Το βλάχικο ζήτημα εν Ελλάδι σε συνάφεια με το σλάβικο – Μέρος πρώτο

1. Η γενική εικόνα

Στην Ελλάδα κατοικούσαν μέχρι και τον εικοστό αιώνα τέσσερις διαφορετικές εθνότητες,¹ οι οποίες περιορίσθηκαν τόσο ώστε φαίνεται σε πολλούς ότι έχουν εξαφανισθεί. Η πρώτη ομάδα είναι οι Αρβανίτες,² οι οποίοι, μετά την Ήπειρο και τη Θεσσαλία, μαζικά εγκαταστάθηκαν σε μεγάλο τμήμα της χώρας, ιδιαιτέρως σε Αττική, Βοιωτία, Κορινθία και Αργολίδα. Μολονότι πρέπει να εντοπίζετο κάποιος μικρός τους αριθμός και παλαιότερα, εμφανίσθηκαν ως μετρήσιμο μέγεθος μετά τον 11ο αιώνα. Το πλήθος τους πολλαπλασιάστηκε έπειτα από τον 13ον αιώνα και κορυφώθηκε κατά τον 14ο και 15ο (μετέπειτα κατευθύνθηκαν στα νησιά του Αργοσαρωνικού και στην Εύβοια).

Η είσοδός τους δείχνει ότι η χώρα, και κατά την περίοδο αυτή, παρέμενε αραιοκατοικημένη, ενώ, επειδή ανέκυπτε χρεία πολεμιστών, πολλοί εκλήθησαν από Φράγκους, Καταλανούς ή Έλληνες πολεμάρχους. Μετέπειτα (επί Τουρκοκρατίας) απαντώνται ως κτηνοτρόφοι και λιγότερο ως γεωργοί. Ως στρατιώτες παρέμειναν λίγοι. Το θρήσκευμα (Ορθόδοξοι), η μακραίωνη παραμονή, η αποκοπή από την Αλβανία και ο κοινός εχθρός, οι Μωαμεθανοί, είχαν ως συνέπεια το σύνολο αυτών να έχει αφομοιωθεί, με λίγους, κυρίως ηλικιωμένους, να γνωρίζουν σήμερα τη μεσαιωνική αλβανική.

Εάν η αφομοίωση ήταν πλήρης στις αναφερθείσες περιοχές, στην Ήπειρο, ιδιαίτερα στην περιοχή της Θεσπρωτίας και λιγότερο της Πρεβέζης, διατηρήθηκε ικανός αριθμός,³ οι οποίοι εκδιώχθηκαν προς το τέλος και αμέσως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, κυρίως από τις δυνάμεις του ΕΔΕΣ του Ναπολέοντος Ζέρβα (με τη δικαιολογία της συνεργασίας με τους Ιταλούς και Γερμανούς).

Τη δεύτερη εθνότητα αποτελούσαν οι Εβραίοι Σεφαραδίτες, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα μετά την ολοκλήρωση της Reconquista στην Ισπανία το 1492, όταν oι Καθολικοί βασιλείς Φερδινάνδος και Ισαβέλλα απαίτησαν τον εκχριστιανισμό τους ή την εγκατάλειψη της χώρας. Το 1497 απομακρύνθηκαν από την Πορτογαλία.

Οι πλείστοι εγκαταστάθηκαν στη Μεσόγειο. Ένα τμήμα τους οδηγήθηκε στη Θεσσαλονίκη (το μωαμεθανικό κράτος ήταν περισσότερο ανεκτικό), η οποία, και λόγω του πλήθους των, ονομάστηκε Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων. Η γερμανική κατοχή 1941 – 1944 εξαφάνισε την πλειονότητα αυτών. Οι περισσότεροι από τους επιζήσαντες διέφυγαν κατευθυνόμενοι προς άλλες πόλεις.⁴ Σήμερα ο αριθμός τους υπερβαίνει τους χιλίους, καθώς μέρος τους όδευσε προς την Παλαιστίνη.

Η τρίτη εθνότητα, η πολυπληθέστερη, ήταν αυτή των Σλάβων.

Έχει αναλυθεί το σλάβικο ζήτημα·⁵ στα επόμενα γίνεται μια συνοπτική περίληψη προκειμένου να ερμηνευθεί σε σχέση με το βλάχικο. 

