Οι παλαιότεροι σίγουρα τη θυμούνται, κάπου σε κάποια γειτονιά της Αθήνας, σε κάποια λαϊκή αγορά, σε κάποια πλατεία που γινόταν παζάρι που στο τέλος εξελισσόταν σε αυτοσχέδιο γλέντι, όπως την πλατεία Αβυσσηνίας στο Μοναστηράκι.

Το άκουσμά της θυμίζει κάτι ξεχωριστό στον καθένα μας…

Εμένα μου θυμίζει εκείνες τις παιδικές Κυριακές που ήταν λουσμένες στο φως, σε μια άλλη Αθήνα, σε μια άλλη Κυψέλη, να κατηφορίζει αργά την οδό Σύρου, απλώνοντας τις μελωδικές της τρίλιες μέχρι την οδό Ιωάννου Δροσοπούλου.

Από το Μπρίστολ στην Πόλη

Η λατέρνα γεννήθηκε το 1805, στο Μπρίστολ της Αγγλίας, από έναν κατασκευαστή πιάνων ο οποίος την ονόμασε «barrel piano» (πιάνο με κύλινδρο). Αυτός αντικατέστησε τα πλήκτρα με έναν ξύλινο κύλινδρο που κινούνταν με μανιβέλα. Πάνω στον κύλινδρο ήταν καρφωμένα -ανά διαστήματα- καρφιά, τα οποία, καθώς ο κύλινδρος γύριζε, χτυπούσαν κάποια μεταλλικά ελάσματα τα οποία έβαζαν σε κίνηση τα σφυράκια που χτυπούσαν τις κάθετες χορδές που συνέθεταν τη μελωδία.

Το μηχανικό αυτό όργανο έφερε τη μουσική στις πλατιές λαϊκές μάζες, και ενώ διαδόθηκε στην Αμερική, την Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική ιδίως στα μέρη που υπήρχαν δυνατές ελληνικές παροικίες, και γνώρισε τη μεγάλη της άνθηση στην Κωνσταντινούπολη, την Αθήνα και τον Πειραιά. Στην περίοδο της ακμής τους, οι τρεις αυτές πόλεις είχαν 5.000 λατέρνες.   

Αρμάος ο πατριάρχης της λατέρνας

Στην Κωνσταντινούπολη, έκανε τα πρώτα του βήματα και ο μέγας μάστορας Νίκος Αρμάος που διδάχτηκε την τέχνη της λατέρνας από τον Ιταλό μάστορα Τζουζέπε Τουρκόνι και την εξέλιξε. Ο Αρμάος είδε ότι η λατέρνα ήταν πολύ βαριά -έφτανε τα 160 κιλά- και αντικατέστησε το σιδερένιο σκελετό με ξύλινο που ήταν πολύ ελαφρύτερος. Έτσι, με ιμάντες που περνούσαν στους ώμους η λατέρνα μπορούσε να μεταφερθεί, ενώ με την κατασκευή ενός σπαστού καθίσματος η λατέρνα μπορούσε να στηθεί και να παίξει οπουδήποτε.

Ο Αρμάος έγινε μεγάλος «σταμπαδόρος», δηλαδή έφτιαχνε τον κύλινδρο με τα τραγούδια, καρφώνοντας τα καρφιά της μελωδίας με απόλυτη ακρίβεια. Κάθε καρφί ήταν μια νότα. «Αν το καρφώσεις πιο βαθιά απ’ ότι πρέπει ή πιο λοξά, σκοτώνεις το τραγούδι», έλεγε ο Αρμάος.

Κάθε κύλινδρος της λατέρνας χωρούσε μέχρι 9 τραγούδια και ο Αρμάος έφτιαξε τουλάχιστον 2.000 τραγούδια για τη λατέρνα. Άλλα ήταν Σμυρναίϊκα, άλλα ρεμπέτικα, κι άλλα ήταν πρωτότυπες συνθέσεις. Τα τραγούδια δεν είχαν λόγια, ήταν μόνο μουσική, και είχαν φτιαχτεί ειδικά για τη λατέρνα.

Η δικτατορία του Μεταξά κυνήγησε τη λατέρνα, ενώ μεταπολεμικά η επικράτηση του ραδιοφώνου και η εφεύρεση του juke box την οδήγησαν στο περιθώριο. Η τελευταία λατέρνα στην Ελλάδα λέγεται κατασκευάστηκε το 1935 ή στη Θεσσαλονίκη ή στις Σέρρες. Έκτοτε, κυκλοφορούσαν λιγοστές λατέρνες στις «τουριστικές περιοχές», αλλά στο τέλος οι περισσότερες αποσύρθηκαν από την κυκλοφορία. Λέγεται ότι έχουν μείνει πολλές παρατημένες που χρειάζονται όμως σοβαρές επισκευές. Σήμερα είναι λίγες οι μάχιμες λατέρνες που κυκλοφορούν.  

Λατέρνα και Τεχνολογία

Ο τελευταίος μάστορας της λατέρνας, είναι ο Πάνος Ιωαννίδης από τη Νέα Γωνιά Χαλκιδικής. Σπούδασε μηχανολογία στην Αγγλία και στη συνέχεια εξειδίκευσε τις γνώσεις του ως χορδιστής-τεχνικός πιάνων στις ΗΠΑ και Μ. Βρετανία.

Ο Ιωαννίδης εντυπωσιάστηκε από την προηγμένη τεχνολογία της λατέρνας. Μπορεί εξωτερικά να είναι ένα ξύλινο κουτί διακοσμημένο με λουλούδια και κομπολόγια, αλλά μόλις την ανοίξεις καταλαβαίνεις ότι έχει πολύ εξειδικευμένες επί μέρους κατασκευές, και ειδική σχεδίαση για τον ήχο, ώστε πέρα από ρυθμό και μελωδία να έχει και ηχητικό βάθος.

Οι Έλληνες που κυριαρχούσαν στο εμπόριο και τις τέχνες, την αγάπησαν τη λατέρνα και την έβαλαν στη ζωή τους ενώ η απόκτησή της δεν ήταν εύκολη. Η λατέρνα ήταν πολύ ακριβή κατασκευή, και κόστιζε πολλά χρήματα.

Νοσταλγία

Για τους Έλληνες, ο ήχος της λατέρνας είναι ο ίδιος ο ήχος της νοσταλγίας. Ο μέγας Μάνος Χατζιδάκις, ο άνθρωπος που αφουγκραζόταν τα νεοελληνικά όνειρά μας και τα έκανε μουσική, πολλές φορές μπόλιαζε τα κομμάτια του με κάποιες τρίλιες που θύμιζαν λατέρνα.

Γι’ αυτό αν συναντήσετε καμία λατέρνα στο δρόμο σας σταματήστε, κλείστε τα μάτια, αναπνεύστε βαθιά κι αφήστε την να σας ταξιδέψει…

ΥΓ. Και μην φύγετε χωρίς να ρίξετε κανένα φράγκο στο ντέφι.

Διαβάστε επίσης:

Ομαδική αγωγή γονιών κατά Meta και TikTok – Τι λέει η μητέρα 12χρονης που αυτοκτόνησε

«Είμαι το αφεντικό»: Η ειρωνική απάντηση του Τραμπ για την καθυστερημένη άφιξή του στους G7 (Video)

G7: «Θετική η συμφωνία ΗΠΑ-Ιράν, αλλά θέλουμε ελεύθερο εμπόριο στο Ορμούζ

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.