Από τα τέλη του 17ου αιώνα, οι ισορροπίες μεταξύ ευρωπαϊκών δυνάμεων και ισλαμικών αυτοκρατοριών μεταβάλλονται σταδιακά. Η αποτυχημένη πολιορκία της Βιέννης το 1683 σηματοδοτεί την αρχή μιας περιόδου κατά την οποία η Οθωμανική Αυτοκρατορία χάνει την πρωτοβουλία των κινήσεων στην Ευρώπη. Η ήττα των οθωμανικών δυνάμεων, υπό τον Μεγάλο Βεζίρη Καρά Μουσταφά, οδηγεί στη συγκρότηση της Ιεράς Συμμαχίας (Αυστρία, Πολωνία, Βενετία και αργότερα Ρωσία), η οποία αναλαμβάνει συντονισμένες στρατιωτικές επιχειρήσεις εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Οι πόλεμοι που ακολουθούν, γνωστοί ως Μεγάλος Τουρκικός Πόλεμος (1683-1699), οδηγούν σε σειρά οθωμανικών ηττών. Η κατάληψη της Βούδας από τους Αψβούργους το 1686 και οι συγκρούσεις στη Σερβία και την Ουγγαρία αποδυναμώνουν την οθωμανική παρουσία στην Κεντρική Ευρώπη. Η συνθήκη του Κάρλοβιτς το 1699 κατοχυρώνει τις απώλειες: μεγάλες περιοχές της Ουγγαρίας και της Τρανσυλβανίας περνούν στους Αψβούργους, ενώ η Βενετία αποκτά εδάφη στην Πελοπόννησο και τη Δαλματία.

Κατά τον 18ο αιώνα, οι συγκρούσεις με τη Ρωσία αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Οι ρωσοτουρκικοί πόλεμοι οδηγούν σε νέες απώλειες για την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η συνθήκη του Κιουτσούκ – Καϊναρτζή το 1774 αποτελεί κρίσιμο σημείο: η Ρωσία αποκτά δικαίωμα ελεύθερης ναυσιπλοΐας στη Μαύρη Θάλασσα και πρόσβαση στα Στενά, ενώ αναγνωρίζεται ως προστάτιδα δύναμη των ορθόδοξων χριστιανών της αυτοκρατορίας. Παράλληλα, η Κριμαία τίθεται υπό ρωσική επιρροή και λίγα χρόνια αργότερα προσαρτάται.

Οι εξελίξεις αυτές περιορίζουν την οθωμανική επιρροή και ενισχύουν την παρουσία ευρωπαϊκών δυνάμεων σε περιοχές που μέχρι τότε βρίσκονταν υπό ισλαμικό έλεγχο. Η απώλεια εδαφών συνοδεύεται από διοικητικές δυσκολίες και οικονομική πίεση, καθώς μειώνονται τα φορολογικά έσοδα και αυξάνονται οι στρατιωτικές δαπάνες.

Κατά τον 18ο αιώνα οι ευρωπαϊκές δυνάμεις οργανώνουν μόνιμους στρατούς με αυστηρή ιεραρχία και εκπαίδευση. Η χρήση πυροβολικού μεγάλης ισχύος και η ανάπτυξη γραμμικών τακτικών στο πεδίο της μάχης αυξάνουν την αποτελεσματικότητα των ευρωπαϊκών στρατών. Παράλληλα, οι στόλοι της Βρετανίας και της Γαλλίας αποκτούν κυριαρχία στις θάλασσες, εξασφαλίζοντας τον έλεγχο εμπορικών και στρατιωτικών διαδρομών.

Η ναυπηγική εξέλιξη επιτρέπει την κατασκευή πλοίων γραμμής (ships of the line), ικανών να μεταφέρουν μεγάλο αριθμό κανονιών και να επιχειρούν σε ωκεάνιες αποστάσεις. Τα ευρωπαϊκά ναυτικά συνδέουν τις αποικίες με τη μητρόπολη, μεταφέροντας στρατεύματα, πρώτες ύλες και εμπορεύματα.

Η βιομηχανική ανάπτυξη, που επιταχύνεται στα τέλη του 18ου αιώνα, ενισχύει περαιτέρω αυτήν την υπεροχή. Η παραγωγή σιδήρου, όπλων και υφασμάτων αυξάνεται, ενώ οι νέες τεχνολογίες βελτιώνουν την εφοδιαστική υποστήριξη των στρατών. Οι υποδομές, όπως δρόμοι και λιμάνια, διευκολύνουν τη μετακίνηση στρατευμάτων και τη μεταφορά εμπορευμάτων.

