Γράφει η μετεωρολόγος Χαρά Μάλεση

Ίσως το παρατηρήσατε στα στρώματα σκόνης πάνω στα αυτοκίνητά σας, στα ασυνήθιστα έντονα χρώματα του ηλιοβασιλέματος ή στη μουντή ατμόσφαιρα που κάλυψε τον ουρανό τις προηγούμενες ημέρες. Η χώρα μας βίωσε ακόμα ένα έντονο επεισόδιο μεταφοράς αφρικανικής σκόνης, αποτέλεσμα των ισχυρών νοτιάδων που σάρωσαν τη Μεσόγειο. Αυτή η αυξητική τάση, όπου ο ουρανός μας καλύπτεται όλο και συχνότερα από ένα πέπλο μικροσκοπικών πορτοκαλί σωματιδίων, δεν είναι τυχαία. Πάμε να καταλάβουμε τι κρύβεται πίσω από αυτόν τον «πορτοκαλί εισβολέα» και γιατί μας επισκέπτεται πλέον τόσο συχνά.

Η συχνότητα των επεισοδίων αποδίδεται άμεσα στις επιπτώσεις της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Η έντονη ερημοποίηση της Βόρειας Αφρικής, σε συνδυασμό με την παρατεταμένη ξηρασία στην περιοχή του Σαχέλ —τη μεταβατική ζώνη ανάμεσα στη Σαχάρα και τις νότιες σαβάνες— έχει δημιουργήσει τεράστια αποθέματα λεπτόκοκκης σκόνης. Το έδαφος εκεί, απογυμνωμένο από βλάστηση, παρασύρεται πλέον πολύ πιο εύκολα από τον άνεμο. Παράλληλα, η κλιματική αλλαγή έχει επηρεάσει τους αεροχειμάρρους, δηλαδή τα ισχυρά «ποτάμια» αέρα που κινούνται σε μεγάλο υψόμετρο και καθορίζουν τον καιρό παγκοσμίως. Όταν αυτοί οι αεροχείμαρροι εξασθενούν ή αλλάζουν πορεία δημιουργώντας μεγάλους μαιάνδρους, επιτρέπουν σε θερμές μάζες από την Αφρική να «εκτοξεύονται» προς τα Βαλκάνια, λειτουργώντας ως μια αερογέφυρα μεταφοράς σωματιδίων.

Επιστημονικές έρευνες καταδεικνύουν ότι αυτό που αναπνέουμε δεν είναι μόνο αθώα άμμος. Η σκόνη λειτουργεί ως μαγνήτης επικίνδυνων ουσιών, καθώς οι πόροι των σωματιδίων της προσροφούν ρύπους κατά τη διαδρομή. Έτσι, εμπλουτίζεται με βαρέα μέταλλα, όπως μόλυβδο και χρώμιο, αλλά και με σωματίδια από καύση βιομάζας και μικροπλαστικά. Πράγματι, σε πολλές περιοχές της Αφρικής η ανεξέλεγκτη καύση απορριμμάτων και δασικών εκτάσεων απελευθερώνει ρύπους που προσκολλώνται στους κόκκους της σκόνης και ταξιδεύουν μαζί τους. Επιπλέον, το βιολογικό της φορτίο περιλαμβάνει βακτήρια και μύκητες, προκαλώντας έντονα προβλήματα υγείας. Αυτά τα μικροσκοπικά σωματίδια εισχωρούν βαθιά στο αναπνευστικό σύστημα, προκαλώντας κρίσεις άσθματος και καρδιαγγειακή επιβάρυνση, πλήττοντας κυρίως τις ευπαθείς ομάδες.

Πέρα από την υγεία, οι επιπτώσεις επεκτείνονται στην οικονομία. Η επικάθιση της σκόνης στα φωτοβολταϊκά πάνελ μειώνει δραματικά την παραγωγή ενέργειας, ενώ οι μεταφορές αντιμετωπίζουν καθυστερήσεις λόγω περιορισμένης ορατότητας. Στον πρωτογενή τομέα, η σκόνη καλύπτει το φύλλωμα των φυτών εμποδίζοντας τη φωτοσύνθεση, ενώ το κόστος καθαρισμού υποδομών και οχημάτων επιβαρύνει σημαντικά τον ιδιωτικό και δημόσιο κορβανά.

