Η ταινία…

Σε κινηματογραφικό επίπεδο, ο «Καποδίστριας» του Γιάννη Σμαραγδή δεν θα αποτελούσε κάτι ιδιαίτερο, αν δεν υπήρχε η «ιερή» περσόνα του βιογραφούμενου, η οποία αντιμετωπίζεται, λίγο-πολύ, ως «μην αγγίζετε!». Θεμελιώδεις κανόνες δραματουργίας παραβιάζονται, ωστόσο  η άδικη κατάληξη αυτού του ευπατρίδη κυβερνήτη, πιέζει στην αποδοχή κινηματογραφικών λαθών, που υπό άλλες συνθήκες θα αποτελούσαν ευδιάκριτο πρόβλημα. 

Απαριθμούμε, με αμιγή χρήση του άτυπου «κινηματογραφικού λεξικού»:

Όταν ένα φιλμ θέλει να κινείται ανάμεσα στο έπος και το δράμα, οι χαρακτήρες κτίζονται κλιμακωτά και δεν αποδίδουν τη «μουσικότητά» τους σε νότες διαρκούς κρεσέντο. Οι χαμηλοί τόνοι της αρχής οφείλουν να ανεβάζουν κλιμακωτά την έντασή τους, ώστε το δραματικό τέλος να αποτελεί κορύφωση και όχι μια ακόμη σκηνή, όπως τόσες προηγούμενες.

Έτσι χάνεται ακόμη και το πραγματικά εμπνευσμένο τελικό πλάνο, αφού η σύνδεσή του με το μεταφυσικό στοιχείο, η οποία μπορεί να χαρίσει πολλές αναγνώσεις, έχει κάνει την εμφάνισή του από μιάς αρχής: η Παναγία και οι δύο άγγελοι-προστάτες του ανοίγουν το έργο, καίγοντας την τελική έκπληξη. 

Οι συμβολικές-μεταφυσικές σκηνές απαιτούν ιδιαίτερη μαεστρία, προκειμένου να ενταχθούν στη ρεαλιστική ροή, χωρίς να φαντάζουν ξεκάρφωτες και ανερμήνευτες. Εδώ εμφανίζονται από το πουθενά, αδυνατώντας να χαρίσουν την απαιτούμενη συγκίνηση στον θεατή.

Μια που μιλήσαμε για συγκίνηση, η οποία μοιάζει να αποτελεί το ζητούμενο της δημιουργίας. Ακόμη και στο αμερικανικό σινεμά, πλέον, έχουν εγκαταλειφθεί οι μανιχαϊστικές κατασκευές των χαρακτήρων (καλός-κακός), ώστε να αναδειχθεί το μεγαλείο του ήρωα, εν μέσω ενός πραγματικού κόσμου. Ψεύτικες κατασκευές ασπρόμαυρων χαρακτήρων, όπως το δίπολο Μέτερνιχ-Καποδίστρια, απουσιάζουν παγκοσμίως από κάθε σοβαρή βιογραφική απόπειρα. 

Πολύ καλό παράδειγμα επ’ αυτού θα αποτελούσαν οι βιογραφίες του Όλιβερ Στόουν («JFK», «Νίξον», αλλά και η περίπτωση του Τζιμ Μόρισον), όπως και του Χιλιανού Πάμπλο Λαραΐν («Τζάκι», «Μαρία», κυρίως, αλλά και «Νταϊάνα»). Τα γκριζαρίσματα είναι αυτά που αναδεικνύουν τη «λευκότητα» των κατά τα άλλα γήινων ατόμων, με τις αδυναμίες τους και τις ανεπάρκειές τους. Εδώ ο Καποδίστριας εικονογραφείται παραβολικά σαν Χριστός, άρα δεν είναι άνθρωπος, δεν συγκινεί ως «ένας από εμάς», που ξεπέρασε τα ανθρώπινα δεδομένα.

Σε αναλυτικότερη χρήση της κινηματογραφικής γλώσσας, θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι οι συνδέσεις των πλάνων (το μοντάζ), οι φωτισμοί και η πλανοθεσία (οι θέσεις της κάμερας) είναι αυτά που οδηγούν τον θεατή στην πίεση των δακρυγόνων αδένων του,  χωρίς ο ίδιος να το καταλάβει. Η συγκίνηση δεν αποτελεί τυχαίο παράγωγο, αλλά προϊόν μιας εξελικτικής διαδικασίας, καθώς το φιλμ κυλάει, που τελικά χρωματίζει τα πεπραγμένα του ήρωα και τα συνδέει με το θυμικό του θεατή. Ο «Καποδίστριας», με πολλά λάθη στην κινηματογραφική ορθογραφία αδυνατεί να παραγάγει την επιδιωκόμενη συγκίνηση, η οποία ματαιώνεται, κάθε που πάει να ξεπεταχθεί.

