H γλώσσα καλλιεργεί την οικειότητα

Η ποικιλότητα στη φύση είναι πολύτιμη επειδή στηρίζει τα οικοσυστήματα, επειδή «αποφέρει» διαρκώς πληροφορίες με επιστημονικό ενδιαφέρον, επειδή είναι άμεσα χρήσιμη – ή τουλάχιστον «δυνητικά χρησιμοποιήσιμη» – από τον άνθρωπο. Ό,τι όμως ισχύει στη φύση για την ποικιλότητα και διαφορετικότητα δεν ισχύει αναπόφευκτα στο επίπεδο της κοινωνίας: Η εξάλειψη γλωσσών, διαλέκτων, συντακτικών και γραμματικών μορφών, λέξεων, είναι μια διαδικασία διαρκής και διαχρονική, που όμως δεν μπορεί να σημαίνει πάντοτε πτώχευση, αλλά απεναντίας μπορεί να είναι άνοιγμα του δρόμου για πληρέστερους και πλουσιότερους επικοινωνιακούς κώδικες… Πάντως η γλώσσα είναι οικειότητα, γύρω από γλωσσικούς πυρήνες συγκροτούνται συλλογικότητες, οι οποίες αναιρούνται όταν σχηματιστούν νέες συλλογικότητες.

Η γλώσσα αποτέλεσε όργανο της κρατικής καταστολής, η χρήση της ήταν απαγορευμένη σε διάφορες περιστάσεις. Έχω υπόψη μου τη γλώσσα που μιλούν οι Ρουμανόβλαχοι στην περιοχή του Μετσόβου – στο Συρράκο μού ομολόγησαν ότι δυσκολεύονται να τη χρησιμοποιήσουν επειδή καραδοκεί ο κίνδυνος της θεώρησής τους ως εθνικής μειονότητας. Στη Βάλια Κάλντα («ήρεμη κοιλάδα»), όπως και σε άλλες τοποθεσίες που έμειναν άθικτες ονοματολογικά, προσέχω τις ελληνοποιήσεις: Φέρ’ ειπείν την Καμάριζα της Αττικής που έγινε Άγιος Κωνσταντίνος, το Λιόπεσι που έγινε Παιανία. Έχω υπόψη μου τα γλωσσικά μορφώματα που χρησιμοποίησαν και χρησιμοποιούν διάφορες κοινωνικές μειονότητες – π.χ. την «αργκό» του υποκόσμου, αλλά επίσης τη γλώσσα που επιχείρησαν να εισαγάγουν και να επιβάλουν οι Ιταλοί στα Δωδεκάνησα.

Πάντως το συμπέρασμα από την ακρόαση μιας τηλεοπτικής εκπομπής που αναφέρεται στην Καλαβρία και στην Απουλία – επαρχίες της Νότιας Ιταλίας – είναι διαφορετικό. Τα ελληνικά της περιοχής είναι κατάλοιπο της ελληνικής παρουσίας από αρχαιοτάτων χρόνων. Ο Λουίτζι Πιραντέλο λέει σε μια συνέντευξη στον Κώστα Ουράνη: «Την Ελλάδα τη φέρνω μέσα μου. Το πνεύμα της παρηγοράει και φωτίζει την ψυχή μου. Μάλιστα μπορώ να σας πω ότι, χωρίς να έχω πάει, την ξέρω. Υπάρχει πολύ από Ελλάδα στη Σικελία».

Η Καλαβρία είναι το προπύργιο των «γκρεκάνικων», μιας γλώσσας που αποτελεί μείγμα ελληνικών και ιταλικών στοιχείων, που συνέχισε για μεγάλο χρόνο την υπόγεια ζωή της, που εκλατινίστηκε στον βαθμό που δεν γράφεται πλέον παρά με λατινικούς χαρακτήρες. Υπάρχει ένα χωριό που λέγεται Calimera «Καλημέρα», υπάρχει η πασίγνωστη «Matinata» του ποιητή και γλωσσολόγου Vito Domenico Palumbo, στον οποίο μάλιστα αφιέρωσε το έτος 2026 το Ιταλικό Ινστιτούτο Αθηνών, στο πλαίσιο της Παγκόσμιας Ημέρας της Ελληνικής Γλώσσας.

