Στέλιος Ράμφος: Ο φιλόσοφος που αναζήτησε την «ελληνική ψυχή» – Η διαδρομή από τον μαρξισμό στη νεοορθοδοξία και η τελευταία συνέντευξη με τον Θανάση Λάλα 

Από τον μαρξισμό και τη νεοορθοδοξία στην κριτική της ελληνικής κοινωνίας. Η διαδρομή ενός από τους πιο αναγνωρίσιμους και συζητημένους Έλληνες διανοητές

Ο Στέλιος Ράμφος έφυγε από τη ζωή τη Δευτέρα 10 Αυγούστου, σε ηλικία 87 ετών, κλείνοντας μια μακρά διαδρομή στην ελληνική πνευματική ζωή, η οποία χαρακτηρίστηκε από συνεχείς μετατοπίσεις, έντονες δημόσιες παρεμβάσεις και μια διαρκή προσπάθεια να ερμηνεύσει τον άνθρωπο, την ελληνική κοινωνία και τη σχέση της με την Ιστορία. 

Για περισσότερες από πέντε δεκαετίες, ο συγγραφέας και φιλόσοφος βρέθηκε στο επίκεντρο συζητήσεων που ξεπερνούσαν τα στενά όρια της φιλοσοφίας. Το όνομά του συνδέθηκε αρχικά με τη νεοορθοδοξία και την αναζήτηση της ελληνικής αυτοσυνειδησίας, ενώ στη συνέχεια το ενδιαφέρον του μετατοπίστηκε προς την κριτική του νεοελληνικού ψυχισμού, την ατομική ευθύνη, τον χρόνο, τη δημοκρατία, την τεχνολογία και, τελικά, τα υπαρξιακά αδιέξοδα του σύγχρονου ανθρώπου.

Ίσως το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της πορείας του ήταν ακριβώς η αλλαγή. Ο Ράμφος ξεκίνησε από τον μαρξισμό, στράφηκε στην πατερική σκέψη και την Ορθοδοξία, ταυτίστηκε σε σημαντικό βαθμό με το ρεύμα της νεοορθοδοξίας και, στα επόμενα χρόνια, άσκησε ο ίδιος κριτική σε πλευρές της παράδοσης που άλλοτε είχαν αποτελέσει βασικό αντικείμενο της αναζήτησής του.

Πίσω από όλες αυτές τις μετατοπίσεις υπήρχε, ωστόσο, ένας σταθερός πυρήνας προβληματισμού: τι είναι αυτό που διαμορφώνει τον Έλληνα, τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τον άλλον, τη σχέση του με την Ιστορία, την ελευθερία και την ευθύνη;

Ποιος ήταν ο Στέλιος Ράμφος

Ο Στέλιος Ράμφος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1939. Σπούδασε αρχικά στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όμως το 1965 εγκατέλειψε την Ελλάδα και πήγε στο Παρίσι, όπου στράφηκε στη Φιλοσοφία. Εκεί ήρθε σε επαφή με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, αλλά και με την πατερική σκέψη και την Ορθόδοξη παράδοση.

Από το 1969 έως το 1974 δίδαξε Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Βενσέν, το σημερινό Université Paris 8. Η περίοδος της παραμονής του στη Γαλλία υπήρξε καθοριστική για τη διαμόρφωση της σκέψης του. Εκεί γνώρισε, μεταξύ άλλων, τον Κορνήλιο Καστοριάδη, ενώ το 1974 επέστρεψε και εγκαταστάθηκε οριστικά στην Ελλάδα.

Από τότε αφοσιώθηκε στη συγγραφή, τη φιλοσοφική έρευνα και τη δημόσια παρέμβαση. Δίδαξε, μεταξύ άλλων, στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν και στο Ίδρυμα Βασίλη και Μαρίνας Θεοχαράκη.

Από την Αριστερά στη νεοορθοδοξία

Η πρώτη ιδεολογική αφετηρία του Ράμφου βρισκόταν στην Αριστερά. Στα νεανικά του χρόνια ασχολήθηκε με τον μαρξισμό και το 1960 βρισκόταν κοντά στη Νεολαία της ΕΔΑ και την «Πανσπουδαστική». Το 1963 απομακρύνθηκε από την Αριστερά και σταδιακά άρχισε να αναζητά άλλες ερμηνείες για την ελληνική κοινωνία και την πνευματική της συγκρότηση.

