Μερικοί επιλέγουν το vivere pericolosamente (ζην επικινδύνως…) για δικούς τους, προσωπικούς λόγους, συνήθως για το «θεαθήναι» από τα ΜΜΕ. Παραδείγματος χάρη εκείνος ο Αυστριακός αλεξιπτωτιστής, που έγινε γνωστός επειδή φιλοδόξησε να πηδήσει – και πήδησε τελικά – από το ύψος των 40.000 μέτρων με αλεξίπτωτο!

Όμως ο μέσος καταναλωτής στο 99% των περιπτώσεων είναι κάθε άλλο παρά «υψιπετής» και διαθέσιμος για περιπέτειες. Το «καταναλώνειν επικινδύνως» τού δημιουργεί μια αφόρητη αίσθηση απειλής, μια επιφύλαξη ακόμη και έναντι προϊόντων υπεράνω υποψίας, μια ισοπεδωτική αντιμετώπιση δικαίων και αδίκων της διατροφικής αλυσίδας.

Η σημερινή κρίση των εντόμων που λανσάρονται ως κανονική τροφή ή το συνθετικό κρέας, που βάζει κι αυτό υποψηφιότητα, και μάλιστα με την επιδοκιμασία κάποιων κύκλων της Ε.Ε., συνιστούν μεγάλο κίνδυνο για τον μέσο καταναλωτή. Ακόμη είναι τα μεταλλαγμένα τρόφιμα, παλιά απειλή, που ξεσηκώνουν την κοινωνία σε όλο το μήκος και το πλάτος της Ευρωπαϊκής Ένωσης: «Στείλτε email στους ευρωβουλευτές της χώρας μας, απαιτώντας να φέρουν σήμανση οι νέες γενετικά τεχνικές» είναι το μότο μιας καμπάνιας που εξελίσσεται. Και που καταλήγει: «Πρέπει να γνωρίζουμε τι τρώμε!»

Από την άλλη πλευρά η συμφωνία με τη Mercosur δεν είναι ουδέτερη εμπορική ρύθμιση, αλλά μια πολιτική επιλογή εις βάρος των αγροτών της Ευρώπης και υπέρ των συμφερόντων των βιομηχανικών οικονομιών. Είναι μια αντιγραφή της συμφωνίας που έκανε παλιά η Αγγλία ανταλλάσσοντας την εξαγωγή βιομηχανικών με την εισαγωγή αγροτικών προϊόντων, με την εξής ουσιαστική διαφορά: Τότε η ποιότητα των αγροτικών προϊόντων ήταν σταθερή και αδιαμφισβήτητη, υπεράνω νοθείας, τώρα αυτή η ποιότητα διαμεσολαβείται με ρυθμίσεις υγιεινής που απουσιάζουν, με ρυθμίσεις που αφορούν τη χρήση φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων. Η αγγλική συνθήκη του 1846, που κατάργησε τους Corn Laws (νόμους περιορισμού της εισαγωγής σιτηρών), δεν έχει σχέση με τη σημερινή κατάσταση.

Εξ άλλου η κατανάλωση εντόμων είναι μια κανονική «διατροφική αντεπανάσταση»! Όπως τονίζει ο Ανδρέας Παναγόπουλος, επισυνάπτοντας μεγάλο αριθμό στοιχείων: Η Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφαλείας Τροφίμων (EFSA) σημειώνει ότι η μετρούμενη πρωτεΐνη είναι υπερεκτιμημένη στον εξωσκελετό των εντόμων και δίνει ψευδώς υψηλή τιμή.

«Το κρέας παραμένει μακράν ανώτερο σε πλήρη, απορροφήσιμη πρωτεΐνη και πλήθος θρεπτικών που χρειαζόμαστε. (…) Τα έντομα μπορεί να έχουν θέση σε ειδικές χρήσεις (food colouring) ή κάποιες ουσίες συντηρητικών ή σταθεροποιητών ή φυσικά ως τροφή για ζώα που όντως καταναλώνουμε, όχι όμως ως κύρια πηγή ζωής του διαιτολογίου μας».

Η ιστορία

Ο αγώνας για το δικαίωμα διατροφής έχει βαθιές ρίζες. Η ιστορία βέβαια δεν ξεκινάει από τον αγώνα κατά των σπορελαίων, που προκαλούν φοβικές αντιδράσεις και ανασφάλειες στο μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας. Τα ορυκτέλαια που υπεισέρχονται στα ηλιέλαια, τα ηλιέλαια που υπεισέρχονται στις μαγιονέζες, στις κονσέρβες ψαρικών, στις σαλάτες σε κεσεδάκι ή σωληνάριο, στα τσιπς και στα τηγανιζόμενα αρτοσκευάσματα, και όλα αυτά που υπεισέρχονται στα στομάχια των καταναλωτών, συνθέτουν μια κατάσταση εξαιρετικά δυσάρεστη.

