ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ  – Η τέχνη παράγων μετασχηματισμού του αστικού περιβάλλοντος

Το ηχοτοπίο της πόλης

Υπάρχει ακόμη το ηχοτοπίο της πόλης – του οποίου τη διατήρηση μερικές φορές επιδιώκουμε με τους νόμους περί «κοινής ησυχίας». Υπάρχουν μορφές μετασχηματισμού αυτού του ηχοτοπίου – από τοπίο συγκυριακό, όπου οι θόρυβοι διαδέχονται ο ένας τον άλλον δίχως να μετασχηματίζονται σε έναν σκοπό και χωρίς να συνθέτουν ένα νόημα, σε ένα ηχοτοπίο με τάξη και νόημα.

Η αίσθηση αυτής της εμπειρίας είναι καταλυτική για τον πολίτη, από τη στιγμή που συμβάλλει ο ίδιος στο να δημιουργεί μια κοινότητα ήχων με τις πιο απλές κινήσεις. Ο πεζός που κινείται υπό το κράτος κάποιων ήχων μπορεί να είναι ένας εύχαρις πεζός, ο οποίος δεν χρησιμοποιεί τον αστικό χώρο για μετακίνηση μεταξύ δύο σημείων, αλλά ζει και βιώνει πολλά μέσα σ’ αυτόν.

Ανάλογα ακροάματα υπάρχουν σε διάφορες γωνιές του κόσμου. Στην ακτή της Αδριατικής, στην πόλη Ζαντάρ της Κροατίας, έχουμε το πρώτο όργανο που χρησιμοποιεί τη μαγεία της θάλασσας για τις μελωδίες του. Τόσο ο άνεμος όσο και τα κύματα παίζουν το όργανο αέναα επιτρέποντας στους επισκέπτες να καθίσουν μέσα του και να απολαύσουν μια συναυλία καμωμένη από τα στοιχεία της φύσης. Η δημιουργία είναι του αρχιτέκτονα Nikola Basic το 2005 και είναι νεανική συνδυάζοντας το θέαμα του στοιχείου με το άκουσμά του…

Ανάλογη διάταξη υπάρχει στην Αγγλία – έργο του καλλιτέχνη Luke Jerom, που φέρει τον ανατρεπτικό τίτλο «Aeolus – Wind – Pavillon (υπόστεγο)»

Το νυχτερινό τοπίο

Η πόλη χρειάζεται περίσσεια φωτός, όπως χρειάζεται και την απουσία του. Το βράδυ, ως γνωστόν, είναι συνήθως χρόνος μετά την εργασία, δοσμένος κατά το μεγαλύτερο μέρος του στην αναψυχή και στην ανάκτηση δυνάμεων από τη βιοπάλη της ημέρας. Στατιστικά το βράδυ – νοούμενο ως ο χρόνος ανάμεσα στην ημέρα και στο βαθύ σκοτάδι των μεταμεσονύχτιων ωρών – ως θέαμα έλκει περισσότερο την προσοχή, αφενός από την προχωρημένη νύχτα με την παράδοση στον ύπνο και αφετέρου από την ημέρα, στη διάρκεια της οποίας κυριαρχεί η «οπτική» της απασχόλησης και του βιοτικού αγώνα.

Ο «φωτοαρχιτέκτονας», που έρχεται να ανα-μορφώσει μια τυχούσα πόλη στις βραδινές ώρες, μπορεί να της προσδίδει νέες φαντασιογόνες διαστάσεις και να λειτουργεί ως κακός αγωγός της πλήξης και της ρουτίνας από τα ίδια και τα ίδια αστικά σκηνικά. Αυτό που χρειάζεται ως συμπλήρωμα και πλαίσιο μιας μερικής αρχιτεκτονικής είναι μια αρχιτεκτονική ολιστική, μια πολεοδομική συστράτευση, μια συνεκτίμηση όλων των στοιχείων του προβλήματος του αστικού χώρου: της μορφής και της λειτουργικότητάς του, και μάλιστα σε 24ωρη βάση, και μάλιστα σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της πόλης. Χωρίς αποκλεισμούς.⁵

«Διαχείριση του φωτός» δεν σημαίνει ότι το φως γενικά και οποτεδήποτε είναι εκ ταυτότητος καλό. Στα «Όνειρα» του σκηνοθέτη Ακίρα Κουροσάβα ένας γέρος χωριάτης ερωτάται από κάποιον τουρίστα γιατί δεν υπάρχει ηλεκτρικό ρεύμα στο χωριό του κι εκείνος απαντά ερωτώντας: «Τι να το κάνουμε;». Και όταν ο τουρίστας απαντά στην ερώτηση – απάντηση του χωρικού, «μα για να βλέπετε στο σκοτάδι της νύχτας!», ο χωρικός ανταπαντά: «Και γιατί πρέπει να βλέπεις και στο σκοτάδι; Η νύχτα δεν πρέπει να είναι σκοτεινή;».