Εντυπωσιακό είναι επίσης ότι η σκόνη δεν είναι απλώς ένας παθητικός επιβάτης του αέρα, αλλά ένας ενεργός «σκηνοθέτης» του καιρού αλλά και του κλίματος. Στην ατμόσφαιρα, οι υδρατμοί δεν μπορούν εύκολα να μετατραπούν σε σταγόνες από μόνοι τους. Χρειάζονται μια στερεή επιφάνεια, ένα “στήριγμα”, για να υγροποιηθούν. Τα δισεκατομμύρια σωματίδια της αφρικανικής σκόνης προσφέρουν ακριβώς αυτές τις επιφάνειες, λειτουργώντας ως οι δομικοί λίθοι για τον σχηματισμό των σύννεφων. Έτσι, όταν η ατμόσφαιρα είναι γεμάτη σκόνη, οι σταγόνες της βροχής σχηματίζονται γύρω από τους κόκκους της. Το αποτέλεσμα είναι η γνωστή μας λασποβροχή: η βροχή, καθώς πέφτει, παρασύρει μαζί της τη σκόνη πάνω στην οποία δημιουργήθηκε, λασπώνοντας τα πάντα στο πέρασμά της, αλλά ταυτόχρονα καθαρίζοντας τον αέρα που αναπνέουμε.

Παράλληλα, η σκόνη παίζει καθοριστικό ρόλο στο ενεργειακό ισοζύγιο του πλανήτη, αφού λειτουργεί ως μια ασπίδα που αντανακλά μέρος της ηλιακής ακτινοβολίας πίσω στο διάστημα, ενώ ταυτόχρονα εγκλωβίζει τη θερμότητα που εκπέμπει η Γη, επηρεάζοντας έτσι με σύνθετο τρόπο τη θερμοκρασία της ατμόσφαιρας

Ωστόσο, το φαινόμενο αυτό κρύβει ένα εντυπωσιακό οικολογικό παράδοξο. Παρά τα προβλήματα που προκαλεί στην Ευρώπη, η αφρικανική σκόνη αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους ζωοδότες του πλανήτη. Μέσω των Αληγών ανέμων, τεράστιες ποσότητες σκόνης διασχίζουν τον Ατλαντικό και καταλήγουν στον Αμαζόνιο και στις θάλασσες. Ακούγεται παράδοξο το πλουσιότερο οικοσύστημα του κόσμου να εξαρτάται από την πιο άνυδρη έρημο, αλλά η εξήγηση είναι επιστημονικά ακλόνητη. Στο δάσος του Αμαζονίου, οι σχεδόν καθημερινές και έντονες βροχοπτώσεις προκαλούν το φαινόμενο της έκπλυσης, όπου το νερό παρασύρει τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά του εδάφους —με κυριότερο τον φώσφορο— οδηγώντας τα στα ποτάμια και τελικά στον ωκεανό. Ως αποτέλεσμα, το έδαφος του Αμαζονίου, παρά την οργιώδη βλάστηση που στηρίζει, είναι στην πραγματικότητα εξαιρετικά «φτωχό».

Η λύση σε αυτό το πρόβλημα έρχεται από χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. Σύμφωνα με δορυφορικές μετρήσεις της NASA, περίπου 22.000 τόνοι φωσφόρου από τη Σαχάρα κατακάθονται στον Αμαζόνιο κάθε χρόνο, μια ποσότητα που εξισορροπεί σχεδόν απόλυτα τις απώλειες του δάσους από τις βροχές. Με αυτόν τον τρόπο, η φύση έχει δημιουργήσει ένα παγκόσμιο σύστημα «ανεφοδιασμού» που κρατά το δάσος ζωντανό.

Αντίστοιχα ευεργετική είναι η δράση της σκόνης όταν καταλήγει στον Ατλαντικό ή στη Μεσόγειο, καθώς προσφέρει τον απαραίτητο σίδηρο που λείπει από την ανοιχτή θάλασσα. Η παροχή αυτού του στοιχείου πυροδοτεί τον πολλαπλασιασμό του φυτοπλαγκτού, το οποίο αποτελεί τη βάση της θαλάσσιας τροφικής αλυσίδας, απορροφά διοξείδιο του άνθρακα και παράγει το οξυγόνο που αναπνέουμε.

Έτσι, αν και για εμάς στην Ελλάδα η σκόνη είναι μια ταλαιπωρία που λερώνει τα μπαλκόνια και μας δυσκολεύει την αναπνοή, για τον πλανήτη είναι το απαραίτητο «λίπασμα» που κρατάει σε ισορροπία το παγκόσμιο κλίμα.

Διαβάστε επίσης:

Ευρυτανία: Αυτοκίνητο έπεσε σε γκρεμό 300 μέτρων – Νεκρός ο οδηγός

Εργαζόμενοι στο «Βιολάντα»: «Είχαμε αντιληφθεί μια οσμή στον χώρο της τουαλέτας εδώ και 2 μήνες, οι υπεύθυνοι βαρδιών το γνώριζαν» (Video)

Χανιά: Εξιχνιάσθηκε υπόθεση εμπρησμού – Τρεις συλλήψεις για συμμετοχή σε συμμορία εκβιαστών