Μετά την επιστροφή του από τη Γαλλία, το ενδιαφέρον του στράφηκε ολοένα περισσότερο στην ελληνική φιλοσοφική και ορθόδοξη παράδοση. Κατά τη δεκαετία του 1980 το όνομά του συνδέθηκε με το ρεύμα που έγινε γνωστό ως «νεοορθοδοξία». Στις συζητήσεις γύρω από αυτό το ρεύμα βρέθηκε συχνά δίπλα στον Χρήστο Γιανναρά, παρά τις σημαντικές διαφορές που υπήρχαν μεταξύ των δύο στοχαστών.

Στο επίκεντρο βρισκόταν ένα ευρύτερο ερώτημα για τη σχέση Ανατολής και Δύσης και, κατ’ επέκταση, για τον ρόλο της ορθόδοξης παράδοσης στη συγκρότηση της νεότερης ελληνικής ταυτότητας.

Η μεγάλη μετατόπιση στη σκέψη του

Από τη δεκαετία του 1990 και μετά, η οπτική του Ράμφου μεταβλήθηκε αισθητά. Η σχέση του με την Ορθοδοξία και την ελληνική παράδοση έγινε πιο κριτική, ενώ ο ίδιος άρχισε να δίνει μεγαλύτερο βάρος στην ανάγκη ενίσχυσης της ατομικότητας, της προσωπικής ευθύνης και μιας διαφορετικής πολιτικής και κοινωνικής συνείδησης.

Το ενδιαφέρον του μετακινήθηκε έτσι από το τι μπορούσε να προσφέρει η παράδοση στο τι, κατά την εκτίμησή του, λειτουργούσε ανασταλτικά για τη συγκρότηση του σύγχρονου Έλληνα.

Η Ελλάδα, ο χρόνος, η ελευθερία, η ευθύνη, η σχέση του ατόμου με τη συλλογικότητα, η εσωστρέφεια και η δυσκολία αποδοχής της πραγματικότητας έγιναν σταθερά μοτίβα του έργου του.

Η αλλαγή αυτή δεν υπήρξε μια απλή αναθεώρηση επιμέρους θέσεων. Αποτελεί βασικό κλειδί για την κατανόηση ολόκληρης της πνευματικής του διαδρομής.

Σημαντικό μέρος του ώριμου έργου του Ράμφου ήταν αφιερωμένο στην προσπάθεια να εξηγηθεί ο νεοελληνικός ψυχισμός. Αναζητούσε τις ιστορικές, πολιτισμικές και πνευματικές καταβολές συμπεριφορών που, όπως υποστήριζε, εξακολουθούσαν να επηρεάζουν την ελληνική κοινωνία.

Στο κέντρο αυτής της προβληματικής βρισκόταν η έννοια της ευθύνης.

Ο Ράμφος επέστρεφε συχνά στην τάση του ατόμου να αναζητεί την αιτία των προβλημάτων έξω από τον εαυτό του: στο κράτος, στους άλλους, στην Ιστορία ή στις περιστάσεις. Για τον ίδιο, η ελευθερία δεν μπορούσε να νοηθεί μόνο ως δικαίωμα. Ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την ανάληψη ευθύνης.

«Είσαι ό,τι υπερασπίζεσαι» ήταν μία από τις χαρακτηριστικές φράσεις που συνδέθηκαν με τον δημόσιο λόγο του. Σε άλλη παρέμβασή του, απέναντι στην αίσθηση αδιεξόδου που συμπυκνώνεται στη φράση «δεν βλέπω φως», η απάντηση ήταν: «να το φτιάξεις».

Η οικονομική κρίση

Η οικονομική κρίση έφερε τον Στέλιο Ράμφο ακόμη πιο κοντά στο κέντρο της δημόσιας συζήτησης. Μέσα από συνεντεύξεις, άρθρα, τηλεοπτικές εμφανίσεις και ομιλίες προσπάθησε να ερμηνεύσει την ελληνική κρίση όχι μόνο ως οικονομικό ή πολιτικό φαινόμενο, αλλά και ως έκφραση βαθύτερων χαρακτηριστικών της ελληνικής κοινωνίας.