Η χώρα νοτίως του Ολύμπου, και ιδιαιτέρως νοτίως της Θεσσαλίας, καθώς συντίθεται, επί το πλείστον, από μικρές, άγονες, άνυδρες πεδιάδες, με εδάφη, στις περισσότερες των περιπτώσεων, είτε πετρώδη είτε «λεπτά», ταλαιπωρούμενα από τις απότομες αλλαγές του καιρού, ταλανιζόμενα από δυνατούς ανέμους, με δάση λόγω της ξηρασίας και των εισβολών πυρπολημένα, δεν ήταν σε θέση να εκθρέψει μεγάλες μάζες πληθυσμού. Οι γαίες της χώρας δεν έχουν, ως προς τη γονιμότητα, σχέση με αυτές της Κεντρικής ή της Ανατολικής Ευρώπης ή των Ηνωμένων Πολιτειών ή του Καναδά κ.λπ. 

Κατά την Αρχαιότητα σε μικρές ασήμαντες εκτάσεις ανταγωνίζονταν πόλεις – κράτη μεταξύ τους· για παράδειγμα στη Βοιωτία: οι Θήβες, οι Πλαταιές, ο Ορχομενός, οι Θεσπιές, η Κορώνεια, η Χαιρώνεια κ.λπ. Υπ’ αυτήν την έννοια δεν υπήρξε αρχαίο ελληνικό κράτος.

Λόγω και του μεγέθους των πόλεων εξελίχθηκε το πολίτευμα αλλού περισσότερο αλλού ολιγότερο. Ο φύλαρχος που συνένωσε τις ομάδες σε φυλή ή ο ιδρυτής που τις συγκέντρωσε δημιουργώντας τη μεγάλη κοινότητα, η οποία εξελίχθηκε σύντομα σε πόλη,⁶ διοικούσε. Αυτός αντικαταστάθηκε τη παρόδω του χρόνου από τον βασιλέα, εκείνος από την αριστοκρατία, μετέπειτα προέκυψε η ολιγαρχία και σε ορισμένες περιπτώσεις η δημοκρατία.⁷ Σε πλείστες περιοχές η εξέλιξη εγκλωβίσθηκε στην ολιγαρχία ή στην τυραννία (μοναρχία). Η δομή επηρεάσθηκε από το είδος και τον τρόπο παραγωγής. Στα δημοκρατικά καθεστώτα επικρατούσε σε σημαντικό βαθμό η κατάτμηση, ο μικρός κλήρος. Στα αυταρχικά το σύνηθες ήταν η αξιόλογη συγκέντρωση της γης.

Η ισορροπία μεταξύ των πόλεων επιτυγχάνετο με τη συνένωση (τον συνασπισμό) των αδύναμων έναντι του ισχυρού. Για μια σειρά από ποικίλους λόγους το σύστημα αυτό της εξισορρόπησης υπέστη ρήγμα και κυριάρχησαν οι Μακεδόνες και αργότερα οι Ρωμαίοι. Οι διαρκείς συγκρούσεις (λόγου χάριν οι ρωμαϊκοί εμφύλιοι έλαβαν χώρα επί ελληνικού εδάφους),⁸ η μετάβαση αρχικώς κατοίκων στην Ασία (κατά τους ελληνιστικούς χρόνους) και μετέπειτα προς τη Δύση (Ρωμαιοκρατία), οι διάφορες φυσικές καταστροφές με τη δημιουργία ελών και την εκ τούτου αποψίλωση της περιοχής από ανθρώπους, οι εκτεταμένες εισβολές βαρβάρων (Γαλατών, Βησιγότθων, Ερούλων, Ούννων κ.λπ.) εξαφάνισαν σχεδόν τον πληθυσμό.

Όταν ο Προκόπιος πέρασε από την Ελλάδα, συνοδεύοντας τον Βελισάριο κατά τους πόλεμους στη Δύση, χαρακτήρισε την Ελλάδα ως δευτέραν Σκυθικήν Έρημον, τουτέστιν ελάχιστα κατοικημένη. Η κατάσταση επιδεινώθηκε σχεδόν εκθετικά με την επί μακρόν διατηρηθείσα πανώλη μεταξύ 541 και 549 επί Ιουστινιανού⁹ (χωρίς να σημαίνει ότι αυτή δεν επανήλθε μετέπειτα). Έτσι, σε μια άδεια σχεδόν χώρα, και με την κάμψη της κεντρικής εξουσίας στην Κωνσταντινούπολη, μια μεγάλη μάζα Σλάβων¹⁰ εισέρρευσε.