Είναι μια κατάσταση που αφήνει την ποιότητα ζωής «μετεξεταστέα», που αμφισβητεί τη βιομηχανία διατροφής και τους διαφημιστικούς της ισχυρισμούς, που επιβεβαιώνει την αναγκαιότητα των δημόσιων ελεγκτικών μηχανισμών. Που χαστουκίζει ευθέως τους νεοφιλελεύθερους Νεάντερνταλ και τις κουτοπόνηρες εμμονές τους στις αυτοδιορθωτικές διαδικασίες της αγοράς.

Ο «τυχαίος» χαρακτήρας της εκδήλωσης του ενός ή του άλλου σκανδάλου δεν ακυρώνει το γεγονός ότι γενικώς τα διατροφικά σκάνδαλα είναι προϊόντα μιας αναγκαιότητας. Τα σκάνδαλα είναι προϊόντα της αγοράς και του ανταγωνισμού, όπου συχνά το «χειροτερότερο» ανταγωνίζεται επιτυχώς το «χειρότερο». Όπου η φτήνια δεν τρώει μόνο τον παρά, αλλά πολλάκις και την ποιότητα των προϊόντων. Τα σκάνδαλα είναι διαχρονικά και διηπειρωτικά, χαρακτηριστικά της αντίστοιχης εποχής και των ανθρώπων της.

● Τη 2η χιλιετία π.Χ. η νοθεία της μπύρας με νερό από ασυνείδητους πωλητές είχε πάρει τέτοιες διαστάσεις, ώστε ο «Κώδικας του Χαμουραμπί», αυτοκράτορα της Βαβυλωνίας, επέβαλε στους παραβάτες την ποινή του πνιγμού!

● Τον 2ο αιώνα μ.Χ. ο περίφημος ιατρός Γαληνός δήλωνε ότι γνώριζε πολλούς χασάπηδες και εστιάτορες που πουλάγανε αντί χοιρινού ανθρώπινο κρέας, δεδομένου ότι το δεύτερο είχε γευστική ομοιότητα με το πρώτο!¹

● Στο Μαρόκο της δεκαετίας του 1980 μια μεγάλη νοθεία του ελαιολάδου κόστισε στην κοινωνία 50 θανάτους και εξήγειρε τόσο πολύ την κοινή γνώμη, ώστε να οδηγήσει στην αγχόνη αρκετούς λαδέμπορους.

● Στην Ευρώπη της δεκαετίας του 1990 το σκάνδαλο των τρελών αγελάδων ήταν πρωτίστως ένα σκάνδαλο νοθείας φυτικών ζωοτροφών με κρεατάλευρα, πράγμα που μετέτρεπε τα μηρυκαστικά χορτοφάγα ζώα σε σαρκοβόρα.

Ιδού τι έλεγε το 1999 ένας αριστερός υπεράνω πάσης υποψίας για αντιευρωπαϊσμό, όπως ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης:

«Στη Μεγάλη Βρετανία, στην αρχή της δεκαετίας του 1980, η εντατικοποίηση της βοοτροφίας και η αχαλίνωτη επιδίωξη χαμηλού κόστους παραγωγής και υψηλού κέρδους από την εμπορία των ζώων, του κρέατός τους και όλων των υποπροϊόντων τους οδήγησαν σε τρόπους διατροφής τουλάχιστον εξωφρενικούς… (…) Η απερίγραπτη προσπάθεια απόκρυψης και παραπλάνησης, είτε από τον αυτοματισμό της εξουσίας είτε από συντεχνιακή ιδιοτέλεια και σύνδεση με τη βρετανική κυβέρνηση και διοίκηση, οργάνωσε την αδιαφάνεια και τη σιωπή γύρω από οποιαδήποτε ένδειξη ότι η κρίση προχωρούσε… (…) Τέλος, η συνενοχή, αθέλητη ή εκ προθέσεως, των κυβερνήσεων των χωρών – μελών της Ε.Ε και της Κομισιόν (…) δεν εξάντλησε τα υπαρκτά όρια της θεσμικά κατοχυρωμένης αυτονομίας της, αλλά αντίθετα συνέργησε στην προσπάθεια απόκρυψης και σιωπής…».²

