Πώς οι φοιτητές άλλαξαν τη Σερβία

Χρειάστηκαν σχεδόν δύο χρόνια, εκατοντάδες διαδηλώσεις, πανεπιστημιακές καταλήψεις και χιλιάδες χιλιόμετρα κινητοποιήσεων για να συμβεί κάτι που μέχρι πρόσφατα έμοιαζε απίθανο: ένα φοιτητικό κίνημα να κερδίσει τις εκλογές στη Σερβία και να τερματίσει τη δεκατετραετή πολιτική κυριαρχία του Αλεξάνταρ Βούτσιτς. Η ανατροπή της 25ης Οκτωβρίου δεν αποτελεί μόνο μια εντυπωσιακή εκλογική επικράτηση. Αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνική διαμαρτυρία μπορεί να ξεπεράσει τα όρια της συγκυρίας και να αποκτήσει ευρύτερη πολιτική δυναμική.

Σύμφωνα με τα προκαταρκτικά αποτελέσματα που ανακοίνωσε στις 26 Οκτωβρίου η σερβική εκλογική επιτροπή, η Φοιτητική Λίστα συγκέντρωσε 52,71% και εξασφάλισε 140 από τις 250 κοινοβουλευτικές έδρες. Ο συνασπισμός του Βούτσιτς περιορίστηκε στο 39,17% και στις 104 έδρες. Η συμμετοχή, κοντά στο 69%, αποτύπωσε το ασυνήθιστα υψηλό ενδιαφέρον των πολιτών για μια αναμέτρηση που είχε αποκτήσει χαρακτήρα συνολικής αμφισβήτησης της εξουσίας.

Από την τραγωδία στο πανεθνικό αίτημα

Η αρχή έγινε την 1η Νοεμβρίου 2024, όταν κατέρρευσε το τσιμεντένιο στέγαστρο του πρόσφατα ανακαινισμένου σιδηροδρομικού σταθμού στο Νόβι Σαντ. Δεκαέξι άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Το δυστύχημα προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, καθώς οι καταγγελίες για αδιαφανείς δημόσιες συμβάσεις, πλημμελείς ελέγχους και ενδεχόμενη διαφθορά έθεσαν υπό αμφισβήτηση την αξιοπιστία του κρατικού μηχανισμού.

Αρχικά οι φοιτητές ζητούσαν τη δημοσιοποίηση των εγγράφων της ανακαίνισης και τη διερεύνηση των ευθυνών. Όταν όμως συμμετέχοντες σε εκδήλωση μνήμης δέχθηκαν επίθεση, η κινητοποίηση κλιμακώθηκε. Οι πανεπιστημιακές σχολές άρχισαν να τελούν υπό κατάληψη και η διαμαρτυρία απέκτησε σταδιακά πανεθνικά χαρακτηριστικά.

Εκείνο που διαφοροποίησε το σερβικό κίνημα ήταν η διάρκειά του. Οι φοιτητές δεν περιορίστηκαν σε ορισμένες μεγάλες συγκεντρώσεις που θα μπορούσαν να εξαντληθούν μαζί με την αρχική συγκίνηση. Δημιούργησαν ένα σταθερό δίκτυο συμμετοχής, με συνελεύσεις, συλλογικές αποφάσεις και εναλλασσόμενους εκπροσώπους. Η επιλογή αυτή αποδείχθηκε καθοριστική. Η απουσία ενός κεντρικού ηγέτη δυσκόλεψε την προσωποποίηση της αντιπαράθεσης και επέτρεψε στο κίνημα να εμφανιστεί ως μια συλλογική προσπάθεια πολιτών, αντί ως ένας ακόμη σχηματισμός με φιλοδοξίες εξουσίας.

Η πολιτική δύναμη χτίστηκε έξω από τα πανεπιστήμια

Η πραγματική αλλαγή συντελέστηκε όταν οι φοιτητές άρχισαν να διευρύνουν το ακροατήριό τους. Η κινητοποίηση έφτασε σε μικρές πόλεις και αγροτικές περιοχές, όπου η δυσαρέσκεια απέναντι στο πολιτικό σύστημα δεν είχε πάντοτε δυνατότητα οργανωμένης έκφρασης. Εκπαιδευτικοί, αγρότες, επαγγελματίες και πολίτες διαφορετικών ηλικιών συντάχθηκαν με τα αιτήματα των νέων. Η διαφθορά, η έλλειψη αξιοκρατίας και η περιορισμένη εμπιστοσύνη στους θεσμούς έγιναν σημεία συνάντησης ανθρώπων που δεν είχαν αναγκαστικά κοινή πολιτική ταυτότητα.