Το σκοτάδι έχει κι αυτό την αξία του, τον δικό του χώρο και χρόνο, κι ακόμη έχει τους υποστηρικτές του.

● Στο αγγλικό περιοδικό «Resurgence» o John Daniel υπεραμύνεται του σκοταδιού⁶ υπενθυμίζοντας έναν ριζοσπάστη Αμερικανό ποιητή του 19ου αιώνα, τον Γουόλτ Γουίτμαν, που τραγούδησε τις πνευματικές ομορφιές της νύχτας και «το μυστικό παιχνίδι των σκιών που συν-πλέκονται και συν-στρέφονται σαν να ήταν ζωντανές υπάρξεις».

● Ο σκηνοθέτης Αλέξης Δαμιανός έβρισκε πως τα φώτα που είχαν τοποθετήσει οι τοπικοί παράγοντες κατά μήκος της ημιέρημης παραλίας των Βασιλικών στη βόρεια Εύβοια όξυναν μάλλον παρά διασκέδαζαν το αίσθημα της μελαγχολίας και της έμφοβης κενότητας, που υπέβαλλε τα βράδια ο χώρος.

Σήμερα πλέον, με την περίσσεια του τεχνητού φωτός, μπορούμε να μιλάμε όχι μόνο για την αισθητική αναμόρφωση ή τη «λειτουργική φωταγώγηση» κάποιων περιοχών για λόγους ασφάλειας, κυκλοφορίας, εξυπηρέτησης ορισμένων καταστημάτων κ.λπ., αλλά επίσης μπορούμε να μιλάμε για την κακοδιαχείριση του φωτός, για τη «φωτορύπανση» σε ευρεία έννοια. Θύμα αυτής της φωτορύπανσης είναι, μεταξύ άλλων, και η αδυναμία σαφών αστρονομικών παρατηρήσεων.

Στον δικτυακό τόπο www.greekarchitects.gr ο Θεόδωρος Κοντορήγας⁷ αναφέρεται στην τυχαία διάχυση του φωτός πέρα από τα επιθυμητά όρια, στη «θάμβωση», ακόμη και στην αδυναμία της παρακολούθησης ενός «ελεύθερου φώτων» νυχτερινού ουρανού στον περιαστικό χώρο.

Με δεδομένη λοιπόν τη δυναμική του φωτός καλούμαστε να χρησιμοποιήσουμε το φως χωρίς να απεμπολήσουμε τις «αξίες χρήσης» που μας προσφέρει το αγνό – φυσικό σκοτάδι! Να υποστηρίξουμε τους καλαίσθητους αστικούς φωτισμούς, χωρίς να επαναπαυθούμε σ’ αυτούς. Να αντισταθούμε στο «θάμβος» κυριολεκτικά αλλά και μεταφορικά…

Με τις παραπάνω όψεις ο Θεόδωρος Κοντορήγας δίνει ένα παράδειγμα «διακριτικού φωτισμού», όπου το φως και το σκοτάδι βρίσκονται σε λογική συσχέτιση.

Το αστικό τοπίο σαν υλικό φαντασίας και μετασχηματισμών

Η τέχνη πρέπει να εμπνέει, όχι για πράγματα που είναι εφικτά, αλλά και για όσα είναι ανέφικτα, όσα δεν υπάρχουν αλλά μπορούν να υποδαυλίζουν τη φαντασία. Πρέπει να ενδύεται μορφές που να διεγείρουν, να υποκινούν οράματα. Γι’ αυτόν τον σκοπό τίποτε δεν είναι καλύτερο από την παρουσίαση που «αποκλίνει», που δίνεται στο παράδοξο, που επιχειρεί μέσω του τελευταίου να διεγείρει εικόνες και σχεδιασμούς.

