Πρώτος Κύκλος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 5. Η γραμμή που επέζησε της αυτοκρατορίας

Στις 12 Νοεμβρίου 1893, στην Καμπούλ, ο εμίρης του Αφγανιστάν Αμπντούρ Ραχμάν Χαν και ο Βρετανός διπλωμάτης Μόρτιμερ Ντουράντ υπέγραψαν ένα σύντομο κείμενο επτά άρθρων. Σκοπός του, όπως έλεγε η ίδια η συμφωνία, ήταν να καθοριστούν τα όρια των «αντίστοιχων σφαιρών επιρροής» του Αφγανιστάν και της βρετανικής κυβέρνησης των Ινδιών, ώστε να πάψουν οι διαφωνίες γύρω από τα ανατολικά και νότια σύνορα του εμιράτου. Η γραμμή που προέκυψε πήρε το όνομα του Βρετανού διαπραγματευτή. Περισσότερο από εκατόν τριάντα χρόνια αργότερα, ο άνθρωπος και η αυτοκρατορία που τη δημιούργησαν έχουν φύγει. Η γραμμή παραμένει.

Για να καταλάβει κάποιος γιατί χαράχθηκε, πρέπει να κοιτάξει πολύ πέρα από το ίδιο το Αφγανιστάν. Στον 19ο αιώνα η περιοχή βρισκόταν στο επίκεντρο του ανταγωνισμού που έμεινε γνωστός ως «Μεγάλο Παιχνίδι»: από τη μία η Ρωσική Αυτοκρατορία, που επεκτεινόταν προς την Κεντρική Ασία, και από την άλλη η Βρετανία, που αντιμετώπιζε την Ινδία ως το πολυτιμότερο τμήμα της αυτοκρατορίας της. Ανάμεσά τους βρισκόταν το Αφγανιστάν. Για τους Βρετανούς είχε ιδιαίτερη αξία ως ζώνη ασφαλείας, ένας χώρος που έπρεπε να παραμείνει αρκετά ισχυρός ώστε να εμποδίζει τη ρωσική προώθηση, αλλά και αρκετά ελεγχόμενος ώστε να μην απειλεί τις βορειοδυτικές προσβάσεις προς την Ινδία.

Η βρετανική εμπειρία στην περιοχή ήταν ήδη οδυνηρή. Δύο αγγλοαφγανικοί πόλεμοι είχαν δείξει πόσο δύσκολο ήταν να επιβληθεί άμεσος έλεγχος πάνω στο Αφγανιστάν. Η λύση που σταδιακά προκρίθηκε ήταν διαφορετική: οι Βρετανοί εγκατέλειψαν την ιδέα της κατάκτησης ολόκληρου του Αφγανιστάν και επιδίωξαν να ελέγξουν τις βασικές οδούς προς την Ινδία, καθορίζοντας ταυτόχρονα σαφέστερα τα όρια της αφγανικής επιρροής. Η αποχώρηση των Βρετανών από το Αφγανιστάν το 1881 αναζωπύρωσε τις αφγανικές διεκδικήσεις στις ορεινές περιοχές προς την Ινδία. Η αποστολή του Ντουράντ στην Καμπούλ είχε ακριβώς αυτόν τον σκοπό: να κλείσει ένα ζήτημα που μπορούσε να εξελιχθεί σε μόνιμη συνοριακή κρίση.

Η συμφωνία του 1893 όριζε μια γραμμή από το Ουαχάν, στα βορειοανατολικά, έως τα σύνορα με την Περσία. Κάθε πλευρά δεσμευόταν να μην παρεμβαίνει στα εδάφη που βρίσκονταν πέρα από αυτήν. Οι Βρετανοί διατηρούσαν τον έλεγχο στρατηγικών περιοχών και περασμάτων προς την Ινδία, ενώ ο εμίρης εξασφάλιζε άλλες εδαφικές παραχωρήσεις, καθώς και αύξηση της βρετανικής οικονομικής επιχορήγησης. Η συμφωνία δεν σχεδίαζε απλώς έναν χάρτη, αλλά ρύθμιζε και μια σχέση ισχύος.

Το πρόβλημα ήταν ότι η γραμμή διέσχιζε περιοχές όπου υπήρχαν ήδη παγιωμένες κοινωνικές, φυλετικές και πολιτικές σχέσεις. Διέσχιζε ορεινούς όγκους, κοιλάδες και περιοχές στις οποίες ζούσαν φυλετικές κοινότητες με συγγενικούς, οικονομικούς και πολιτικούς δεσμούς και στις δύο πλευρές. Παστούνικοι πληθυσμοί, αλλά και άλλες κοινότητες της μεθορίου, βρέθηκαν χωρισμένοι από ένα όριο το οποίο είχε προκύψει κυρίως από τις στρατηγικές ανάγκες δύο κυβερνήσεων. Η γραμμή έκοβε παραδοσιακές περιοχές φυλών και πολιτικές σχέσεις που είχαν δημιουργηθεί πολύ πριν από την άφιξη των Βρετανών.

