Η Ευρώπη η πιο γρήγορα θερμαινόμενη ήπειρος – Οι πόλεις σχεδιάστηκαν για ένα κλίμα που δεν υπάρχει πια, τι πρέπει να γίνει

Οι περίοδοι ακραίας ζέστης γίνονται πιο συχνές, πιο έντονες και διαρκούν περισσότερο καθώς η κλιματική αλλαγή θερμαίνει τον πλανήτη, όπως ανέφερε σήμερα η μετεωρολογική υπηρεσία του ΟΗΕ, σημειώνοντας τις αλλαγές σε σχέση με το ζεστό ευρωπαϊκό καλοκαίρι του 1976. Τμήματα της Ευρώπης υπομένουν το πέμπτο κύμα ζέστης ενός καλοκαιριού που σημαδεύτηκε από ξηρασία, πυρκαγιές και θερμοκρασίες-ρεκόρ.

“Η ακραία ζέστη γίνεται πιο συχνή, πιο έντονη, διαρκεί περισσότερο και καλύπτει πολύ ευρύτερες περιοχές απ΄ό,τι σε πιο δροσερά κλίματα του παρελθόντος”, δήλωσε ο Τζον Κένεντι, επικεφαλής κλιματικής πληροφόρησης του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού, σε συνέντευξη Τύπου στη Γενεύη.

Ο Κένεντι είπε πως το παρόν μοτίβο ζέστης σε όλη την Ευρώπη, την πιο γρήγορα θερμαινόμενη ήπειρο, αντανακλά την αλληλεπίδραση ανάμεσα σε ένα επίμονο μοτίβο συστημάτων υψηλής πίεσης σε όλο το Βόρειο Ημισφαίριο και ένα θερμότερο κλίμα.

Τα συστήματα υψηλής πίεσης εγκλωβίζουν θερμό αέρα, μειώνουν τη νεφοκάλυψη και εμποδίζουν την κίνηση ψυχρότερου αέρα, επιτρέποντας στη ζέστη να αναπτύσσεται σε μεγάλες περιοχές για μέρες ή εβδομάδες. Το Ελ Νίνιο, το φυσικό κλιματικό φαινόμενο που συνήθως ενισχύει τις παγκόσμιες θερμοκρασίες, δεν συμβάλλει στη ζέστη που παρατηρείται φέτος στην Ευρώπη επειδή οι συνθήκες στον τροπικό Ειρηνικό είναι αυτή τη στιγμή ουδέτερες, πρόσθεσε.

Ο Κένεντι σημείωσε πως ο Ιούνιος του 1976 παρουσίασε σε γενικές γραμμές ένα παρόμοιο μοτίβο συστημάτων υψηλής και χαμηλής πίεσης με εκείνα που παρατηρήθηκαν φέτος, αλλά είπε πως τα αποτελέσματα είναι πολύ διαφορετικά λόγω μίας παγκόσμιας υπερθέρμανσης δεκαετιών.

“Η εικόνα για το 1976 είναι εκείνη μερικών μεμονωμένων περιοχών πάνω από τον μέσο όρο θερμοκρασίας σε έναν πολύ ψυχρότερο κόσμο”, είπε, ενώ σήμερα “η εικόνα έχει αντιστραφεί” με μεγάλο μέρος της γης να βιώνει θερμοκρασίες μεγαλύτερες του μέσου όρου και μόνο λίγες μεμονωμένες ψυχρότερες περιοχές.

Εξαιρετικά θερμές θάλασσες και ξηρά εδάφη αυξάνουν τη θερμοκρασία σε όλη την Ευρώπη, είπε ο Κένεντι. Τα θαλάσσια κύματα ζέστης στη Μεσόγειο και στα νερά της δυτικής Ευρώπης πυροδοτούν πιο ζεστές συνθήκες στην ξηρά παρέχοντας επιπρόσθετη ζέστη για επίμονα συστήματα υψηλής πίεσης, πρόσθεσε.

Το ξηρό έδαφος επιτείνει επίσης τη ζέστη επειδή η γη θερμαίνεται πιο γρήγορα μόλις η υγρασία εξαντληθεί

“Πολλοί από αυτούς τους παράγοντες ενώνονται για να μας δώσουν το ρεκόρ ζέστης που παρατηρούμε φέτος”, είπε ο Κένεντι.

