Οι σχέσεις ΗΠΑ – Ισραήλ μετά την ιρανική κρίση

Οι εξελίξεις των τελευταίων μηνών στη Μέση Ανατολή δεν άλλαξαν μόνο τις περιφερειακές ισορροπίες, αλλά επανέφεραν στο επίκεντρο τη στρατηγική σχέση μεταξύ Ουάσιγκτον και Τελ Αβίβ, η οποία δοκιμάζεται από τις διαφορετικές προτεραιότητες των δύο χωρών.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ διατηρούν στενή στρατηγική συνεργασία εδώ και δεκαετίες, η οποία στηρίζεται σε κοινά συμφέροντα και στην αντιμετώπιση της ιρανικής απειλής, συμπεριλαμβανομένου του «Άξονα Αντίστασης». Ως εκ τούτου, η επόμενη ημέρα της ιρανικής κρίσης αναμένεται να κριθεί όχι μόνο από τις στρατιωτικές εξελίξεις, αλλά και από τις πολιτικές αποφάσεις που θα καθορίσουν τη μορφή της αμερικανικής υποστήριξης προς το Ισραήλ.

Πρόσφατη έκθεση του αναλυτή Τζιμ Ζανότι στην Υπηρεσία Ερευνών του Κογκρέσου (CRS), με τίτλο «Ισραήλ: Κύρια ζητήματα και σχέσεις με τις ΗΠΑ», υποστηρίζει μεταξύ άλλων ότι οι επιθέσεις της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023 οδήγησαν σε εκτεταμένες ισραηλινές επιχειρήσεις στη Γάζα και σε έναν διετή πόλεμο Ισραήλ – Χαμάς. Έκτοτε, το Ισραήλ επιδίωξε να εξουδετερώσει απειλές εντός και εκτός των συνόρων του, να δημιουργήσει ζώνες ασφαλείας στη Λωρίδα της Γάζας, στον νότιο Λίβανο και στη νοτιοδυτική Συρία, αλλά και να διεξαγάγει σε συνεργασία με τις ΗΠΑ επιθετικές επιχειρήσεις κατά του Ιράν.

Παρά τις σημαντικές επιχειρησιακές επιτυχίες κατά του Ιράν και του «Άξονα Αντίστασης», υπέστη απώλειες τόσο σε στρατιωτικό επίπεδο (φθορά μέσων και προσωπικού, διαρκή κινητοποίηση εφέδρων, υψηλό οικονομικό κόστος και επιβάρυνση της αμυντικής βιομηχανίας) όσο και στο εσωτερικό (κόπωση της κοινωνίας, ανθρώπινες απώλειες, πιέσεις από τις οικογένειες των ομήρων και πολιτικές αντιπαραθέσεις).

Την ίδια στιγμή, στην απέναντι πλευρά του Ατλαντικού, εντείνεται η συζήτηση για το κόστος και τις επιπτώσεις της αμερικανικής στήριξης προς το Ισραήλ. Να σημειωθεί ότι η κυβέρνηση Τραμπ έχει ενημερώσει το Κογκρέσο για νέες πωλήσεις όπλων άνω των 19 δισ. δολαρίων την περίοδο 2025 – 2026, παρότι αυξάνονται οι κοινοβουλευτικές αντιδράσεις. Παράλληλα, εξετάζεται για μετά το 2028 η μετατόπιση από την άμεση στρατιωτική βοήθεια προς κοινά αμυντικά προγράμματα. Δηλαδή οι ΗΠΑ, αντί να παρέχουν άμεση χρηματοδότηση, θα επενδύουν περισσότερο στην κοινή ανάπτυξη και συμπαραγωγή νέων οπλικών συστημάτων.

Είναι γεγονός ότι η σύγκρουση ΗΠΑ – Ισραήλ – Ιράν έχει επηρεάσει σημαντικά την περιφερειακή ασφάλεια και τις ισορροπίες στη Μέση Ανατολή. Παρότι οι Συμφωνίες του Αβραάμ είχαν ενισχύσει τις σχέσεις του Ισραήλ με τα αραβικά κράτη, οι επιχειρήσεις στη Γάζα προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις από χώρες όπως η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία. Ωστόσο, οι χώρες του Κόλπου εξακολουθούν να θεωρούν σημαντικό τον στρατηγικό συντονισμό με τις ΗΠΑ και, όπου είναι εφικτό, με το Ισραήλ για την αντιμετώπιση κοινών περιφερειακών απειλών (Ιράν και Άξονα Αντίστασης). Παράδειγμα η αμυντική συνεργασία του Ισραήλ με τα Εμιράτα, η οποία ξεκίνησε το 2020 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα.