«Evo pant ass”essena penseo

Jati ‘sena fsishi- mmu ‘gapo

Ce pu pao, pu sirno, pu steo,

‘sti kkardia panta sena vasto».

Στη Ρώμη υπάρχει η λεωφόρος Magna Grecia, ενώ στην Τουρκία το καθεστώς Ερντογάν απάλειψε πολλές εκδηλώσεις στην ελληνική γλώσσα. Να μην παραλείψουμε βέβαια την πρακτική του καθεστώτος στην «αρχαιολογία» της περιοχής, που παρουσιάζεται πολύ διαστρεβλωμένη, και την ελληνική συμμετοχή, πολλάκις ανύπαρκτη. Επίσης και οι αστροναυτικοί όροι «astronaute» και «cosmonaute» δεν τυγχάνουν της αρεσκείας του Ερντογάν, οπότε έχει προταθεί η αλλαγή τους και έξωση από το τουρκικό λεξιλόγιό. Από την άλλη πλευρά τα γκρεκάνικα είναι παράδοση στη Νότια Ιταλία και ομιλούνται κυρίως από ανθρώπους περασμένης ηλικίας, αλλά αναγνωρίζονται από νέους μορφωμένους ως στοιχείο της ιστορικής κουλτούρας της περιοχής.

Ειδήσεις από άλλα μέρη του κόσμου

Μια είδηση έρχεται από τη Νότια Αφρική, και είναι τέτοια που δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη: Μία 90χρονη γυναίκα, η Ouma Katrina Esau, σταμάτησε να μιλάει τη μητρική της γλώσσα, N|uu, όταν ήταν κοριτσάκι, επειδή την κορόιδευαν. Σήμερα, στα 90 της, είναι η τελευταία ομιλήτρια της σπάνιας αυτής γλώσσας, μία από τις πολλές της Νότιας Αφρικής, που έχουν σχεδόν εξαφανιστεί λόγω της πολυετούς αποικιοκρατίας και του απαρτχάιντ. «Όταν ήμασταν μικρά κορίτσια, ντρεπόμασταν και σταματήσαμε να μιλάμε τη γλώσσα» λέει η Esau στο Reuters. Έτσι μιλούσε τα Αφρικάανς, τη γλώσσα που προώθησαν οι λευκοί μειονοτικοί κυβερνήτες της Νότιας Αφρικής.

Όσο μεγάλωνε, η Esau συνειδητοποίησε τη σημασία της διατήρησης της μητρικής της γλώσσας και μάλιστα ίδρυσε ένα σχολείο στην πόλη της, το Upington, προσπαθώντας να βοηθήσει στη διάδοσή της. Η N|uu ήταν η γλώσσα των κυνηγών που κατοικούσαν στη Νότια Αφρική πριν από την άφιξη των Ευρωπαίων αποικιοκρατών. Μαζί της συμφωνεί και η Lorato Mokwena, γλωσσολόγος στο Πανεπιστήμιο του Δυτικού Ακρωτηρίου της Νότιας Αφρικής, που αναφέρει ότι η Ouma Katrina και άλλες ομάδες ιθαγενών δεν επιτρεπόταν να μιλούν τις γλώσσες τους και έτσι φτάσαμε στο σημείο να έχουν πια ελάχιστους που τις χρησιμοποιούν.

Η Ouma ή «γιαγιά» Katrina άρχισε να διδάσκει N|uu σε παιδιά της περιοχής γύρω στο 2005 και αργότερα άνοιξε ένα σχολείο με την εγγονή της και ακτιβίστρια της γλώσσας Claudia Snyman. Όμως το σχολείο βανδαλίστηκε κατά τη διάρκεια της πανδημίας του κορωνοϊού και τώρα έχει εγκαταλειφθεί… Η Esau έχει δύο αδερφές, που όμως δεν μιλούν τη N|uu και η ίδια δεν ξέρει κανέναν που να μιλάει τη γλώσσα εκτός από τα μέλη της οικογένειάς της, που ξέρουν λίγες λέξεις ή φράσεις. «Μου λείπει να μιλάω σε κάποιον στη γλώσσα μου. Θέλω απλά να καθίσω με κάποιον και να μιλήσω τη N|uu» λέει συγκινημένη.