«Αντί μονίμως να “νιώθουμε”, καλό είναι και να σκεπτόμαστε», είχε πει, συμπυκνώνοντας έτσι μια από τις βασικές κριτικές του απέναντι στην κυριαρχία του συναισθήματος εις βάρος της σκέψης και της ευθύνης.

Οι παρεμβάσεις του δεν ήταν ποτέ ουδέτερες. Για τους υποστηρικτές του, ο Ράμφος έθετε δύσκολα ερωτήματα για την αυτογνωσία και τη συλλογική ευθύνη. Για τους επικριτές του, η ερμηνεία πολιτικών και κοινωνικών φαινομένων μέσα από τον «νεοελληνικό ψυχισμό» οδηγούσε ορισμένες φορές σε υπερβολικές γενικεύσεις.

Σε κάθε περίπτωση, η επιρροή του στον δημόσιο διάλογο υπήρξε δύσκολο να αγνοηθεί.

Ο Ράμφος για τον Τραμπ, τη δημοκρατία και την τεχνητή νοημοσύνη

Στα τελευταία χρόνια της δημόσιας παρουσίας του, η θεματολογία του είχε ξεπεράσει τα ελληνικά όρια.

Σε συνέντευξή του στον Θανάση Λάλα, για την εκπομπή «Portraits: Life Stories», μίλησε για την κρίση της δυτικής δημοκρατίας, τον Ντόναλντ Τραμπ, την τεχνητή νοημοσύνη, τη μοναξιά, την πίστη και τη σχέση του ανθρώπου με τον θάνατο.

Η συζήτηση αποτύπωνε τη διεύρυνση της προβληματικής του: από την ερμηνεία της «ελληνικής ψυχής» είχε περάσει σε μια ευρύτερη αγωνία για την κατάσταση του σύγχρονου δυτικού ανθρώπου.

Ο Ράμφος δεν έβλεπε τον Ντόναλντ Τραμπ αποκλειστικά ως πολιτικό πρόσωπο, αλλά ως σύμπτωμα μιας βαθύτερης κρίσης. «Ο Τραμπ είναι σύμπτωμα ενός αδιεξόδου όσον αφορά την έξοδο από το δημοκρατικό αδιέξοδο», σημείωνε στη συζήτησή του με τον Θανάση Λάλα.

Κατά την ανάλυσή του, το πρόβλημα είχε βαθύτερες ρίζες. Οι δυτικές κοινωνίες, υποστήριζε, είχαν αρχίσει να αντιμετωπίζουν ολοένα περισσότερες πλευρές της ζωής με όρους ατομικής ικανοποίησης και απόλαυσης. Όταν οι αξιακές παράμετροι υποχωρούν μπροστά στην άμεση ικανοποίηση, η κρίση δεν αφορά πλέον μόνο το άτομο αλλά αποκτά κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις.

Στο ίδιο πλαίσιο ενέτασσε και την αυξανόμενη ισχύ της τεχνολογικής ελίτ της Σίλικον Βάλεϊ, θεωρώντας ότι η επιρροή της δοκιμάζει παραδοσιακούς μηχανισμούς της δημοκρατίας και την ίδια την έννοια της αξιοκρατίας.

Η τεχνητή νοημοσύνη αποτέλεσε ένα από τα χαρακτηριστικότερα θέματα της ύστερης σκέψης του.

Ο Ράμφος αναγνώριζε τη δυνατότητα των νέων τεχνολογιών να προσφέρουν στον άνθρωπο τεράστιο όγκο γνώσεων και μεγαλύτερη αίσθηση ασφάλειας. Ταυτόχρονα, όμως, επέμενε στη διαφορά ανάμεσα στην υπολογιστική ικανότητα και στην ανθρώπινη φύση.

«Η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα αποκτήσει ποτέ χιούμορ, το χιούμορ βασίζεται στο απολύτως απρογραμμάτιστο και στο ακατανόητο της ανθρώπινης φύσης», υποστήριζε.