Η στρατιωτική συνεργασία και ο ρόλος του Κογκρέσου

Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ συνεργάζονται στενά εδώ και δεκαετίες, καθώς διαδοχικές αμερικανικές κυβερνήσεις και το Κογκρέσο θεωρούν ότι οι δύο χώρες μοιράζονται κοινά στρατηγικά συμφέροντα και αντιμετωπίζουν κοινές απειλές κρατικών και μη κρατικών δρώντων στη Μέση Ανατολή.

Η μακροχρόνια αμερικανική στρατιωτική βοήθεια άνω των 3,8 δισ. δολαρίων ετησίως, η οποία στηρίζεται σε σειρά νόμων του Κογκρέσου από τη δεκαετία του 1970, συνέβαλε σημαντικά στην ενίσχυση των ισραηλινών στρατιωτικών δυνατοτήτων και της ισραηλινής αμυντικής βιομηχανίας.

Μια συμφωνία (MoU) του 2016 προβλέπει ότι οι ΗΠΑ θα παρέχουν στο Ισραήλ 3,3 δισ. δολάρια ετησίως σε στρατιωτική χρηματοδότηση (FMF) και επιπλέον 500 εκατ. δολάρια τον χρόνο για κοινά προγράμματα αντιπυραυλικής άμυνας έως το 2028, με την προϋπόθεση έγκρισης από το Κογκρέσο. Η συμφωνία επίσης προβλέπει πιθανή πρόσθετη χρηματοδότηση σε περιπτώσεις κρίσεων ή πολέμου.

Από τα μέσα της δεκαετίας του 2010 το Κογκρέσο έχει διχαστεί σχετικά με τη στρατιωτική συνεργασία ΗΠΑ – Ισραήλ. Ορισμένοι Αμερικανοί βουλευτές επικαλούνται το διεθνές και αμερικανικό δίκαιο προκειμένου να ζητήσουν αναστολή ή περιορισμό ορισμένων πωλήσεων όπλων προς το Ισραήλ ή να συνδέσουν τη βοήθεια με τις ισραηλινές πολιτικές στη Δυτική Όχθη και τη Γάζα. Άλλοι υποστηρίζουν σταθερά τη συνέχιση ή ακόμη και την ενίσχυση της στρατιωτικής υποστήριξης προς το Ισραήλ.

Αντιμετώπιση του Ιράν και των συμμάχων του μετά τον Οκτώβριο 2023

Στα τέλη του 2023 οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του Ισραήλ στη Γάζα, τον Λίβανο και τη Συρία, καθώς και οι μετέπειτα επιθετικές επιχειρήσεις κατά του Ιράν αντανακλούν μια στρατηγική απόφαση για την εξάλειψη απειλών ή πιθανών απειλών από περιφερειακούς αντιπάλους, που υποστηρίζονται από την Τεχεράνη. Η στρατηγική αυτή περιλαμβάνει:

● Εξουδετέρωση των απειλών κοντά στα σύνορα του Ισραήλ, με στοχευμένες επιθέσεις σε ηγετικά στελέχη και υποδομές των αντιπάλων.

● Ανάπτυξη των ισραηλινών δυνάμεων σε προωθημένες θέσεις, ώστε να δημιουργηθούν ζώνες ασφαλείας σε Γάζα, Λίβανο και Συρία.

● Άμεσες επιθετικές αεροπορικές επιχειρήσεις κατά του Ιράν σε συντονισμό με τις ΗΠΑ.

Μετά το 2023, μεγάλο μέρος της ισραηλινής κοινωνίας στήριξε τις στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά της Χαμάς, της Χεζμπολάχ και του Ιράν. Ωστόσο, στην παρούσα φάση, η κοινή γνώμη είναι διχασμένη για το συνολικό κόστος του πολέμου.

Τον Μάρτιο του 2026, ο πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου δήλωσε ότι η νέα στρατηγική ασφάλειας του Ισραήλ περιλαμβάνει «έλεγχο ζωνών βαθιά μέσα στο εχθρικό έδαφος» στη Γάζα, τον νότιο Λίβανο και τη νότια Συρία. Συνολικά, μετά τις επιθέσεις της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου του 2023:

● Οι ισραηλινές δυνάμεις έχουν σκοτώσει δεκάδες χιλιάδες Παλαιστίνιους στη Γάζα.

