Η ελληνική πολιτική σκηνή έχει έναν κανόνα που συνήθως επαναλαμβάνεται: όταν δεν υπάρχουν ακόμη κόμματα, προγράμματα και υποψηφιότητες, υπάρχουν ήδη ρόλοι. Και τους ρόλους αυτούς τους φτιάχνει η σύγκρουση. Το σχήμα έχει εμφανιστεί πολλές φορές στο παρελθόν εμφανίζεται ξανά σήμερα.

Και όταν οι διαχωριστικές γραμμές χαράσσονται νωρίς, συνήθως σημαίνει ότι κάποιοι βλέπουν μπροστά: πως σε έναν κατακερματισμένο χώρο, το πρώτο ζητούμενο είναι ποιος θα «ορίσει» το αφήγημα και ποιος θα κερδίσει το δικαίωμα της εκπροσώπησης.

Η αφετηρία δόθηκε στη Θεσσαλονίκη, στην παρουσίαση της «Ιθάκης», όπου ο κ. Τσίπρας απάντησε εμμέσως στην κριτική που δέχεται για το τρίτο μνημόνιο. Χωρίς να κατονομάσει την κ. Καρυστιανού, χρησιμοποίησε μια φράση που δεν προοριζόταν για «ουδέτερη» ανάγνωση: μίλησε για «μνήμη χρυσόψαρου» και για «κοινωνία Λωτοφάγων», αποδομώντας ως επιλεκτική τη μνημονιακή κριτική που επανέρχεται εναντίον του.  

Το ενδιαφέρον εδώ δεν είναι το λεκτικό –είναι η επιλογή πεδίου. Ο κ. Τσίπρας επέλεξε να δώσει τη μάχη στο σημείο όπου γνωρίζει ότι κρίνεται διαχρονικά: στην αφήγηση του 2015. Η απάντησή του δεν ήταν μια απλή υπενθύμιση γεγονότων, αλλά μια προσπάθεια να επαναφέρει το πλαίσιο: να μετακινήσει τη συζήτηση από το «ποιος υπέγραψε» στο «τι παρέλαβε» και «τι πραγματικά συνέβη» – ένα σχήμα που τον εξυπηρετεί όταν η συζήτηση γίνεται για το βάρος της ιστορικής ευθύνης.

Για τον Τσίπρα, το 2015 δεν είναι απλώς παρελθόν· είναι το κεντρικό σημείο πάνω στο οποίο θα κριθεί οποιαδήποτε πιθανή επιστροφή του στην κεντρική πολιτική σκηνή. Γι’ αυτό και η αντίδραση δεν θα μπορούσε να είναι χαμηλόφωνη: όταν το παρελθόν είναι το μεγαλύτερο πολιτικό σου βάρος, πρέπει να γίνει και η πρώτη σου ασπίδα.

Η κ. Καρυστιανού, από την πλευρά της, απάντησε με τρόπο που δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας: δεν αρκέστηκε σε ηθική αποδοκιμασία ή σε μια «αντι-ατάκα», αλλά ζήτησε ευθέως να δει «τις μελέτες και τις εισηγήσεις» στις οποίες –όπως είπε– στηρίχθηκε ο πρώην πρωθυπουργός για να υπογράψει το τρίτο μνημόνιο και να αναλάβει τις δεσμεύσεις που το συνόδευσαν. Στην ουσία, μεταφέρει τη σύγκρουση από το πεδίο της μνήμης στο πεδίο της τεκμηρίωσης: «δείξτε τα χαρτιά», όχι «θυμηθείτε καλύτερα». Με άλλα λόγια: δεν αντιπαρέθεσε απλώς μια διαφορετική ανάμνηση, αλλά αμφισβήτησε ευθέως την τεχνοκρατική και πολιτική επάρκεια της απόφασης. Και αυτό είναι κρίσιμο, γιατί δείχνει ότι η σύγκρουση δεν θα παιχτεί μόνο στο πεδίο του συμβολισμού, αλλά και στο πεδίο της «λογοδοσίας» για την εξουσία.

Το γιατί αυτή η αντιπαράθεση αποκτά πολιτική σημασία, αποτυπώνεται καθαρά στη δημοσκόπηση της Opinion Poll που παρουσιάστηκε χθες το βράδυ στο κεντρικό δελτίο ειδήσεων του Αction 24  και –μεταξύ άλλων– μετρά τη «δυνητική ψήφο» για υποθετικά κόμματα που θα συνδέονταν με τα δύο πρόσωπα.   Εκεί, ένα πιθανό «κόμμα Καρυστιανού» συγκεντρώνει 29,3% στη δυνητική ψήφο, έναντι 17,1% για ένα πιθανό «κόμμα Τσίπρα».  

Οι αριθμοί αυτοί δεν μεταφράζονται αυτομάτως σε εκλογική επίδοση. Είναι όμως ισχυρή ένδειξη δύο πραγμάτων:

Πρώτον, ότι η κ. Καρυστιανού διαθέτει σήμερα μεγαλύτερη «οροφή ενδιαφέροντος» από τον κ. Τσίπρα ως πολιτικό πρόσημο, πριν καν υπάρξει κομματική δομή. Η δυνητική ψήφος λειτουργεί ως δείκτης διάθεσης: αποτυπώνει ποιος μπορεί να «ανοίξει» δεξαμενές, όχι ποιος μπορεί ήδη να τις οργανώσει.