Σ’ αυτές τις φωτοσυνθέσεις ο καλλιτέχνης Δημήτρης Τσουμπλέκας μπορεί να προσδίδει στο «τοπίο» έξω από τη Βουλή τα χαρακτηριστικά πεδίου όπου δοκιμάζεται η αντοχή καθενός στο σερφινγκ, μπορεί να δίνει στον περιβάλλοντα χώρο της Ακρόπολης τα χαρακτηριστικά πυκνού δάσους, στην Ομόνοια χαρακτηριστικά λίμνης με πλεούμενα ή στον Ηλεκτρικό τα χαρακτηριστικά καναλιού: όμως πέρα από αυτό οξύνει τη φαντασία μας και αποτελεί μια άσκηση.

Το αστικό τοπίο πρέπει να μπορεί να αλλάξει τους ανθρώπους που είναι κολλημένοι στις ενεστώσες μορφές, πρέπει να τους κάνει τολμηρούς και νεωτεριστές: γι’ αυτό η προβληματική του Τσουμπλέκα παίζει τον ρόλο της…

Επίλογος

Το αστικό τοπίο είναι επανορθώσιμο – το επιβεβαιώνουν οι πολίτες εκείνοι που φιλότιμα ακολουθούν διάφορες πρωτοβουλίες, όπως αυτή της Ελληνικής Εταιρείας, για να αποκαθιστούν τις επιφάνειες στην προτέρα κατάσταση. Αρκεί όμως αυτό; Ή μήπως χρειάζεται μια γενικότερη κίνηση, που θα εμπνεύσει σεβασμό στη δημιουργία και στην ποιότητα των επιφανειών;

Προ καιρού άκουγα δυο αρχιτεκτόνισσες να μιλάνε στην τηλεόραση για τη διασκευή ενός παλαιού κτηρίου στην Οδό Πειραιώς, χωρίς να λένε τίποτε για την ανοικτότητα που σπάνια εξασφαλίζει ένα αστικό τοπίο από μια αστική οπτική…

Αυτό το μεγάλο έλλειμμα των αχανών οριζόντων θεραπεύει η ορειβατική ματιά, φυσικά πρόσκαιρα και φυσικά πηγαίνοντάς μας στο «αλλού». Αλλά και η ματιά ενός street artist μπορεί να προσδώσει βάθος στον χώρο, μπορεί να δώσει νοήματα και εικόνες ικανές να εμπνέουν. Αυτή η ματιά μπορεί να μεγεθύνει την πόλη, να την κάνει πολλαπλά ενδιαφέρουσα, να της προσδώσει νέες διαστάσεις.

Όσο μεγάλη κι αν είναι μια πόλη, είναι πεπερασμένη σε μέγεθος και χρειάζεται να προσλάβει μεγαλύτερο. Χρειάζεται μια απειρότητα, μια απεραντοσύνη που να διεγείρει το βλέμμα, που να κατευθύνεται σε κάθε γούστο και να θεραπεύει κάθε αισθητική αναπόληση. Μέσα από αυτό το «τέχνασμα» μπορεί να μεγιστοποιηθεί η συμβολή της τέχνης στο αστικό τοπίο, στη φαντασία και στην ευζωία των πολιτών.

* Ο Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας

Σημειώσεις

5. Γιάννη Σχίζα, περιοδικό «Οικοτοπία», «Ασκήσεις οικοτουριστικής ορθότητας», τεύχος 21, Απρίλιος 2002

6. John Daniel, περιοδικό «Resurgence», Δεκέμβριος 2002, «Γράφοντας το βράδυ: Αγκαλιάζοντας τη σκοτεινιά και όλα όσα αυτή φωτίζει»

7. Θεόδωρος Κοντορήγας, «Φωτορύπανση» και ποιότητα φωτισμού εξωτερικών χώρων», 6.2.2007, «Χρώμα στο σύγχρονο νυκτερινό αστικό περιβάλλον», 29.10.2006, www.greekarcitects

Διαβάστε επίσης:

Ο οικοτουρισμός δεν είναι ουτοπία

ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ – Η τέχνη παράγων μετασχηματισμού του αστικού περιβάλλοντος

Η τέχνη παράγων μετασχηματισμού του αστικού περιβάλλοντος

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.