● Μεγάλο μέρος του παλαιστινιακού πληθυσμού έχει εκτοπιστεί επανειλημμένα και αντιμετωπίζει σοβαρή ανθρωπιστική κρίση.

● Πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι έχουν εκτοπιστεί στον Λίβανο το 2026 και έχουν σημειωθεί εκτεταμένες καταστροφές στον Νότο.

● Στη Δυτική Όχθη, η στρατιωτική παρουσία του Ισραήλ έχει αυξηθεί εν μέσω συνεχιζόμενων εντάσεων και συγκρούσεων, που σχετίζονται με την επέκταση των οικισμών.

Στρατιωτική υπεροχή χωρίς οριστική λύση

Από τον Οκτώβριο του 2023 το Ισραήλ έχει σημειώσει σημαντικές επιχειρησιακές επιτυχίες κατά του «Άξονα Αντίστασης». Η πτώση του Σύρου Προέδρου Μπασάρ Αλ Άσαντ τον Δεκέμβριο του 2024, που ήταν σύμμαχος του Ιράν, περιόρισε σημαντικά τη δυνατότητα της Τεχεράνης να χρησιμοποιεί τη Συρία ως κόμβο μεταφοράς όπλων και στρατιωτικών δυνάμεων προς τη Χεζμπολάχ.

Στις αρχές του 2026, σε κοινές επιχειρήσεις με τις ΗΠΑ, το Ισραήλ έπληξε το Ιράν με σκοπό να αποδυναμώσει το καθεστώς, ώστε να μην αποτελεί αξιόπιστη απειλή ούτε να στηρίζει τους περιφερειακούς του συμμάχους. Ωστόσο άλλοι στόχοι, όπως η ανατροπή του καθεστώτος, δεν επιτεύχθηκαν. Παρότι το Ισραήλ έχει επικρατήσει επιχειρησιακά σε πολλά μέτωπα, δεν έχει καταφέρει να εξασφαλίσει μακροπρόθεσμα αποτελέσματα, που θα του επέτρεπαν να μεταβεί από την παρατεταμένη συγκρουσιακή κατάσταση σε σταθερή ειρήνη.

Ισραηλινές εκλογές 2026

Το πολιτικό σκηνικό στο Ισραήλ ενόψει των εκλογών του Οκτωβρίου 2026 χαρακτηρίζεται από έντονη πόλωση, θεσμικές συγκρούσεις και συνεχιζόμενη αστάθεια γύρω από την ηγεσία του Νετανιάχου. Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός και το κόμμα Likud κυριαρχούν στην ισραηλινή πολιτική σκηνή από το 2009, με μοναδική διακοπή την περίοδο 2021 – 2022, όταν σχηματίστηκε κυβέρνηση χωρίς τη συμμετοχή του. Παράλληλα ο Νετανιάχου αντιμετωπίζει από το 2020 μακροχρόνια δικαστική διαδικασία για υποθέσεις διαφθοράς.

Η αντιπολίτευση εμφανίζεται κατακερματισμένη αλλά ενισχυμένη, με βασικούς διεκδικητές τον Ναφτάλι Μπένετ, τον Γιαΐρ Λαπίντ και τον πρώην αρχηγό του Γενικού Επιτελείου Γκάντι Άιζενκοτ. Η δημιουργία του κοινού σχήματος Beyachad (Μαζί) από τους Μπένετ και Λαπίντ, καθώς και η άνοδος του νέου κόμματος Yashar (Ακεραιότητα) του Άιζενκοτ, αναδιαμορφώνουν τον πολιτικό ανταγωνισμό.

Ωστόσο οι περισσότερες δημοσκοπήσεις εξακολουθούν να μην δίνουν σε κανένα πολιτικό μπλοκ σαφή κοινοβουλευτική πλειοψηφία, καθιστώντας αναπόφευκτες τις μετεκλογικές διαπραγματεύσεις για τον σχηματισμό κυβέρνησης.

Σε περίπτωση αδιεξόδου μετά τις εκλογές, εξετάζεται είτε ένας ευρύτερος κυβερνητικός συνασπισμός με συμμετοχή του Likud και μετριοπαθών αντιπάλων είτε μια μεταβατική κυβέρνηση μέχρι τη διεξαγωγή νέων εκλογών το 2027. Σήμερα στο εσωτερικό κυριαρχούν τρία μείζονα ζητήματα:

● Η υποχρεωτική στρατιωτική θητεία των υπερορθόδοξων (Haredi).