Το 1798 η εκστρατεία του Ναπολέοντα στην Αίγυπτο αποτελεί σημείο καμπής. Οι γαλλικές δυνάμεις αποβιβάζονται στην Αλεξάνδρεια και προελαύνουν προς το Κάιρο. Στη Μάχη των Πυραμίδων οι Μαμελούκοι ηττώνται από τον γαλλικό στρατό, ο οποίος εφαρμόζει σχηματισμούς τετραγώνων και αξιοποιεί αποτελεσματικά το πυροβολικό.

Παράλληλα, η αποστολή συνοδεύεται από επιστήμονες, μηχανικούς και γεωγράφους, οι οποίοι καταγράφουν τον χώρο, δημιουργούν χάρτες και συλλέγουν στοιχεία για τη χώρα. Η αποστολή αυτή οδηγεί στη συγγραφή της «Περιγραφής της Αιγύπτου», ενός εκτενούς έργου που αποτυπώνει τη γεωγραφία, την ιστορία και την αρχαιολογία της περιοχής.

Η γαλλική παρουσία στην Αίγυπτο οργανώνεται με διοικητικές δομές, φορολογικούς μηχανισμούς και προσπάθεια ελέγχου της οικονομίας. Ωστόσο, η ναυτική ήττα των Γάλλων από τον βρετανικό στόλο του Νέλσονος στη μάχη του Αμπουκίρ (1798) περιορίζει τη δυνατότητα ανεφοδιασμού.

Η εκστρατεία ολοκληρώνεται το 1801, όταν οι Γάλλοι αποχωρούν ύστερα από βρετανική και οθωμανική επέμβαση. Παρά την αποχώρηση, η παρουσία τους αναδεικνύει την τεχνολογική και οργανωτική διαφορά μεταξύ των δύο κόσμων. Οι εξελίξεις αυτές σηματοδοτούν την έναρξη μιας νέας περιόδου, κατά την οποία οι ευρωπαϊκές δυνάμεις αποκτούν αυξανόμενη επιρροή σε περιοχές του ισλαμικού κόσμου, μέσω στρατιωτικής ισχύος, οικονομικής διείσδυσης και διοικητικής οργάνωσης.

Η Γαλλία στη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή

Το 1830, η Γαλλία καταλαμβάνει το Αλγέρι, με αφορμή διπλωματική κρίση με τον Οθωμανό διοικητή της πόλης. Η επιχείρηση εξελίσσεται γρήγορα σε ευρύτερη κατάκτηση της Αλγερίας. Οι πρώτες γαλλικές δυνάμεις εγκαθίστανται στις παράκτιες περιοχές, όμως η επέκταση προς την ενδοχώρα συναντά οργανωμένη αντίσταση.

Από το 1832, ο Αμπντ αλ-Καντέρ συγκροτεί πολιτική και στρατιωτική εξουσία στη δυτική Αλγερία. Δημιουργεί διοικητικές περιφέρειες, οργανώνει φορολογία και στρατό, ιδρύει κέντρα ανεφοδιασμού και εφαρμόζει κινητό πόλεμο απέναντι στις γαλλικές δυνάμεις. Υπογράφει συνθήκες με τους Γάλλους (Συνθήκη Ντε Μισέλ το 1834, Συνθήκη Ταφνά το 1837), που του αναγνωρίζουν έλεγχο σε μεγάλα τμήματα της ενδοχώρας.

Από το 1839, οι συγκρούσεις αναζωπυρώνονται. Οι γαλλικές δυνάμεις, υπό τον στρατηγό Μπιζώ, εφαρμόζουν εκστρατείες εκκαθάρισης με στόχο τον πλήρη έλεγχο της επικράτειας. Η αντίσταση του Αμπντ αλ-Καντέρ καταρρέει το 1847, όταν παραδίδεται. Η κατάκτηση της Αλγερίας ολοκληρώνεται σταδιακά μέσα στις επόμενες δεκαετίες, με στρατιωτική παρουσία και εγκατάσταση διοικητικών δομών.

