελτρινέλλι κυκλοφόρησε το 1958, την ίδια χρονιά με το Νόμπελ. Λίγο αργότερα, ο συγγραφέας θα βρεθεί στο κέντρο μιας παγκόσμιας πολιτικής σύγκρουσης που ο ίδιος δεν είχε επιδιώξει. Θα πεθάνει στο Περεντέλκινο τον Μάιο του 1960.  

Διαβάζουμε λοιπόν αυτές τις σελίδες γνωρίζοντας κάτι που ο αφηγητής τους δεν μπορούσε ακόμη να γνωρίζει πλήρως: ότι βρισκόταν σχεδόν στην παραμονή της μεταμόρφωσής του από μεγάλο Ρώσο ποιητή σε διεθνές σύμβολο της σύγκρουσης ανάμεσα στη λογοτεχνία και την πολιτική εξουσία. Αυτή η γνώση δημιουργεί αναπόφευκτα μια δεύτερη αφήγηση πίσω από την πρώτη. Εκείνος θυμάται τη νεότητά του. Εμείς βλέπουμε συγχρόνως το τέλος που πλησιάζει.

Θα αδικούσαμε όμως το βιβλίο αν μέναμε μόνο εκεί. Η πραγματική δύναμη της «Αυτοβιογραφίας» βρίσκεται σε κάτι περισσότερο προσωπικό και, ακριβώς γι’ αυτό, οικουμενικό. Στο ερώτημα πώς σχηματίζεται ένας άνθρωπος. Πόσα πράγματα πρέπει να αγαπήσει, να δοκιμάσει και κάποτε να εγκαταλείψει μέχρι να αναγνωρίσει εκείνο που πραγματικά του ανήκει. Η μουσική, η φιλοσοφία, οι δάσκαλοι, οι φιλίες, οι μεγάλοι νεκροί, η Επανάσταση, οι έρωτες, οι λογοτεχνικές συγγένειες περνούν από αυτές τις σελίδες σαν υλικά μιας κατασκευής της οποίας το τελικό σχέδιο δεν ήταν γνωστό εξαρχής.

Κάπως έτσι η μικρή αυτή «Αυτοβιογραφία» καταλήγει να λέει κάτι που υπερβαίνει κατά πολύ τη ζωή του Παστερνάκ. Η βιογραφία ενός δημιουργού αποτελείται και από όσα πραγματοποίησε και από όσα εγκατέλειψε. Από δρόμους που ακολούθησε για λίγο, από ανθρώπους που άλλαξαν τον προσανατολισμό του, από βεβαιότητες που κάποτε αναθεώρησε. Όταν έρχεται η ώρα να κοιτάξει πίσω, η πραγματική δυσκολία βρίσκεται στην επιλογή: ποιο από όλα αυτά υπήρξε τελικά ουσιώδες;

Ο Παστερνάκ απαντά σ’ αυτό χωρίς να το διατυπώνει σαν αξίωμα. Ουσιώδες υπήρξε ό,τι μπόρεσε κάποτε να μεταμορφωθεί σε τέχνη. Και ίσως γι’ αυτό, στο τέλος, η «Αυτοβιογραφία» του μοιάζει λιγότερο με απολογισμό μιας ζωής και περισσότερο με την ιστορία της γέννησης ενός συγγραφέα.

Διαβάστε επίσης:

Γιατί κάθε μεγάλη πόλη έχει το βιβλίο της

Οι πιο όμορφες βιβλιοθήκες του κόσμου

Βιβλίο: Ο παράδεισος που έκρυβε μια κόλαση

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.