● Η απαίτηση διεξαγωγής κρατικής έρευνας για την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023.

● Οι προτεινόμενες αλλαγές στο δικαστικό σύστημα και ειδικά η αύξηση του πολιτικού ελέγχου στη δικαστική εξουσία, η οποία θεωρείται υπερβολικά ισχυρή.

Συνολικά, το Ισραήλ εισέρχεται στην προεκλογική περίοδο με έντονη πολιτική αστάθεια, θεσμικές συγκρούσεις και αβέβαιη προοπτική σχηματισμού σταθερής κυβέρνησης.

Πιθανή αναθεώρηση της στρατιωτικής συνεργασίας ΗΠΑ – Ισραήλ

Μετά το 2023, το Κογκρέσο έχει αυξήσει σημαντικά τον έλεγχο στις στρατιωτικές πωλήσεις και την αμυντική βοήθεια προς το Ισραήλ, λόγω της κλιμάκωσης των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή. Παρ’ όλα αυτά, η αμερικανική κυβέρνηση έχει εγκρίνει ή προτείνει μεγάλης κλίμακας εξαγωγές οπλικών συστημάτων προς το Ισραήλ, συχνά μέσω διαδικασιών ταχείας έγκρισης ή ακόμη και με την άσκηση έκτακτων προεδρικών εξουσιών, περιορίζοντας τον συνήθη χρόνο κοινοβουλευτικού ελέγχου.

Αρκετοί γερουσιαστές έχουν καταθέσει ψηφίσματα για να μπλοκάρουν συγκεκριμένες πωλήσεις όπλων, χωρίς όμως επιτυχία μέχρι στιγμής. Παράλληλα έχουν προκύψει εντάσεις μεταξύ της εκτελεστικής εξουσίας και μελών του Κογκρέσου σχετικά με το αν τηρούνται οι τυπικές διαδικασίες ενημέρωσης και έγκρισης.

Ταυτόχρονα ΗΠΑ και Ισραήλ εξετάζουν νέο δεκαετές πλαίσιο στρατιωτικής συνεργασίας μετά το 2028, με πιθανή σταδιακή μείωση της άμεσης αμερικανικής στρατιωτικής χρηματοδότησης και μεγαλύτερη έμφαση σε κοινά προγράμματα έρευνας, ανάπτυξης και συμπαραγωγής οπλικών συστημάτων. Επιπρόσθετα στον τομέα των πληροφοριών προωθείται η διεύρυνση της ανταλλαγής πληροφοριών τόσο μεταξύ Ισραήλ και ΗΠΑ όσο και με χώρες που συμμετέχουν στις Συμφωνίες του Αβραάμ.

Συνολικά, το Κογκρέσο επιχειρεί να ισορροπήσει μεταξύ της ισχυρής στρατιωτικής υποστήριξης προς το Ισραήλ και της ανάγκης αυξημένου ελέγχου και μεγαλύτερης διαφάνειας της μελλοντικής συνεργασίας Ουάσιγκτον – Τελ Αβίβ.

Ο ρόλος του Κογκρέσου και βασικά ερωτήματα

Το Κογκρέσο έχει τη δυνατότητα να επηρεάζει και να ελέγχει την αμερικανική πολιτική απέναντι στο Ισραήλ και τη Μέση Ανατολή, αξιοποιώντας νομοθετικά και εποπτικά εργαλεία. Μπορεί να στηρίζει, να τροποποιεί ή να απορρίπτει κυβερνητικές επιλογές, ενώ εξετάζει και προτάσεις που αφορούν τόσο την ενίσχυση της συνεργασίας με περιφερειακούς εταίρους όσο και τον περιορισμό ενεργειών που θεωρούνται αποσταθεροποιητικές.

Στο πλαίσιο αυτό, το Κογκρέσο καλείται να απαντήσει σε μια σειρά κρίσιμων ερωτημάτων, όπως:

● Πώς επηρεάζουν οι ισραηλινές στρατιωτικές ενέργειες τα αμερικανικά συμφέροντα και τη σταθερότητα της περιοχής;

● Η στρατιωτική βοήθεια προς το Ισραήλ πρέπει να αυξηθεί, να μειωθεί ή να συνδεθεί με προϋποθέσεις;

● Πόσο επηρεάζονται οι στρατιωτικές δυνατότητες των ΗΠΑ, ιδιαίτερα ως προς τα αποθέματα κρίσιμου αμυντικού υλικού;