Η Αλγερία οργανώνεται ως αποικία εγκατάστασης. Από τα μέσα του 19ου αιώνα μεγάλος αριθμός Ευρωπαίων εποίκων – Γάλλων, Ισπανών και Ιταλών – εγκαθίσταται σε αγροτικές εκτάσεις, ιδίως στις εύφορες περιοχές της βόρειας Αλγερίας. Η γη αναδιανέμεται, ενώ η αγροτική παραγωγή προσανατολίζεται στην καλλιέργεια σιτηρών και αμπελιών για εξαγωγή στη Γαλλία.

Η διοίκηση οργανώνεται σε διαμερίσματα (départements), με γαλλικό διοικητικό σύστημα. Οι Ευρωπαίοι έποικοι αποκτούν πλήρη πολιτικά δικαιώματα, ενώ οι μουσουλμανικοί πληθυσμοί υπάγονται σε ιδιαίτερο νομικό καθεστώς, γνωστό ως «Code de l’Indigénat», που περιορίζει τα δικαιώματά τους και επιβάλλει ειδικές υποχρεώσεις.

Στην Τυνησία, η γαλλική παρουσία εγκαθιδρύεται το 1881 με τη Συνθήκη του Μπαρντό. Η χώρα διατηρεί τυπικά τον μπέη ως τοπικό ηγεμόνα, αλλά η πραγματική εξουσία ασκείται από τον Γάλλο γενικό διοικητή. Η διοίκηση οργανώνεται μέσω τοπικών αρχών που λειτουργούν υπό εποπτεία, ενώ η οικονομία προσαρμόζεται στην παραγωγή γεωργικών προϊόντων και πρώτων υλών για εξαγωγή.

Στο Μαρόκο, το 1912, η Συνθήκη της Φεζ καθιερώνει το γαλλικό προτεκτοράτο. Η χώρα διαιρείται διοικητικά, με παράλληλη ισπανική ζώνη στον Βορρά. Οι Γάλλοι οργανώνουν τη διοίκηση μέσω στρατιωτικών και πολιτικών αξιωματούχων, ενώ κατασκευάζονται υποδομές όπως δρόμοι, σιδηρόδρομοι και λιμάνια για τη διευκόλυνση της οικονομικής εκμετάλλευσης.

Κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο στρατιώτες από τις βορειοαφρικανικές αποικίες συμμετέχουν στον γαλλικό στρατό. Μετά τον πόλεμο η Γαλλία επεκτείνει την παρουσία της στη Μέση Ανατολή. Με βάση τις αποφάσεις της Κοινωνίας των Εθνών αναλαμβάνει εντολή διοίκησης στη Συρία και τον Λίβανο το 1920.

Η γαλλική διοίκηση διαμορφώνει νέα διοικητικά σχήματα. Δημιουργούνται ξεχωριστές οντότητες, όπως ο Μεγάλος Λίβανος και διάφορα κρατίδια στη Συρία. Οι διοικητικές δομές βασίζονται σε ευρωπαϊκά πρότυπα, ενώ εγκαθίστανται στρατιωτικές δυνάμεις για τον έλεγχο της περιοχής.

Στη Συρία η αντίσταση εκδηλώνεται με την εξέγερση του 1925-1927, γνωστή ως Μεγάλη Συριακή Εξέγερση, που περιλαμβάνει συγκρούσεις σε αστικά και αγροτικά κέντρα. Η Γαλλία καταστέλλει την εξέγερση με στρατιωτικές επιχειρήσεις και διατηρεί τον έλεγχο έως τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Καθ’ όλη τη διάρκεια του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, η γαλλική παρουσία στη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή οργανώνεται μέσα από συνδυασμό στρατιωτικής ισχύος, διοικητικής οργάνωσης και οικονομικής εκμετάλλευσης. Οι περιοχές αυτές εντάσσονται σε ευρύτερο δίκτυο που συνδέει τη Μεσόγειο με τη μητρόπολη, μέσω εμπορίου, υποδομών και διοικητικών μηχανισμών.

Διαβάστε επίσης:

ΣΥΡΙΖΑ: Σε δύσκολο σταυροδρόμι ο Φάμελλος ενώ το κόμμα Τσίπρα «ζυγώνει»

Η επιστολή των «5» είναι μόνο η αρχή – Αναμένονται νέες παρεμβάσεις βουλευτών της Ν.Δ. για δημογραφικό και διαφάνεια

Η επόμενη μέρα για τις χώρες του Κόλπου

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.