Ο Θουκυδίδης δεν διαψεύστηκε ποτέ

Για μερικές δεκαετίες ο δυτικός κόσμος έζησε με την ιδέα ότι είχε κατορθώσει περίπου να διαψεύσει τον Θουκυδίδη. Η ισχύς, αυτή η παλιά και ενοχλητική σταθερά της Ιστορίας, θα μπορούσε πλέον να περιοριστεί από θεσμούς, διεθνείς οργανισμούς, οικονομικές αλληλεξαρτήσεις, συνθήκες και κανόνες. Η πολιτική θα εξακολουθούσε ασφαλώς να περιλαμβάνει ανταγωνισμούς συμφερόντων, αλλά η ωμή επιβολή θα υποχωρούσε σταδιακά μπροστά σε έναν κόσμο όπου ακόμη και οι ισχυροί θα ήταν υποχρεωμένοι να λογοδοτούν. Η πεποίθηση αυτή άντεξε όσο την ευνοούσαν οι συνθήκες. Σήμερα μοιάζει όλο και περισσότερο με μία ακόμη σύγχρονη αυταπάτη που κατέρρευσε μόλις η ισχύς επανέφερε στο προσκήνιο την παλιά διαχρονική της λογική.

Δυόμισι χιλιάδες χρόνια νωρίτερα, το 416 π.Χ., οι Αθηναίοι είχαν φτάσει στη Μήλο ζητώντας την υποταγή της. Στον περίφημο διάλογο που καταγράφει ο Θουκυδίδης, οι Μήλιοι επικαλούνται το δίκαιο, την ουδετερότητά τους και την ελπίδα ότι οι Σπαρτιάτες θα τους βοηθήσουν. Οι Αθηναίοι απαντούν με μια από τις σκληρότερες διατυπώσεις που μας κληροδότησε η αρχαία πολιτική σκέψη. Το δίκαιο, υποστηρίζουν, έχει πραγματικό βάρος όταν οι αντίπαλοι διαθέτουν περίπου ίση δύναμη· διαφορετικά, οι ισχυροί επιβάλλουν όσα μπορούν και οι αδύναμοι υπομένουν όσα είναι αναγκασμένοι να υπομείνουν.

Χρειάζεται εδώ μια προσοχή που συχνά χάνεται όταν η φράση χρησιμοποιείται ως εύκολο απόφθεγμα πολιτικού κυνισμού. Αυτά τα λόγια τα λένε οι Αθηναίοι, όχι ο Θουκυδίδης ως θεωρητικός που διατυπώνει κάποια αιώνια ηθική αρχή. Και ο αναγνώστης του γνωρίζει την κατάληξη. Η Μήλος θα καταστραφεί, αλλά λίγα χρόνια αργότερα θα καταρρεύσει και η ίδια η αθηναϊκή δύναμη, που τότε εμφανίζεται τόσο βέβαιη για την υπεροχή της. Ο Θουκυδίδης επομένως δεν δικαιώνει τον ισχυρό. Παρατηρεί κάτι πολύ πιο λεπτό. Μας επισημαίνει να αποδεχθούμε ότι η ηθική αξία του δικαίου από μόνη της δεν αρκεί για να το καταστήσει αποτελεσματικό.

Ο εικοστός αιώνας επιχείρησε, με τεράστιο ιστορικό κόστος, να δώσει θεσμική απάντηση ακριβώς σε αυτό το πρόβλημα. Μετά δύο Παγκόσμιους Πολέμους οικοδομήθηκε ένα ολόκληρο σύστημα που είχε σκοπό να περιορίσει τη δυνατότητα των κρατών να ενεργούν αποκλειστικά σύμφωνα με τη δύναμή τους. Ο ΟΗΕ, οι διεθνείς συμβάσεις, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί, οι στρατιωτικές συμμαχίες και αργότερα η οικονομική παγκοσμιοποίηση συγκρότησαν έναν κόσμο στον οποίο η ισχύς παρέμενε παρούσα, αλλά όφειλε να περιορίζεται με κανόνες.

Μετά το 1989 η προσδοκία έγινε ακόμη μεγαλύτερη. Η κατάρρευση του σοβιετικού συστήματος έδωσε την εντύπωση ότι ο μεγάλος ιδεολογικός ανταγωνισμός είχε κριθεί και ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία, η αγορά και η οικονομική αλληλεξάρτηση διέθεταν πλέον μια σχεδόν φυσική δύναμη εξάπλωσης. Το περίφημο «τέλος της Ιστορίας» του Φουκουγιάμα, πολύ πιο σύνθετη θέση από την καρικατούρα που αργότερα επικράτησε, έγινε πάντως το σύνθημα μιας εποχής που ένιωθε ότι είχε βρει επιτέλους τη σωστή κατεύθυνση της Ιστορίας. Ο Κίσινγκερ, λιγότερο πρόθυμος να πιστέψει ότι το 1989 είχε αλλάξει και η ανθρώπινη φύση μαζί με τον πολιτικό χάρτη, επέμενε ότι η Ιστορία εξακολουθούσε να κινείται με παλιότερα υλικά: ισχύ, συμφέρον, γεωγραφία και φόβο.