Για τον ίδιο, ο άνθρωπος δεν εξαντλείται στην πληροφορία και στον υπολογισμό. Διαθέτει ασυνείδητο, αντιφάσεις, σκοτεινές περιοχές και φαντασία.

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος, επομένως, δεν ήταν απαραίτητα να γίνει κάποτε η μηχανή άνθρωπος. Ήταν να αρχίσει ο άνθρωπος να σκέφτεται σαν μηχανή.

Η υιοθέτηση ενός ολοένα πιο μηχανικού τρόπου σκέψης θα μπορούσε, σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, να οδηγήσει σε μια νέα σχέση εξάρτησης, όπου ο άνθρωπος θα κατέληγε υποταγμένος στα εργαλεία που ο ίδιος δημιούργησε.

Η ισότητα που μπορεί να οδηγήσει στη μοναξιά

Στην ίδια συζήτηση ο Ράμφος στάθηκε ιδιαίτερα στην έννοια της ισότητας, αναφερόμενος στη σκέψη του Αλεξίς ντε Τοκβίλ, του Γάλλου πολιτικού και στοχαστή του 19ου αιώνα.

Έκανε μια σαφή διάκριση ανάμεσα στην ισότητα και στην απαίτηση να είμαστε όλοι ίδιοι.

Όταν η ισότητα μετατρέπεται σε απόλυτη ομοιότητα, υποστήριζε, υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργούνται ολοένα πιο απομονωμένα άτομα, τα οποία αισθάνονται ότι δεν χρειάζονται τον άλλον.

«Η διαφορά και η αμοιβαία ανισότητα είναι σωτήριες, γιατί δημιουργούν την αναγκαιότητα της υπάρξεως του άλλου», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Για τον Ράμφο, η ουσιαστική σχέση δεν οικοδομείται πάνω στην ομοιότητα αλλά στη διαφορά και τη συμπληρωματικότητα. Ο άλλος είναι απαραίτητος ακριβώς επειδή δεν είναι ίδιος με εμάς.

Η πίστη και η ανάγκη για το θείο

Από τον νεαρό Ράμφο που στράφηκε στην πατερική σκέψη έως τον ώριμο διανοητή που άσκησε κριτική σε πλευρές της ορθόδοξης παράδοσης, το ερώτημα του θείου παρέμεινε παρόν.

Στη συνέντευξή του στον Θανάση Λάλα μίλησε ξανά για την εσωτερική ανάγκη του ανθρώπου για πίστη και χαρακτήρισε το θείο «ένα από τα πιο άπιαστα και ταυτόχρονα συναρπαστικά στοιχεία της ύπαρξης».

Η πίστη, όπως την προσέγγιζε, δεν ήταν απλώς μια υπόσχεση ασφάλειας. Συνδεόταν με την ελπίδα και το μέλλον, με την ικανότητα του ανθρώπου να συνεχίζει να προχωρά ακόμη και όταν δεν γνωρίζει τι πρόκειται να συναντήσει.

Ήταν, κατά έναν τρόπο, μια άλλη εκδοχή της διαρκούς αγωνίας του για τον χρόνο: πώς ο άνθρωπος μπορεί να μην παραμένει εγκλωβισμένος σε όσα έχουν ήδη συμβεί, αλλά να στραφεί προς αυτό που ακόμη δεν έχει υπάρξει.

Η συζήτηση ολοκληρώθηκε με μια σύντομη φράση που συμπύκνωνε μεγάλο μέρος της σκέψης του. Απέναντι στον φόβο του θανάτου, στην αδράνεια και στην αναβολή της ζωής, ο Ράμφος κατέληξε: «Ζήσ’ το».

Δεν ήταν απλώς ένα αισιόδοξο σύνθημα. Μέσα στο σύνολο της σκέψης του, η φράση μπορούσε να ιδωθεί ως επιστροφή στην έννοια της ευθύνης που τον απασχόλησε επί δεκαετίες: να μην περιμένει κανείς τη ζωή από τους άλλους, την Ιστορία ή τις περιστάσεις, αλλά να αναλαμβάνει ο ίδιος την ύπαρξή του.