Τουλάχιστον 10.000 Ευρωπαίοι πέθαναν μέσα σε μία μόνο εβδομάδα — και η αντιμετώπιση της κρίσης ξεκινά από τον σχεδιασμό των δρόμων

Μια πόλη είναι μια μηχανή συγκέντρωσης της θερμότητας. Αν γεμίσεις έναν αστικό χώρο με αρκετή άσφαλτο, γυαλί και κυκλοφορία, αν σφραγίσεις το έδαφος κάτω από σκοτεινές επιφάνειες, απομακρύνεις τα δέντρα και τη σκιά, το αποτέλεσμα είναι μια πόλη αρκετούς βαθμούς θερμότερη από την περιοχή γύρω της. Η ζέστη της ημέρας παραμένει εγκλωβισμένη βαθιά μέσα στη νύχτα, αφήνοντας τους ανθρώπους ανήμπορους να κοιμηθούν. Οι μετεωρολόγοι το αποκαλούν «αστική θερμική νησίδα».

Για το μεγαλύτερο μέρος του περασμένου αιώνα, σημειώνει ο Ισπανός ευρωβουλευτής Χαβιέρ Λόπεζ, αντιπρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, σε άρθρο του στο Social Europe, το φαινόμενο αντιμετωπιζόταν ως μια απλή ενόχληση. Καθώς όμως οι καύσωνες στην Ευρώπη πολλαπλασιάζονται και η μέση θερμοκρασία συνεχίζει να ανεβαίνει, εξελίσσεται σε κάτι πολύ σοβαρότερο: στη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε μια πόλη που είναι απλώς δυσάρεστη το καλοκαίρι και σε μια πόλη που, για ολοένα μεγαλύτερο μέρος των κατοίκων της, γίνεται αβίωτη.

Το κρίσιμο στοιχείο, υποστηρίζει ο Λόπεζ, είναι ότι αυτή τη «μηχανή» την κατασκευάσαμε εμείς. Δεν πρόκειται για ένα φαινόμενο που μας επιβάλλεται από τον ουρανό, αλλά για έναν σχεδιασμό που προέκυψε από τις δικές μας επιλογές — και ο σχεδιασμός μπορεί να αλλάξει. Αυτή είναι, κατά τον ίδιο, η διαφορά ανάμεσα σε μια καταστροφή που απλώς μας συμβαίνει και σε ένα πρόβλημα που μπορούμε πραγματικά να διαχειριστούμε.

Το καλοκαίρι του 2026, γράφει, αφαίρεσε και την τελευταία δικαιολογία για να προσποιούμαστε ότι συμβαίνει κάτι διαφορετικό. Η Δυτική Ευρώπη έζησε τον θερμότερο Ιούνιο που έχει καταγραφεί ποτέ. Το εθνικό ρεκόρ θερμοκρασίας της Γερμανίας καταρρίφθηκε επί τρεις συνεχόμενες ημέρες, με τον υδράργυρο να φτάνει τελικά τους 41,7°C. Η Βρετανία κατέρριψε το δικό της ρεκόρ για τον Ιούνιο επί τρεις συνεχόμενες ημέρες — κάτι που είχε να συμβεί εδώ και μισό αιώνα.

Στις αρχές Ιουλίου, συνεχίζει ο Λόπεζ, η Βαρκελώνη έφτασε τους 40,5°C στο Αστεροσκοπείο Φάμπρα — την υψηλότερη θερμοκρασία που έχει καταγραφεί στα 112 χρόνια λειτουργίας του. Σύμφωνα με μια πρώτη εκτίμηση, περισσότεροι από 20.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους σε ολόκληρη την ήπειρο μέσα σε μία μόνο εβδομάδα στα τέλη Ιουνίου. Ο επίσημος ευρωπαϊκός μηχανισμός παρακολούθησης της θνησιμότητας έχει έκτοτε επιβεβαιώσει τουλάχιστον 10.000 επιπλέον θανάτους, στη συντριπτική πλειονότητά τους ανθρώπων άνω των 65 ετών.

Πίσω από αυτούς τους αριθμούς βρίσκονται όλα όσα κανένα γράφημα δεν μπορεί να αποτυπώσει, σημειώνει: τμήματα επειγόντων περιστατικών που ξεπερνούν τις δυνατότητές τους, πυρκαγιές, δρόμοι που παραμορφώνονται από τον καύσωνα, διαμερίσματα στα οποία η θερμοκρασία δεν πέφτει ποτέ αρκετά ώστε οι άνθρωποι να μπορέσουν να ξεκουραστούν.

Η Ευρώπη είναι η ταχύτερα θερμαινόμενη ήπειρος του πλανήτη, με ρυθμό περίπου διπλάσιο από τον παγκόσμιο. Ο καύσωνας έχει πάψει να είναι ένα έκτακτο γεγονός και έχει γίνει εποχή. Η επιστήμη, υποστηρίζει ο Λόπεζ, έχει εγκαταλείψει εδώ και καιρό τον υποθετικό χρόνο. Δεν πρόκειται για μια απειλή που πλησιάζει από το μέλλον. «Αυτό είναι το κλίμα στο οποίο ήδη ζούμε», είναι το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει.