● Πρέπει το Ισραήλ να διατηρεί μακροχρόνια στρατιωτική παρουσία σε ζώνες ασφαλείας (Γάζα, Λίβανος, Συρία) και ποιες θα είναι οι συνέπειες για τη σταθερότητα της περιοχής; 

● Με ποιον τρόπο οι ισραηλινές ενέργειες επηρεάζουν χώρες όπως η Τουρκία, η Αίγυπτος, η Ιορδανία και τα κράτη του Κόλπου, αλλά και την ίδια την αμερικανοϊσραηλινή συνεργασία;

Ειδικά για τις σχέσεις Ισραήλ – Τουρκίας θα πρέπει να αναφέρουμε ότι παραμένουν ιδιαίτερα τεταμένες, κυρίως λόγω της συγκρουσιακής κατάστασης στη Γάζα και της έντονης πολιτικής και διπλωματικής στήριξης που παρέχει η Άγκυρα στη Χαμάς.

Παράλληλα οι εντάσεις επεκτείνονται και στη Συρία, όπου οι δύο χώρες επιδιώκουν αντικρουόμενους στρατηγικούς στόχους. Συγκεκριμένα, το Ισραήλ επιχειρεί να αποτρέψει την ενίσχυση της τουρκικής στρατιωτικής παρουσίας και τη δημιουργία μόνιμων υποδομών κοντά στα βόρεια σύνορά του, ενώ η Τουρκία επιδιώκει να διατηρήσει την επιρροή της στις βόρειες περιοχές της χώρας και να περιορίσει τις κουρδικές δυνάμεις.

Παρά τις έντονες διαφωνίες, εξακολουθούν να υπάρχουν ορισμένα συγκλίνοντα στρατηγικά συμφέροντα, κυρίως ως προς την ανάσχεση της περιφερειακής επιρροής του Ιράν και τον περιορισμό της στρατιωτικής παρουσίας φιλοϊρανικών οργανώσεων στη Συρία. Επίσης, και οι δύο πλευρές επιδιώκουν τη διατήρηση της περιφερειακής σταθερότητας και την αποφυγή μιας άμεσης στρατιωτικής αντιπαράθεσης.

Παρότι υπήρχαν εκτιμήσεις ότι η σύνοδος κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα θα μπορούσε να δημιουργήσει προϋποθέσεις για έναν περιορισμένο επαναπροσδιορισμό των σχέσεων Τουρκίας – Ισραήλ, δεν προέκυψε κάποια ουσιαστική πρόοδος. Βέβαια, οι δύο χώρες εξακολουθούν να διατηρούν ανοικτούς διαύλους επικοινωνίας για λόγους διαχείρισης κρίσεων και περιφερειακής ασφάλειας.

Η ιρανική κρίση επιβεβαίωσε πως, παρά τις επιμέρους διαφωνίες, η στρατηγική σχέση Ουάσιγκτον – Τελ Αβίβ παραμένει ιδιαίτερα ανθεκτική. Η αντιμετώπιση του Ιράν και των περιφερειακών του συμμάχων εξακολουθεί να αποτελεί τον βασικό πυλώνα της συνεργασίας, καθώς οι ΗΠΑ θεωρούν το Ισραήλ ως κρίσιμο παράγοντα για τη διαμόρφωση της περιφερειακής ισορροπίας στη Μέση Ανατολή.

Η επόμενη φάση της σχέσης τους δεν θα καθοριστεί μόνο από τη στρατιωτική συνεργασία, αλλά και από την ικανότητα των δύο χωρών να διαχειριστούν τις διαφορετικές προσεγγίσεις τους σχετικά με τη Γάζα, το Ιράν και τη μελλοντική αρχιτεκτονική ασφάλειας στην περιοχή.

* Ο Βασίλης Γιαννακόπουλος είναι ταξίαρχος ε.α. της Π.Α., γεωστρατηγικός αναλυτής ([email protected])

Διαβάστε επίσης:

Το περιβαλλοντικό τίμημα της πύρινης κρίσης

ΚΚΕ: Ο ελληνικός λαός χρυσοπληρώνει υπέρογκους εξοπλισμούς για τους ευρωατλαντικούς σχεδιασμούς – Η «σταθερότητα» σημαίνει «πολεμική εμπλοκή, ανασφάλεια και ακρίβεια»

Ενεργειακός εφιάλτης από το φθινόπωρο: Στα χαμηλότερα επίπεδα πολλών ετών τα ευρωπαϊκά αποθέματα 

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.