Έργο δεκαετιών

Ο Στέλιος Ράμφος αφήνει πίσω του ένα εκτεταμένο συγγραφικό έργο, με περισσότερα από 30 βιβλία και μια θεματολογία που κινείται ανάμεσα στη φιλοσοφία, τη θεολογία, την πολιτική σκέψη, την ερμηνεία του νεότερου ελληνισμού, τη λογοτεχνία και τη μελέτη της ελληνικής παράδοσης.

Ανάμεσα στα έργα του βρίσκονται τα «Νόστος», «Τόπος υπερουράνιος», «Η παλινωδία του Παπαδιαμάντη», «Μελέτη θανάτου», «Η πολιτεία του Νέου Θεολόγου», «Παιδεία Ελληνική», «Μαρτυρία και Γράμμα», «Φιλοσοφία ποιητική», «Μυθολογία του βλέμματος», «Το αίνιγμα και η μοίρα», «Ο καημός του ενός», «Ιστορία στην κόψη του χρόνου», «Έλληνες και Ταλιμπάν», «Το μυστικό του Ιησού», «Φθόνος, τρόμος, πόλεμος», «Μεταφυσική του κάλλους», «Γενάρχες πεπρωμένων», «Νίτσε για καλό γούστο», «Το αδιανόητο τίποτα», «Ελευθερία και γλώσσα», «Υπάρχεις σαν μοίρα», «Η λογική της παράνοιας», «Time Out» και «Ο “άλλος” του καθρέφτη».

Έργα του μεταφράστηκαν και κυκλοφόρησαν στο εξωτερικό, μεταξύ άλλων στα αγγλικά και τα ιταλικά. Η βιβλιογραφία του αποτυπώνει τις διαδοχικές φάσεις της σκέψης του και τις μετατοπίσεις του από τον μαρξισμό στην ελληνορθόδοξη παράδοση και, στη συνέχεια, σε μια περισσότερο κριτική προσέγγιση της ελληνικής κοινωνίας και του σύγχρονου ανθρώπου. 

Ακόμη και στα τελευταία χρόνια της ζωής του συνέχισε να γράφει και να επιστρέφει στα μεγάλα ερωτήματα που τον απασχόλησαν σε όλη του τη διαδρομή. Το 2024 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Αρμός» το βιβλίο «Σαν αφθαρσία μέσα μας – Ο χρόνος του Καβάφη», με επίκεντρο την έννοια του χρόνου στην ποίηση του Κωνσταντίνου Καβάφη.

Ο Στέλιος Ράμφος υπήρξε μια μορφή που δύσκολα χωρούσε σε μία μόνο ιδεολογική ή πνευματική κατηγορία. Η διαδρομή του είχε αντιφάσεις, ρήξεις και μεγάλες αλλαγές, αλλά και μια σταθερή εμμονή με τα ίδια θεμελιώδη ερωτήματα: τι σημαίνει να είσαι τον θάνατό του κλείνει ένας κύκλος περισσότερων από πέντε δεκαετιών δημόσιου στοχασμού. Οι απαντήσεις του μπορεί να προκάλεσαν διαφωνίες· τα ελεύθερος, τι σημαίνει να αναλαμβάνεις την ευθύνη της ζωής σου και πώς διαμορφώνεται ένας άνθρωπος από την εποχή, την παράδοση και την κοινωνία μέσα στην οποία ζει.

Με τον θάνατό του κλείνει ένας κύκλος περισσότερων από πέντε δεκαετιών δημόσιου στοχασμού. Οι απαντήσεις του μπορεί να προκάλεσαν διαφωνίες, τα ερωτήματα, όμως, παρέμειναν στο κέντρο του ελληνικού δημόσιου διαλόγου.

Διαβάστε επίσης:

Την Τετάρτη στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών η πολιτική κηδεία του αγαπημένου ηθοποιού Νίκου Καλογερόπουλου

Καιρός: Οι άνεμοι επιμένουν, ο υδράργυρος πέφτει – Πώς θα εξελιχθεί ο καιρός έως τον Δεκαπενταύγουστο

Φωτιά στο Κοκκινόχωμα Καβάλας – Μεγάλη κινητοποίηση της Πυροσβεστικής, 112 για ετοιμότητα

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.