Τελευταίο και καθόλου ασήμαντο στη χορεία των μεγάλων διατροφικών σκανδάλων: Στο Βέλγιο του 2000 κάποιοι συλλέκτες αποβλήτων ορυκτελαίων (!) είχαν τη φαεινή ιδέα μιας μάλλον δολοφονικής «ανακύκλωσης», δεδομένου ότι ανέθεσαν στους μηχανισμούς αφομοίωσης των πουλερικών την επεξεργασία των επικίνδυνων διοξινών που αναπτύσσονταν στα καμένα λάδια! Τελικά οι διοξίνες ή τα κοτόπουλα δεν έπαθαν τίποτε, όμως το ίδιο δεν συνέβη με τους καταναλωτές…

Η τροφή είναι πολιτική

Η ποιότητα της διατροφής είναι ένα θέμα που διεγείρει την προσοχή της «κοινωνίας των πολιτών» – του σώματος δηλαδή εκείνου που είναι διακριτό από την κοινωνία των παθητικών καταναλωτών. Σήμερα γίνεται ηλιελαίου φαεινότερο ότι ο κόσμος της αγοράς, έστω και υπό τις όμορφες, ηθικές και αγγελικές συνθήκες πλήρους ανταγωνισμού, δεν εκμαιεύει τις καλύτερες δυνατές ποιότητες προϊόντων.

Η δημόσια παρέμβαση είναι απολύτως απαραίτητη για τη διαφάνεια των εμπορευμάτων, ιδιαίτερα μέσα σε συνθήκες όπου οι διαφημιστικοί ισχυρισμοί επενεργούν όπως ακριβώς επενεργεί έναντι των εχθρών της η σουπιά στο θαλάσσιο περιβάλλον: Δηλαδή ρίχνοντας μελάνι και θολώνοντας την όλη κατάσταση…

Η γρήγορη απόσυρση των ηλιελαίων από τις ευρωπαϊκές χώρες που διέθεταν σοβαρούς διοικητικούς μηχανισμούς και το αντίστοιχο «σπεύδε βραδέως» της Ελλάδας έδωσαν ένα ακόμη χαστούκι στην ελλαδική εκδοχή του μύθου της ελεύθερης αγοράς, που θεραπεύει πάσαν νόσον και πάσαν κρατιστικήν μαλακίαν. Και ενώ οι εγχώριοι μηχανισμοί αποδεικνύονταν υποστελεχωμένοι για να αντιμετωπίσουν ένα τέτοιο ζήτημα ποιότητας ζωής, η εκδήλωση της διεθνούς οικονομικής ύφεσης έφερνε στο προσκήνιο και την άλλη «γενετική» αδυναμία της αγοράς – δηλαδή την αδυναμία της να διασφαλίσει την ποσοτική μεγέθυνση χωρίς κλυδωνισμούς.

«Η κρίση στην πραγματικότητα υπογραμμίζει την αποτυχία της λειτουργίας των ελεύθερων αγορών με πλημμελή ή ακατάλληλη ρύθμιση. Για μια ακόμη φορά αποδεικνύεται ότι οι αγορές δεν είναι σε θέση να αυτορυθμιστούν» υποστήριζαν στη δεκαετία του 1970 οι Ζακ Ντελόρ, Ζακ Σαντέρ, Χέλμουτ Σμιτ, Μάσιμο Ντ’ Αλέμα, Λοράν Φαμπιούς, Λιονέλ Ζοσπέν και άλλοι…

Ανάλογα συμπεράσματα από τις εργασίες μιας επιτροπής εμπειρογνωμόνων της Παγκόσμιας Τράπεζας όσον αφορά τις συνθήκες αναπτυξιακής απογείωσης μεγάλου αριθμού χωρών συνοψίζονταν από τον Κεμάλ Ντερβίς, διευθυντή του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για την Ανάπτυξη: «Εκ των ων ουκ άνευ όρος για τη μείωση της φτώχειας και τη βιώσιμη ανάπτυξη είναι η ύπαρξη ισχυρού κράτους».³

Ο διατροφικός τομέας καταλαμβάνει σημαντικό μέρος του ΑΕΠ ακόμη και σε προχωρημένες κοινωνίες των υπηρεσιών. Η ποσότητα και ποιότητα της τροφής εξακολουθεί να παραμένει μεγάλο πολιτικό θέμα ακόμη και εκεί όπου ενδημούν οι «κεραυνοβόλοι πόλεμοι» εναντίον της παχυσαρκίας – το blitzkrieg, που εισήγαγε στο ελληνικό λεξιλόγιο ο Θεόδωρος Πάγκαλος…