Εν τω μεταξύ, στην Ελλάδα το κοινό που διαβάζει τίτλους δημοσιευμάτων του είδους «Θανατική ποινή για δύο γλώσσες κάθε μήνα» («Καθημερινή», 21.11.1999, άρθρο του Ντέιβιντ Κρύσταλ) ή «Γλώσσες εν κινδύνω» του Πέτρου Μανταίου στην «Ελευθεροτυπία» της 26.11.1999 ή «Η παγκόσμια χρήση της αγγλικής γλώσσας απειλεί τη γλωσσική πολυμορφία» (Ίαν Μπουρούμα, «Καθημερινή», 17.6.2001) υφίσταται την επίδραση μιας μάλλον κινδυνολογικής προσέγγισης του ζητήματος, που τελικά συνεισφέρει στη διαμόρφωση μιας «μεταφυσικής» αντίληψης, η οποία έγκειται στη μη υπογράμμιση της ιστορικότητας και μεταβατικότητας των μορφών έκφρασης.

Η διαρκής μεταβλητότητα των γλωσσικών μορφών, που δηλώνεται ακόμη και από μεταφυσικούς στοχαστές όταν μπορούν σε κάποιες φάσεις να στέκονται στο επίπεδο της εμπειρίας – παράδειγμα οι στίχοι του Έλιοτ για τις λέξεις που «τανυούνται, ραγίζουν και κάποτες σπάνουν απ’ το φόρτο, απ’ την ένταση, στραβοπατούν, γλιστρούν και χάνονται» (από την ιστορική σύνθεση «τα τέσσερα κουαρτέτα») –, σημαίνει ότι στην εποχή μας μπορούμε να μην γογγύζουμε από την έκπτωση διαφόρων γλωσσικών συστημάτων.

Παγκοσμιοποίηση και γλώσσα

Η παγκοσμιοποίηση σαφώς ευνοεί μια βολική και οικονομιστική ομογενοποίηση των γλωσσικών μορφών και προφανώς υποστηρίζει ένα ευτελές και ατελές επικοινωνιακό μέσο όπως είναι τα «συνηθισμένα» αγγλικά των συνεδρίων, της αεροπορίας, των διεθνών συνθηκών κ.λπ. Από την άλλη πλευρά όμως οι ομογενοποιητικές δυνάμεις διαρκώς αναχαιτίζονται από τις εγγενείς δυνάμεις της αυθόρμητης διαφοροποίησης. Παράδειγμα τα αγγλικά των μαύρων στις ΗΠΑ: η εξέλιξή τους είναι σαφώς «φυγόκεντρη» σε σχέση με τα «καθώς πρέπει αμερικάνικα», δεδομένου ότι διαμορφώνουν νέες εκφραστικές δομές και λέξεις τείνοντας σε μια κατάσταση «διαλέκτου».

Είναι πολύ συγκινητική η προσπάθεια χωρών όπως της Αυστραλίας, που ξοδεύουν αρκετά χρήματα για τη διδασκαλία γλωσσών υπό εξαφάνιση («Οι γλώσσες που πεθαίνουν», «Ελευθεροτυπία», 22.6.2000)… Στην αντίθετη όμως πλευρά είναι βέβαιο ότι ο πολιτισμός δεν είναι στο σύνολό του «διατηρητέος» και ότι ο σεβασμός της πολυπολιτισμικότητας δεν σημαίνει και αποδοχή οποιωνδήποτε στοιχείων της παράδοσης. Σε μια πιθανή πορεία επικυριαρχίας των αγγλικών είναι δυνατόν να υπάρξουν «ωσμώσεις» και νέα στοιχεία, μη ορατά στον σημερινό πολιτιστικό ορίζοντα. Σήμερα αυτό που προέχει είναι η «ήπια» προσέγγιση του δικού μας και των αλλότριων εκφραστικών μέσων, δηλαδή μια «γλωσσική οικολογία» φιλική, αλλά όχι και μυθοποιητική της διαφορετικότητας, και προπαντός κριτική και διαλεκτική.

* Ο Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας

Διαβάστε επίσης:

Μια απαράμιλλη ημέρα

Νεό-γεροι της νέας εποχής…

Από τον περιηγητικό τουρισμό στον υπερτουρισμό: η περίπτωση Fouquet’s – Δεύτερο μέρος

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.