Δεύτερον, ότι ο κ. Τσίπρας –παρά το βαρύ πολιτικό αποτύπωμα– δεν εμφανίζεται στη συγκεκριμένη μέτρηση ως ο αδιαμφισβήτητος καταλύτης ανασύνθεσης ενός χώρου που παραμένει κατακερματισμένος. Η δυναμική του υπάρχει, αλλά δεν δείχνει να είναι «μονοπωλιακή» – και αυτό εξηγεί γιατί κάθε αμφισβήτηση της περιόδου 2015 τον αγγίζει άμεσα: επειδή είναι το σημείο όπου κρίνεται η δυνατότητα «επιστροφής» με αξιώσεις.

Εξίσου κρίσιμο είναι και το κοινωνιολογικό υπόστρωμα που υποδηλώνει η έρευνα: η κ. Καρυστιανού, σύμφωνα με τα δημοσιευμένα στοιχεία, φαίνεται να «ανοίγει» σε δεξαμενές πέρα από έναν χώρο – κάτι που της δίνει εύρος, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί μια δύσκολη εξίσωση συνοχής,  όταν αυτό το εύρος θα πάρει κομματική μορφή.  Όσο η συζήτηση παραμένει στο επίπεδο του προσώπου και της συμβολικής ισχύος, το πλεονέκτημα είναι εμφανές. Αν όμως περάσει στο επίπεδο των θέσεων, της οικονομικής πολιτικής και των διεθνών επιλογών, η ετερογένεια γίνεται πρόβλημα που απαιτεί λύσεις. Ήδη άλλωστε οι δηλώσεις της για τις αμβλώσεις προκαλούν σφοδρές  αντιδράσεις από τα περισσότερα κόμματα

Εδώ ακριβώς «κουμπώνει» και η αντιπαράθεση για το μνημόνιο. Ο κ. Τσίπρας εκπροσωπεί –αναγκαστικά– την πολιτική της διακυβέρνησης και της διαχείρισης, με όλα τα τραύματα που αυτή φέρει. Η κ. Καρυστιανού εκπροσωπεί –μέχρι στιγμής– την πολιτική της αξίωσης και της λογοδοσίας, με τη δύναμη που αντλεί από ένα κοινωνικό αίτημα. Όταν ο ένας μιλά για «επιλεκτική μνήμη» και η άλλη ζητά «μελέτες και εισηγήσεις», στην πραγματικότητα συγκρούονται δύο διαφορετικές μορφές νομιμοποίησης: η νομιμοποίηση της εμπειρίας έναντι της νομιμοποίησης της ηθικής απαίτησης.

Το αν αυτή η σύγκρουση θα μείνει σε επίπεδο ρητορικής ή θα εξελιχθεί σε πραγματική πολιτική αντιπαράθεση, θα εξαρτηθεί από δύο παράγοντες: (α) αν η κ. Καρυστιανού θελήσει –και μπορέσει– να μετατρέψει την κοινωνική απήχηση σε δομή και θέσεις, και (β) αν ο κ. Τσίπρας επιλέξει πράγματι τον δρόμο ενός νέου εγχειρήματος, με όρους που να υπερβαίνουν τον κύκλο της παλιάς αντιπαράθεσης. Το ενδιαφέρον επίσης είναι για το αν ο νικητής αυτής της σύγκρουσης διεκδικεί την δεύτερη θέση, καθώς με τα σημερινά δεδομένα η Νέα Δημοκρατία είναι εξαιρετικά δύσκολο να χάσει την πρωτιά, ή αν διεκδικεί την τρίτη θέση σε περίπτωση που το ΠΑΣΟΚ καταφέρει να συγκρατήσει τις δυνάμεις του και να παραμείνει στη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης.

Το ερώτημα πάντως δεν είναι μόνο αν θα υπάρξουν πράγματι δύο νέα κόμματα. Είναι αν ο χώρος που σήμερα μοιάζει «ορφανός» –ανάμεσα σε μια κυβέρνηση που διατηρεί προβάδισμα αλλά φθείρεται από την καθημερινότητα και μια αντιπολίτευση που δεν έχει βρει κοινό βηματισμό– θα οργανωθεί γύρω από την ιδέα της επιστροφής ή γύρω από την ιδέα της τιμωρίας.

Προς το παρόν, πάντως  πριν γεννηθούν τα κόμματα, γεννιούνται οι γραμμές σύγκρουσης. Και αυτές, ήδη, χαράσσονται.

Διαβάστε επίσης:

Αγροτικό: Πού οδηγεί το… δημοσιονομικό μπλόκο στο διάλογο και τη λύση

Σήμερα οι επίσημες ανακοινώσεις για το συνέδριο του ΠΑΣΟΚ – Η κολλημένη βελόνα στα ποσοστά και η πίτα του Γερουλάνου

Οι δηλώσεις Καρυστιανού για τις αμβλώσεις, η κατακραυγή από τον προοδευτικό χώρο και το κόμμα Τσίπρα