Οι ποιότητες των μαγειρικών πρώτων υλών αλλά και η «τεχνογνωσία» της μαγειρικής και της διατροφής προκαλούν τον κοινωνικό προβληματισμό και υπεισέρχονται όλο και περισσότερο στις πολιτιστικές διαδικασίες της κοινωνίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αντιμετωπίζονται με την κατάλληλη σοβαρότητα… Στις τηλεοπτικές εκπομπές που καταλήγουν σε show υψηλής μαγειρικής επιδεικνύονται διαρκώς τα τηγάνια…

Ένας άλλος καταναλωτής είναι εφικτός

Ο «Μαμαλακισμός ως ανώτατο στάδιο του Μπονβιβερισμού» μετατρέπεται σε κυρίαρχο πρόταγμα των ΜΜΕ, υπό την έννοια της διαρκούς και μανιακής αναζήτησης ιδιαίτερων γαστριμαργικών εμπειριών.

Όμως συχνά το ταξίδι στον κόσμο των παραδοσιακών, των εξωτικών, των αρχαιοελληνικών (!), των πικάντικων ή αφαλατωμένων γεύσεων παραγνωρίζει τους κανόνες της υγιεινής. Οπότε και ο καταναλωτής αισθάνεται ως βαλλόμενος πανταχόθεν – από τη νοθεία, από την εισοδηματική ανεπάρκεια για την αγορά προϊόντων ποιότητας ή υπεράνω υποψίας, από τη διατροφή που του προτείνεται έστω και αν αντιφάσκει με το ιπποκράτειο αλλά διαχρονικής αξίας γνωμικό: Η τροφή είναι το φάρμακό σου!⁴

Από την άλλη πλευρά τα λεγόμενα κινήματα των καταναλωτών αφήνουν κάποτε στην άκρη τα ζητήματα της ποιοτικής κατανάλωσης για να επιδοθούν σε έναν αβαθή λόγο περί ακρίβειας – παίζοντας τον ρόλο οιονεί κομμάτων. Τα σχετικώς λιμνάζοντα ύδατα διαταράχθηκαν πριν από κάτι χρόνια από την εμφάνιση της κίνησης «slow food», που θα μπορούσαμε να προσδιορίσουμε ως «κίνηση» (και όχι «κίνημα» κατά τη γνωστή πρακτική του αβγατίσματος των πάντων!) όχι μόνο εναντίον των ταχυφαγείων, αλλά και υπέρ της γενικότερης ποιοτικής διατροφής.

Έστω και με αυτές τις ανεπάρκειες και τα πεπραγμένα μικρής κλίμακας, ο κριτικός καταναλωτής δεν είναι φτωχός και μόνος σαν τον Λούκυ Λουκ, ούτε στερημένος από ιδέες και πιλοτικές πράξεις. Μέσα σε μια κατάσταση επίμονης ευρωδιαμαρτυρίας όπως η σημερινή, με την κινητοποίηση των αγροτών και τις εξόδους των τρακτέρ στους δρόμους, μόνο ένας γενικότερος ξεσηκωμός μπορεί να μας σώσει.

* Ο Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Lionel Casson, «Το ταξίδι στον αρχαίο κόσμο», εκδ. «Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τράπεζας», Αθήνα 1996

2. Μ. Παπαγιαννάκη, «Επίμετρο» στο βιβλίο των Λ. Λουλούδη, Β. Γεωργιάδου, Γ. Σταυρακάκη «Φύση, κοινωνία, επιστήμη – στην εποχή των τρελών αγελάδων», εκδ. «Νεφέλη», Αθήνα 1999

3. Άρθρα των ανωτέρω και του Αλαίν Φοζάς από τον δικτυακό τόπο www.ppol.gr

4. Δες Γιάννη Σχίζα «Ό,τι φάμε, ό,τι πιούμε κι ό,τι… αρπάξουνε!», «Εποχή», 17.12.2006 και «Νέα εδεσματολογική τάξη πραγμάτων», «Οικοτοπία», Οκτώβριος 2007

Διαβάστε επίσης:

Υπεροψίαν και μέθην είχαν οι Αμερικανοί

Η Αττική έχει ελπίδες

Ο φιλελληνισμός ως πράξη αγάπης

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.