Όπως κατέγραψε το Reuters σε προεκλογικό ρεπορτάζ του, οι εθελοντές πραγματοποίησαν εκστρατείες πόρτα – πόρτα, οργανώνοντας συστηματικά την επαφή τους με τους ψηφοφόρους. Οι διαδηλώσεις είχαν πλέον αποκτήσει συνέχεια στην καθημερινότητα των τοπικών κοινωνιών. Αυτή ήταν πιθανότατα η σημαντικότερη επιτυχία τους. Κατάφεραν να συνδέσουν ένα συγκεκριμένο τραγικό γεγονός με ευρύτερες ανησυχίες για τον τρόπο λειτουργίας του κράτους, χωρίς να εγκλωβιστούν αποκλειστικά στο ίδιο το δυστύχημα.

Παράλληλα εκμεταλλεύτηκαν την κόπωση απέναντι στο σύστημα Βούτσιτς. Η μακρόχρονη κυριαρχία του Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος είχε συνοδευτεί από καταγγελίες για πολιτική επιρροή στα μέσα ενημέρωσης, πιέσεις στην αντιπολίτευση και πελατειακές πρακτικές. Η κυβέρνηση απέρριπτε αυτές τις κατηγορίες, ωστόσο η εκλογική αναμέτρηση έδειξε ότι σημαντικό μέρος της κοινωνίας αναζητούσε πλέον διαφορετική πολιτική εκπροσώπηση.

Ψηφοδέλτιο χωρίς επαγγελματίες πολιτικούς

Η μετάβαση στις κάλπες υπήρξε επίσης ασυνήθιστη. Οι φοιτητές επέλεξαν να συγκροτήσουν μια εκλογική λίστα από 250 υποψηφίους διαφορετικών επαγγελματικών χώρων, χωρίς να κατεβούν οι ίδιοι ως υποψήφιοι βουλευτές. Πανεπιστημιακοί, γιατροί, οικονομολόγοι, καλλιτέχνες και άλλοι επαγγελματίες ανέλαβαν να εκπροσωπήσουν το εγχείρημα. Η επιλογή αυτή είχε έναν ιδιαίτερο συμβολισμό: η νεότερη γενιά διεκδικούσε πολιτική αλλαγή χωρίς να αξιώνει υποχρεωτικά την προσωπική κατάληψη των θέσεων εξουσίας.

Το πρόγραμμα επικεντρώθηκε στην καταπολέμηση της διαφθοράς, στην ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, στη διαφάνεια των δημόσιων συμβάσεων και στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς.

Η επιτυχία, πάντως, δημιουργεί και νέες δυσκολίες. Η συλλογική λειτουργία που αποδείχθηκε αποτελεσματική στην αντιπολίτευση θα δοκιμαστεί μπροστά στις απαιτήσεις της διακυβέρνησης. Η οικονομία, το Κόσοβο, η ευρωπαϊκή προοπτική και οι σχέσεις με τη Ρωσία αποτελούν πεδία όπου οι διαφορετικές αντιλήψεις των υποστηρικτών του κινήματος ενδέχεται να συγκρουστούν. Η εκλογική νίκη προσφέρει πολιτική νομιμοποίηση. Δεν εγγυάται από μόνη της ούτε κυβερνητική συνοχή ούτε επιτυχημένες μεταρρυθμίσεις.

Από το Νόβι Σαντ στα Τέμπη: τα όρια μιας σύγκρισης

Η σερβική εμπειρία φέρνει αναπόφευκτα στη συζήτηση την ελληνική τραγωδία των Τεμπών. Και στις δύο χώρες ένα σιδηροδρομικό δυστύχημα με πολλούς νεκρούς ανέδειξε σοβαρά ερωτήματα για την ασφάλεια, τη λειτουργία του κρατικού μηχανισμού και την απόδοση ευθυνών. Στην Ελλάδα, η σύγκρουση των δύο αμαξοστοιχιών στις 28 Φεβρουαρίου 2023, με 57 νεκρούς, προκάλεσε επίσης μαζικές κινητοποιήσεις, με ιδιαίτερα έντονη παρουσία της νεολαίας. Το πόρισμα του ΕΟΔΑΣΑΑΜ ανέδειξε χρόνιες ελλείψεις ασφαλείας, οργανωτικές αστοχίες και σοβαρά προβλήματα στην αρχική διαχείριση του τόπου του δυστυχήματος.