Διαφορετική ήταν η εξέλιξη με την τέταρτη σημαντική εθνότητα που εμφανίσθηκε στην Ελλάδα, τους Βλάχους. Τόσο η ονομασία Βλάχος όσο και καταγωγή τους απετέλεσαν ευρύτατο αντικείμενο διχογνωμίας. Ενώ το μεγαλύτερο μέρος των Σλάβων είχε εγκατασταθεί κυρίως στα πεδινά, οι Βλάχοι κατά βάση διέμεναν στα ορεινά και το κυριότερο συχνά ή και ετησίως μετακινούνταν.¹¹

Οι Βλάχοι συνιστούσαν μείγμα γηγενών που είχαν εκλατινισθεί και υπολοίπων από τις Μεταναστεύσεις των Λαών. Υπενθυμίζεται ότι στη Βαλκανική βορείως του άξονος Σκόπια – Σαρδική κυριαρχούσε η Λατινική.¹² Μετέπειτα θα ακολουθήσουν το παράδειγμά τους (κτηνοτροφία, μετακινήσεις) και τα υπόλοιπα φύλα, με συνέπεια να εμφανίζονται Ελληνόβλαχοι, Αρβανιτόβλαχοι, Βουλγαρόβλαχοι. Επομένως, στα εδάφη της Γιουγκοσλαβίας (προ του 1991), όπως και στη Μοισία (Βουλγαρία), πλην των παρευξείνιων πόλεων (Πύργος, Βάρνα, Αγχίαλος κ.λπ., όπου κυριαρχούσε η Ελληνική), στη Δακία (Ρουμανία), ιδιαίτερα μετά την κατάκτησή της από τον Τραϊανό και τον εκρωμαϊσμό της, στο Νωρικό (Αυστρία, Σλοβενία) όπως και στην Παννονία (Ουγγαρία) κατά μέγα μέρος ομιλούνταν τα Λατινικά. Η αποψίλωση του πληθυσμού συνεχίσθηκε με τις αβαρικές εισβολές με συνέπεια τα εδάφη αυτά να κατακλυσθούν από το σλάβικο παλιρροϊκό κύμα.

Σημειώνεται ότι στο Ανατολικό Ρωμαϊκό Κράτος (Βυζάντιο) ήδη επί Ηρακλείου, η Ελληνική κατέστη η επίσημη γλώσσα. Συνεπώς, στο χάος που επικρατούσε, η Λατινική στη Βαλκανική, που διατηρείτο μέσω ομιλίας, επηρεάσθηκε από την Ελληνική και τη Σλαβική. Αυτή είναι η γλώσσα των Αρωμουνίων (Βλάχων).

Ενώ λοιπόν οι Σλάβοι ως επί το πλείστον ασχολούνταν με τη γεωργία, σημαντικό τμήμα των παλαιών κατοίκων (Ιλλυριών, Ελλήνων κλπ.), που απωθήθηκαν μετά τις εισβολές στα ορεινά, στράφηκαν στην κτηνοτροφία.¹³

Όπως σημειώθηκε με τους Σλάβους,¹⁴ προκειμένου να καταστεί κατανοητό το ζήτημα των Βλάχων, πρέπει να εξετασθούν οι μέθοδοι παραγωγής παράλληλα με τις πολιτικές εξελίξεις. Στην Ευρώπη, και δη στην Ελλάδα, από την Αρχαιότητα παρουσιάστηκαν τέσσερις κυρίως μορφές οργάνωσης του αγροτικού τομέα. 

α. Η μεγάλη ιδιοκτησία (το τσιφλίκι)

Πρόκειται για παμπάλαιο θεσμό, ο οποίος εμφανίσθηκε με την εγκατάσταση της φυλής σε καταυλισμό. Για ποικίλους λόγους,¹⁵είτε γιατί οι πρώτοι που έμειναν έλαβαν τις μεγαλύτερες ή (και) τις πλουσιότερες γαίες¹⁶ είτε για άλλα αίτια, κάποιοι βρέθηκαν με μεγαλύτερες εκτάσεις. Στην περίπτωση της Αθήνας, όπου εμφανίζεται ευκρινέστερη εικόνα, οι πτωχοί είχαν δανειστεί από τους μεγαλοαγρότες με ενέχυρο το σώμα τους και έπειτα από κακές σοδειές υποδουλώνονταν.