Για αρκετό καιρό φάνηκε ακόμη και λογικό. Το εμπόριο θα έκανε τον πόλεμο υπερβολικά ακριβό. Η οικονομική ανάπτυξη θα δημιουργούσε μεσαίες τάξεις και οι μεσαίες τάξεις θα ζητούσαν περισσότερη πολιτική ελευθερία. Η τεχνολογία θα άνοιγε κοινωνίες που μέχρι τότε μπορούσαν να ελέγχουν την πληροφορία. Η Ρωσία θα ενσωματωνόταν σταδιακά στη δυτική οικονομική τάξη. Η Κίνα, καθώς πλούτιζε, θα πλησίαζε περισσότερο προς το δυτικό πολιτικό πρότυπο. Για πρώτη ίσως φορά στην ιστορία, η γεωπολιτική έμοιαζε να μπορεί να μετατραπεί σε οικονομία.

Η πραγματικότητα ακολούθησε λιγότερο ευγενική διαδρομή. Η οικονομική αλληλεξάρτηση αποδείχθηκε ικανή να περιορίζει ορισμένες συγκρούσεις, αλλά και να δημιουργεί νέες μορφές εξάρτησης. Η τεχνολογία απελευθέρωσε τεράστιες ποσότητες πληροφορίας και ταυτόχρονα προσέφερε πρωτοφανή εργαλεία παρακολούθησης, χειραγώγησης και ελέγχου. Τα αυταρχικά καθεστώτα έμαθαν να χρησιμοποιούν τις αγορές χωρίς να υιοθετούν αναγκαστικά τις πολιτικές αξίες που η Δύση θεωρούσε ότι θα τις συνόδευαν. Και τα κράτη, όταν έκριναν ότι διακυβεύονταν ζωτικά τους συμφέροντα, έδειξαν ότι η γλώσσα της ισχύος δεν είχε εξαφανιστεί ποτέ.

Το σφάλμα βρισκόταν ίσως στην πεποίθηση ότι οι κανόνες μπορούσαν κάποτε να υποκαταστήσουν τη δύναμη που τους στηρίζει. Το διεθνές δίκαιο έχει αξία ακριβώς επειδή θέτει όρια στην ισχύ. Για να λειτουργήσουν όμως αυτά τα όρια χρειάζονται κράτη πρόθυμα να τα υπερασπιστούν, συμμαχίες ικανές να αποτρέψουν την παραβίασή τους και κοινωνίες που θεωρούν ότι αξίζει να αναλάβουν το κόστος της υπεράσπισής τους. Ένας κανόνας που κανείς δεν μπορεί ή δεν θέλει να επιβάλει καταλήγει εύκολα σε διακήρυξη καλών προθέσεων.

Σε αυτό το σημείο η «Ώρα των αρπακτικών» του Τζουλιάνο ντα Έμπολι συναντά, από έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο, τον παλιό θουκυδίδειο κόσμο. Τα «αρπακτικά» του κατάλαβαν νωρίτερα από τους αντιπάλους τους ότι πίσω από κάθε θεσμό εξακολουθεί να βρίσκεται το ζήτημα της ισχύος. Είδαν τους κανόνες ως όρια που μπορούν να δοκιμαστούν, τις διαδικασίες ως χρόνο που μπορεί να αξιοποιηθεί και τον αιφνιδιασμό ως πολιτικό πλεονέκτημα. Το καινούργιο στοιχείο είναι ότι διαθέτουν πλέον τεχνολογικά μέσα που πολλαπλασιάζουν σε πρωτοφανή βαθμό αυτή τη δυνατότητα.

Το ουσιαστικότερο πρόβλημα για τις δημοκρατίες βρίσκεται αλλού. Για χρόνια αντιμετώπισαν την ισχύ σχεδόν με αμηχανία, επενδύοντας όλο και περισσότερο στους κανόνες και στους θεσμούς. Οι αντίπαλοί τους, όμως, συνέχισαν να τη θεωρούν βασικό εργαλείο της πολιτικής και να δοκιμάζουν διαρκώς πόσο αντέχουν αυτοί οι κανόνες όταν δεν στηρίζονται σε πραγματική δύναμη.

Ο Θουκυδίδης δεν χρειάζεται λοιπόν να επιστρέψει. Δεν έφυγε ποτέ. Το λάθος ήταν δικό μας όταν πιστέψαμε ότι η πρόοδος τον είχε καταστήσει παρωχημένο. Η μεγάλη πολιτική πρόκληση εξακολουθεί να είναι η ίδια που διακρίνεται πίσω από τον διάλογο των Αθηναίων και των Μηλίων: να δημιουργηθεί ένας κόσμος στον οποίο το δίκαιο να περιορίζει την ισχύ χωρίς να περιμένει από την ισχύ να αυτοπεριοριστεί από καλή θέληση και πίστη.

Διαβάστε επίσης:

Οι ζωές που δεν έζησε ο Μπορίς Παστερνάκ

Γιατί κάθε μεγάλη πόλη έχει το βιβλίο της

Οι πιο όμορφες βιβλιοθήκες του κόσμου

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.