Ακόμη και τότε, όμως, η εικόνα ενός Βρετανού που πήρε ένα μολύβι και χάραξε μόνος του αυθαίρετα ένα σύνορο θα ήταν υπερβολικά απλή. Η συμφωνία προέκυψε από διαπραγμάτευση με τον Αμπντούρ Ραχμάν, ο οποίος ήταν σκληρός και έμπειρος ηγεμόνας και γνώριζε ότι βρισκόταν ανάμεσα σε δύο αυτοκρατορίες πολύ ισχυρότερες από τη δική του χώρα. Σε ορισμένες περιοχές κέρδισε εδάφη, ενώ σε άλλες εγκατέλειψε τις διεκδικήσεις του. Η ανισότητα ισχύος ήταν εμφανής, αλλά ο Αφγανός εμίρης δεν υπήρξε απλώς παθητικός παρατηρητής μιας βρετανικής απόφασης.

Η χάραξη στο πεδίο ακολούθησε τα επόμενα χρόνια με κοινές επιτροπές και δεν ολοκληρώθηκε παντού χωρίς προβλήματα. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι το 1893 δεν υπογράφτηκε η μοναδική συμφωνία πάνω στην οποία στηρίχθηκε αργότερα η βρετανική θέση. Το 1905 ο διάδοχος του Αμπντούρ Ραχμάν, Χαμπιμπουλάχ Χαν, επιβεβαίωσε προηγούμενες συμφωνίες, ενώ μεταγενέστερες αγγλοαφγανικές συνθήκες του 1919 και του 1921 επανήλθαν στη συνοριακή διευθέτηση.

Το πραγματικό ιστορικό πρόβλημα εμφανίστηκε το 1947

Η Βρετανική Ινδία διαλύθηκε και στη θέση της δημιουργήθηκαν η Ινδία και το Πακιστάν. Η Γραμμή Ντουράντ, που είχε συμφωνηθεί ανάμεσα στο Αφγανιστάν και τη βρετανική αποικιακή διοίκηση, έγινε το δυτικό σύνορο του νέου πακιστανικού κράτους. Για το Πακιστάν το ζήτημα ήταν νομικά λήξαν: το νέο κράτος κληρονομούσε το διεθνές σύνορο της Βρετανικής Ινδίας. Η αφγανική πλευρά δεν δέχθηκε ποτέ τόσο απλά αυτή την ερμηνεία. Η Καμπούλ υποστήριξε ότι η αποχώρηση των Βρετανών δημιουργούσε νέα κατάσταση και έθεσε το ζήτημα των παστούνικων πληθυσμών που βρίσκονταν ανατολικά της γραμμής. Έτσι γεννήθηκε η μακρά διαμάχη γύρω από το «Παστουνιστάν».

Η αντίθεση εμφανίστηκε σχεδόν αμέσως. Τον Σεπτέμβριο του 1947, κατά τη συζήτηση για την είσοδο του Πακιστάν στον ΟΗΕ, η αφγανική αντιπροσωπεία δήλωσε ότι δεν μπορούσε να αναγνωρίσει τη Βορειοδυτική Μεθόριο ως τμήμα του νέου κράτους χωρίς να δοθεί στους κατοίκους της η δυνατότητα να αποφασίσουν διαφορετικά για το μέλλον τους. Η θέση αυτή δεν άλλαξε τα σύνορα, αλλά έδειξε ότι η γραμμή του 1893 είχε αποκτήσει νέα σημασία μέσα σε έναν κόσμο όπου η Βρετανική Αυτοκρατορία δεν υπήρχε πια.

Έκτοτε οι δύο χώρες κοιτούν την ίδια γραμμή μέσα από διαφορετική ιστορική μνήμη. Για το Πακιστάν αποτελεί το νόμιμο διεθνές σύνορο και αυτή υπήρξε επί δεκαετίες και η θέση μεγάλων διεθνών δυνάμεων. Για το Αφγανιστάν, διαδοχικές κυβερνήσεις αμφισβήτησαν ή απέφυγαν να αναγνωρίσουν οριστικά τη γραμμή, συνδέοντάς την με την αποικιακή κληρονομιά και με το ζήτημα των Παστούν.

Έτσι η Γραμμή Ντουράντ αποτελεί ίσως ένα από τα καθαρότερα παραδείγματα της παράξενης αντοχής των συνόρων. Δημιουργήθηκε για να εξυπηρετήσει τις στρατηγικές ανάγκες μιας αυτοκρατορίας που αποχώρησε από την περιοχή πριν από σχεδόν ογδόντα χρόνια. Χώρισε πληθυσμούς των οποίων οι κοινωνικές σχέσεις δεν ακολουθούσαν τη γεωμετρία του χάρτη. Άλλαξε κράτος στη μία πλευρά της χωρίς να αλλάξει η ίδια.

Η Βρετανική Αυτοκρατορία έφυγε από την Ινδία το 1947. Ο Μόρτιμερ Ντουράντ είχε πεθάνει ήδη από το 1924. Ο Αμπντούρ Ραχμάν ακόμη νωρίτερα, το 1901. Η Γραμμή τους έμεινε. Και ίσως αυτό είναι το μεγαλύτερο παράδοξο των συνόρων: Οι αυτοκρατορίες μπορεί να είναι προσωρινές. Οι γραμμές που αφήνουν πίσω τους συχνά αποδεικνύονται πολύ πιο ανθεκτικές.

Διαβάστε επίσης:

Εθνικό θέμα η στέγη στην Ισπανία

Πριν από τον μεγάλο πόλεμο; – Ο κόσμος μετά την ειρήνη (Μέρος Β’)

Τουρκικό παζάρι με Ρωσία, ΗΠΑ και ΗΑΕ για τους S-400

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.