Ο Σόλων, εκτός του ότι απελευθέρωσε όλους αυτούς, υποτίμησε το νόμισμα κατά 30% παρέχοντας τη δυνατότητα σε αρκετούς να πάρουν τα κτήματά τους πίσω, ενώ απαγόρευσε τον δανεισμό επί σώματι. Οι πλούσιοι παράλληλα ανέλαβαν σημαντικό μέρος των δημοσίων δαπανών (Λειτουργίες). Γενικά, στις πλείστες των πόλεων, μολονότι διατηρήθηκε για ένα διάστημα μια κάποια ισορροπία μεταξύ πλούτου και ένδειας, μεγεθύνθηκαν σταδιακά οι μεγάλες ιδιοκτησίες (μεγάλες βέβαια για τα ελληνικά δεδομένα, όχι για τα ευρωπαϊκά ή για αυτά της Αμερικής ή για τα ρωμαϊκά λατιφούντια), παράλληλα με έναν φθίνοντα αριθμό πολύ μικρών.

Μετά τη μακεδονική επιβολή (μάχη της Χαιρώνειας)¹⁷ και έπειτα από τον θάνατο του Αλεξάνδρου και την αποτυχία του Λαμιακού Πολέμου, η ηγεμονία των Μακεδόνων επί της Ελλάδος ήταν υπέρ των αρχουσών τάξεων.

Στις πόλεις επικράτησε οξύς ταξικός αγώνας. Η επιβολή της καθεστηκυίας τάξεως είχε ως απόρροια τη συρρίκνωση των μικροκαλλιεργητών, οι οποίοι όμως αποτελούσαν και τους οπλίτες της πόλεως. Τη θέση τους έλαβαν οι μισθοφόροι και η μακεδονική φρουρά. Ήταν επόμενο ότι έτσι εύκολα θα έχαναν οι πόλεις την ελευθερία τους.¹⁸ Στους Σλάβους, όπως και στους λατινίζοντες Βαλκάνιους, παρόμοια λογική (μεγάλη ιδιοκτησία κ.λπ.) ήταν κάτι το αδιανόητο κατά το μάλλον ή ήττον. Οι πρώτοι ήταν ημινομάδες, οι δεύτεροι τα χαμηλότερα κοινωνικά τμήματα της ρωμαϊκής κοινωνίας. Συνεπώς η μέθοδος αυτή οριακά διατηρήθηκε στην Ανατολική Αυτοκρατορία (βλέπε ως εξαίρεση τη Δανιηλίδα, φίλη του Βασιλείου Α΄ με τους χιλιάδες δούλους).

β. Η δεύτερη μέθοδος ήταν η Ζάντρουγκα (Πατριά)

Αυτή ήταν η μέθοδος που χρησιμοποιούσαν οι Σλάβοι. Μια μεγάλη οικογένεια (προπάτωρ, λοιποί ανιόντες, υιοί, γυναίκες, παιδιά, εγγόνια, δισέγγονα), της οποίας τα μέλη καλλιεργούσαν δημητριακά και εξέτρεφαν μικρά ζώα (οικόσιτος κτηνοτροφία). 

Η μέθοδος αυτή παραγωγής σχετίζεται με το πολιτιστικό υπόβαθρο των Σλάβων. Η ερήμωση της Βαλκανικής και της ελληνικής ενδοχώρας (οι πόλεις και ειδικότερα αυτές που βρίσκονταν στα παράλια κατοικούνταν κυρίως από ελληνικό πληθυσμό), που ανεφέρθη, έδωσε τη δυνατότητα στους Σλάβους, οι οποίοι ακολουθούσαν τους Αβάρους, να εγκατασταθούν από τον έκτο και έβδομο αιώνα στις περιοχές αυτές. Οι κάτοικοι της Βαλκανικής, που, με εξαίρεση τις ελληνικές περιοχές όπως σημειώθηκε, μιλούσαν τα «λαϊκά» λατινικά και είχαν υποστεί και τις μεγαλύτερες επιθέσεις, σταδιακά είτε αφομοιώθηκαν από τους επήλυδες είτε κατέφυγαν στα βουνά, αποτελώντας κατά μέγα μέρος τους Βλάχους.