Τέλος, οι ερμηνείες, ακρογωνιαίος λίθος στην τέχνη της κινηματογραφικής βιογραφίας, πρώτοι και δεύτεροι ρόλοι. Φαντάζομαι ότι δεν χρειάζεται η επιστράτευση του κριτικού λόγου, για να αξιολογηθεί ο Κολοκοτρώνης της σχολικής παράστασης, η ανεπαρκής περίπτωση της συνεχώς δακρύβρεχτης Στρούντζα  (του έρωτα του Καποδίστρια), των γραφικών Κουντουριώτη-Μαυρομιχάλη, αλλά και η ερμηνευτική μετριότητα του ίδιου του Καποδίστρια. Εν τέλει, για να παραφράσουμε και τη ρήση του «Εκκλησιαστή», αφού η ταινία τόσο επίμονα στρέφεται προς τη θρησκευτικότητα: «μετριότης, μετριοτήτων, τα πάντα μετριότης».

…Κι ένα σύμπτωμα

Τότε γιατί όλος αυτός ο θόρυβος; Γιατί η μετατροπή του «Καποδίστρια» σε αντικείμενο κινηματογραφικού οπαδισμού; Από τη μία το καλό, ευαίσθητο κοινό, από την άλλη, οι κακοί, άπονοι, ίσως και «ανθέλληνες», κριτικοί κι ένα ολόκληρο κινηματογραφικό σύστημα. Μέρες «αντισυστηματικής» (και όχι «αντισυστημικής», όπως λανθασμένα επαναλαμβάνεται) λαγνείας, τις οποίες διάγουμε, οποιαδήποτε επίκληση ενός συστήματος, υποκινούμενου από σκοτεινές δυνάμεις, δεν χρειάζεται πολλή φιλοσοφία, γίνεται εύκολα αποδεκτός στόχος.

Εξεπίτηδες διαμορφωμένο από τον σκηνοθέτη ένα δίπολο καλών-κακών (όπως αυτό του Καποδίστρια-Μέτερνιχ), δίνει παραπλανητική, οπαδική διάσταση: οι καλοί πατριώτες και οι κακοί ανθέλληνες. Έτσι, η ταινία αποκτά πολιτική διάσταση, αποφεύγοντας το πραγματικό πεδίο κρίσης του, την αισθητική.

Με άλλα λόγια, η δημιουργία του Γιάννη Σμαραγδή προσπαθεί να ταυτιστεί με τον ήρωα, αποφεύγοντας το πεδίο όπου ανήκει, τον κινηματογράφο. Κι ενώ πρόκειται για ταινία με θέμα τον Καποδίστρια, όποιος την απορρίπτει καταλήγει να χαρακτηρίζεται εχθρός του Καποδίστρια.

Εις επίρρωσιν αυτής της πονηρής μετατόπισης, έρχεται το αφελές επιχείρημα της απόρριψης της ταινίας, επειδή δήθεν δεν είναι αριστερού προσανατολισμού, αλλά πατριωτική, όπως διατείνεται ο σκηνοθέτης. Υπενθυμίζω ότι στις δεκαετίες του ‘70 και του ‘80, οι απολύτως «αριστερόστροφες» ταινίες του Σμαραγδή, το «Κελί μηδέν» (με θέμα τα βασανιστήρια της χούντας) και «Τραγούδι της επιστροφής» (για τους αριστερούς παλιννοστούντες), σε χρόνια έξαρσης του αριστερού φρονήματος, έλαβαν ακόμη αρνητικότερες κριτικές από αυτές που γράφονται σήμερα για τα έργα του.

Αλλά και στην πρόσφατη περίπτωση της βιογραφίας του Καζαντζάκη, από τον Γιάννη Σμαραγδή, οι κριτικοί επιφύλαξαν κακή υποδοχή. Τότε κατηγορήθηκαν από τον σκηνοθέτη ότι ήταν αυτοί που απέτρεψαν το κοινό από τη θέαση του έργου. Τώρα, οι ίδιοι κριτικοί παίρνουν την απάντηση από τα εισιτήρια. Θυμίζουμε ότι ανάλογες «απαντήσεις» έλαβαν οι κριτικοί κατά καιρούς από την «Υπολοχαγό Νατάσα» ως τον Ξανθόπουλο και την Μάρθα Βούρτση. Μόνον που τις πραγματικές απαντήσεις τις δίνει η Ιστορία, η κυριολεκτική (όταν πρόκειται για τον Καποδίστρια) ή η κινηματογραφική (όταν πρόκειται για τον «Καποδίστρια»).

Διαβάστε επίσης

Ο Paul Mescal αποσύρεται μέχρι το 2028 – «Ο κόσμος θα κάνει ένα διάλειμμα από εμένα και εγώ από εκείνον»

Critics Choice Awards 2026: Κυρίαρχο το «One Battle After Another» – Όλοι οι νικητές της βραδιάς (Videos)

Άνταμ Σάντλερ: Συγκίνηση και αυτοσαρκασμός κατά τη βράβευσή του στο Παλμ Σπρινγκς