Ωστόσο, η ελληνική δημόσια συζήτηση απέκτησε διαφορετική τροπή. Η αντιπαράθεση γύρω από τα πιθανά εύφλεκτα υλικά, το ξυλόλιο και το ενδεχόμενο παράνομου φορτίου κυριάρχησε για μεγάλο διάστημα, συχνά επισκιάζοντας τις ήδη καταγεγραμμένες ανεπάρκειες του σιδηροδρομικού συστήματος.

Τον Σεπτέμβριο του 2026 έγινε γνωστό, σύμφωνα με την εφημερίδα «Ελευθερία» της Λάρισας, ότι η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία αποφάσισε να μην κινήσει δική της έρευνα για τις σχετικές καταγγελίες και διαβίβασε τον φάκελο στις ελληνικές αρχές. Η απόφαση αυτή δεν αποτελεί δικαστική ετυμηγορία για την ύπαρξη ή μη παράνομου φορτίου. Αναδεικνύει, όμως, πόσο κρίσιμο είναι να διακρίνονται τα αποδεδειγμένα γεγονότα από τις υποθέσεις που απαιτούν περαιτέρω διερεύνηση.

Οι δύο περιπτώσεις δεν προσφέρονται για απόλυτες αναλογίες. Η Ελλάδα και η Σερβία διαθέτουν διαφορετικά πολιτικά συστήματα, κοινωνικές ισορροπίες και ιστορίες συλλογικής κινητοποίησης. Επιπλέον στην Ελλάδα οι διαδηλώσεις για τα Τέμπη συγκρότησαν ένα ευρύ, αλλά πολιτικά ετερόκλητο, μέτωπο διεκδίκησης δικαιοσύνης, χωρίς να μετεξελιχθούν σε ενιαίο εκλογικό εγχείρημα. Αυτό που παρουσιάζει ενδιαφέρον δεν είναι αν θα μπορούσε να εμφανιστεί μια ελληνική Φοιτητική Λίστα, αλλά τι επιτρέπει σε ένα κοινωνικό αίτημα να διατηρεί τη δυναμική του πέρα από την αρχική συγκίνηση και τις κομματικές αντιπαραθέσεις.

Η επομένη της νίκης

Στη Σερβία οι φοιτητές πέτυχαν να μετατρέψουν την αγανάκτηση σε διάρκεια, τη διάρκεια σε οργάνωση και την οργάνωση σε εκλογικό αποτέλεσμα. Η επιτυχία τους δεν εξηγείται μόνο από τη δυσαρέσκεια απέναντι στον Βούτσιτς, αλλά και από την ικανότητά τους να δημιουργήσουν μια πειστική πολιτική εναλλακτική.

Απομένει να φανεί αν το κίνημα που κατάφερε να ενώσει τόσο διαφορετικές κοινωνικές δυνάμεις απέναντι σε μια κοινή εξουσία θα μπορέσει να τις κρατήσει ενωμένες όταν το ίδιο κληθεί να κυβερνήσει. Άλλωστε, οι φοιτητές της Σερβίας απέδειξαν ότι γνωρίζουν πώς να κερδίζουν μια εκλογική αναμέτρηση. Το πρώτο βήμα έγινε. Τώρα μένει να δούμε αν θα καταφέρουν να αλλάξουν και το σύστημα που τους οδήγησε στην εξέγερση.

Διαβάστε επίσης:

Διπλωματία στη σκιά του πολέμου – Κρίσιμα το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, το βαλλιστικό οπλοστάσιο και η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας

Μια απαράμιλλη ημέρα

«Λάβαμε το μήνυμα», στοπ: Πού σκοντάφτει η προσπάθεια Μητσοτάκη να επιτύχει την επανασυσπείρωση της Ν.Δ

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.