Ιδέα του πόσο εκτεταμένος ήταν ο σλάβικος όγκος συνάγεται από την εξέλιξη της Μοισίας, η οποία κατακτήθηκε από τους Βουλγάρους τον 7ο αιώνα έπειτα από την αδυναμία απόκρουσής τους από τον Κωνσταντίνο Δ΄ το 680. Ύστερα από λίγους αιώνες οι κατακτητές Βούλγαροι, τουρρανικής καταγωγής (συγγενείς προς τους Ούννους, τους Μογγόλους και τους Τούρκους), αφομοιώθηκαν πλήρως και έγιναν Σλάβοι. Το ίδιο συνέβη με τους Βίκινγκς (Δανούς, Νορβηγούς, Σουηδούς), οι οποίοι χάθηκαν σε μια θάλασσα Σλάβων θεμελιώνοντας αρχικώς το κράτος των Ρως και μετέπειτα τη ρωσική αυτοκρατορία.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Μη υπολογιζομένων των Ρομά.

2. Περί των φυλών των Αρβανιτών η παλαιά μελέτη του Περραιβού, βοηθού του Ρήγα Φεραίου, παραμένει διαφωτιστική. Περραιβός Χ., «Ιστορία του Σουλλίου και της Πάργας», επανέκδοση 1997, Αθήνα: Καραβίας

3. Περί τις 19.000 – 25.000 άτομα (βλέπε το ζήτημα των Τσάμηδων που αποτελεί πεδίον αντιπαράθεσης μεταξύ Ελλάδος και Αλβανίας προσφάτως).

4. Το 1912 ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης κατά την απογραφή, που πιθανόν είναι η προσεγγίζουσα περισσότερο την πραγματικότητα, ήταν:

– Εβραίοι 61.439 (38,9%).

– Μουσουλμάνοι 45.687 (29,1%).

– Έλληνες 39.956 (25,3%).

– Υπόλοιποι (Βούλγαροι κ.λπ.) 6.263 (4%).

Πηγή: Απογραφή (1913).

Γλωσσικά διέφεραν από τους υπόλοιπους, ιδιαίτερα τους Ασκενάζι της Ανατολής, μιλώντας γλώσσα επηρεασμένη από τα ισπανικά (Λαντίνο). Σεφαράδ στα εβραϊκά είναι η Ισπανία. Υπάρχουν σοβαρές αποκλίσεις μεταξύ των υπολογισμών των προξενείων, των επισήμων αρχών, της απογραφής κ.λπ. Σε κάθε περίπτωση οι Εβραίοι σε όλες τις αποτιμήσεις αποτελούσαν την πλειονότητα, ενώ οι μουσουλμάνοι φαίνεται να ήταν η δεύτερη εθνότητα. Ο ελληνικός πληθυσμός στις περισσότερες μελέτες σταθερά μικρότερος των δύο προηγουμένων, μεγαλύτερος όμως των σλαβόφωνων, κυμάνθηκε κατά τις εκτιμήσεις μεταξύ 12% και 25%. Επομένως, ο όρος «απελευθέρωση» της πόλης το 1912 είναι άστοχος· ο σωστός είναι επανένταξη ή επανακατάκτηση.

5. Παπαηλίας Θ. (2021), «Εισηγήσεις στη Δημόσια Διακυβέρνηση», Αθήνα: Unibook, σελ.194-199.

6. Δεν σημαίνει ότι δεν ανεφάνη σε αρκετές περιπτώσεις αποτυχία του εγχειρήματος (διάλυση των καταυλισμών κ.λπ.). Κατά κανόνα έπειτα από κάποιες προσπάθειες επιτυγχάνετο η εγκατάσταση σε έναν τόπο με έναν συνήθως οδηγητή: τον ηγέτη, τον Fürer και μετέπειτα τον θεμελιωτή της πόλεως. Για τις μορφές διακυβέρνησης βλέπε: Παπαηλίας Θ. (2019), «Οι Προσοδούχοι», Αθήνα: Παρουσία, σελ. 168-178.

7. Αναλυτικά: Παπαηλίας Θ. (2025), «Οι Πολιτευτές», Αθήνα: Παρουσία, σελ. 23-25.

8. Σύγκρουση Καίσαρος προς Πομπήιο (Φάρσαλα), Αντωνίου και Οκταβιανού προς τους Βρούτο και Κάσιο (Φίλιπποι), Οκταβιανού προς Αντώνιον (Άκτιο) κ.λπ.

9. Η πανώλη είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο του ενός τετάρτου περίπου του πληθυσμού της Ανατολικής Μεσογείου, υποσκάπτοντας τα σχέδια του αυτοκράτορα για επανακατάκτηση όλης της Δύσης.

10. Κατά τον Προκόπιο (στο «Υπέρ Πολέμων») καταγράφεται: «Μεγάλος αριθμός Σκλαβηνών στο Ιλλυρικό εισέβαλε προκαλώντας πάθη όχι ευκολοδιήγητα («σε κάθε εισβολή Ούννοι, Σλάβοι και Άντες δημιουργούσαν απώλειες στον πληθυσμό πλέον των 200.000)». Αντίστοιχα, αφηγούνται τα πράγματα ο Ευάγριος και ο Ιωάννης της Εφέσου. Στα Θαύματα του Αγίου Δημητρίου περιγράφεται ο μακροχρόνιος αγώνας των Θεσσαλονικέων απέναντι στα στίφη των Σλάβων.

11. Η βιβλιογραφία είναι εκτεταμένη. Μια σύντομη και μάλλον ενδεικτική μελέτη για τον μέσο αναγνώστη: Παπαγιάννης Σ. (2003) «Βλάχοι και Βλαχόφωνοι Έλληνες», Αθήνα: Σοκόλης.

12. Η άποψη ότι οι Βλάχοι είναι απόγονοι της Πέμπτης Ρωμαϊκής Λεγεώνας, που υποστηρίχθηκε από σημαντική μερίδα, κυρίως Βλάχων, αποτελεί μύθευμα και στερείται σοβαρότητος. Απλώς, οι εισβολές κατά τον τρίτο και τέταρτο αιώνα και κυρίως μετά τον πέμπτο με τις Völkerwanderungen (Μεταναστεύσεις των Λαών) είχαν αλλοιώσει ουσιωδώς ριζικά τον πληθυσμό της Βαλκανικής. Σε μεγάλο βαθμό οι πεδινές ήταν αραιοκατοικημένες, εξ’ ου και δέχτηκαν τις επιθέσεις και τη σλαβική πλημμυρίδα.

13. Μια παρεμφερής περίπτωση συνέβη με τους Έλληνες της Πελοποννήσου κυρίως αλλά και της Στερεάς, όπου οι γηγενείς κινούνταν στα ορεινά ή παρέμεναν στις πόλεις, ενώ οι πεδινές γαίες καλλιεργούνταν από τους Μωαμεθανούς. Μετά την Επανάσταση κατέβηκαν στα πεδινά.

14. Παπαηλίας Θ. (2021) έ.α. σελ. 196-197.

15. Παπαηλίας Θ. (2019), «Οι Προσοδούχοι», έ.α. σελ. 133-138.

16. Λόγω διαφορετικής εγγείου προσόδου αλλά και της απολύτου, οι κατέχοντες τις ευφορότερες γαίες αποκτούσαν μεγαλύτερες προσόδους.

17. Ο λέων της Χαιρώνειας δεν τιμά μόνον τη μνήμη των ιερολοχιτών, αλλά συμβολίζει το τέλος της πόλεως – κράτους· κατ’ ουσίαν το τέλος της Αρχαίας Ελλάδος.

18. Οι Ρωμαίοι, αφού διέλυσαν το κίνημα των Γράκχων, μετά την εξαφάνιση της μεσαίας τάξεως, στηρίχθηκαν στους μισθοφόρους (τους οποίους αποκαθιστούσαν μετά εικοσαετή ευδόκιμο υπηρεσία με γαίες), στην ολοκληρωτική καταστροφή των αντιπάλων (πλήρης εξαφάνιση της Κορίνθου, της Καρχηδόνος, των πόλεων της μεγάλης Ελλάδος, όπως των Συρακουσών κ.λπ.) και στις διαρκείς κατακτήσεις. Από τη λαφυραγώγηση των νέων χωρών εξαγόραζαν το προλεταριάτο, ενώ ενίσχυαν την εμπορική τάξη.

Διαβάστε επίσης:

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 7ο μέρος: Πέντε εβδομάδες για να αλλάξουν πατρίδα εκατομμύρια άνθρωποι

Έλληνες πολίτες στα Γκουλάγκ

Κύκλος 1: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 6ο μέρος. Το μυστικό σχέδιο για τη Μέση Ανατολή

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.