Η κλιματική κρίση και η ευρωπαϊκή Δεξιά

Ο Λόπεζ στρέφει στη συνέχεια τα πυρά του προς ένα μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής Δεξιάς, η οποία, όπως υποστηρίζει, επέλεξε ακριβώς τη στιγμή που η ήπειρος δοκιμάζεται από τον καύσωνα για να γυρίσει την πλάτη στα επιστημονικά δεδομένα.

Πολιτικοί που πριν από λίγα χρόνια αποδέχονταν την ανάγκη για οικολογική μετάβαση διολισθαίνουν πλέον, σύμφωνα με τον Ισπανό ευρωβουλευτή, στον αρνητισμό της Ακροδεξιάς. Αντιμετωπίζουν την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία ως αποδιοπομπαίο τράγο για κάθε κοινωνική δυσαρέσκεια και την επιστημονική συναίνεση ως μια ενοχλητική λεπτομέρεια που μπορεί απλώς να παραμεριστεί.

Ο ίδιος χαρακτηρίζει αυτή τη στάση «ιστορική πράξη ανευθυνότητας». Η θέση του είναι σαφής: δεν υπάρχει βιώσιμη εκδοχή ευημερίας για μια ήπειρο που γίνεται αβίωτη κάθε καλοκαίρι. Η εγκατάλειψη της κλιματικής ατζέντας, υποστηρίζει, θα άφηνε την Ευρώπη ταυτόχρονα θερμότερη, φτωχότερη, λιγότερο ανταγωνιστική και πιο άδικη.

Γι’ αυτό, σύμφωνα με τον Λόπεζ, η Ευρώπη πρέπει να συνεχίσει να μειώνει τις εκπομπές της. Κάθε τόνος διοξειδίου του άνθρακα που αποφεύγεται σημαίνει λιγότερη υπερθέρμανση, ενώ η απανθρακοποίηση παραμένει το βασικό εργαλείο για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.

Όμως αυτό δεν αρκεί πλέον. Το καθοριστικό εγχείρημα της επόμενης δεκαετίας, γράφει, είναι να επανασχεδιαστούν οι τόποι στους οποίους ζούμε ώστε να ανταποκρίνονται στο κλίμα που έχει ήδη φτάσει.

Και εδώ, σημειώνει, η πολιτική για το κλίμα παύει να είναι μια αφηρημένη συζήτηση για μέρη ανά εκατομμύριο και γίνεται κάτι που μπορεί να δει κανείς από την ίδια του την πόρτα.

Οι πόλεις ως υποδομές επιβίωσης

Ο επανασχεδιασμός των πόλεων σημαίνει, σύμφωνα με τον Λόπεζ, να αντιμετωπιστεί ο ίδιος ο αστικός ιστός ως υποδομή επιβίωσης — τόσο κρίσιμη, σε έναν καύσωνα, όσο ένα νοσοκομείο ή μια γραμμή ηλεκτρικού ρεύματος.

Αυτό σημαίνει κτίρια θερμικά αναβαθμισμένα, ώστε να παραμένουν δροσερά χωρίς να επιβαρύνουν υπερβολικά το ηλεκτρικό δίκτυο. Στέγες και προσόψεις πράσινες αντί για μαύρες. Σκιά σχεδιασμένη ξανά μέσα στους δρόμους, αντί να αποτελεί ένα σιωπηλό προνόμιο των πλουσιότερων συνοικιών. Περισσότερα δέντρα και, κυρίως, σωστή τοποθέτησή τους. Πεζοδρόμια που αντανακλούν τη θερμότητα αντί να την αποθηκεύουν και έδαφος αρκετά διαπερατό ώστε να απορροφά το νερό όταν η βροχή τελικά έρχεται με τη μορφή πλημμύρας.

Χρειάζονται επίσης πράσινοι διάδρομοι που επιτρέπουν στον αέρα να κυκλοφορεί, κλιματικά καταφύγια σε απόσταση λίγων λεπτών με τα πόδια από κάθε σπίτι και δεδομένα που θα επιτρέπουν στις αρχές να εντοπίζουν τους πιο επικίνδυνους δρόμους πριν από τον επόμενο καύσωνα, όχι μετά τις κηδείες.

Για τον Λόπεζ, το ζήτημα έχει και μια σαφή κοινωνική διάσταση. «Η ζέστη δεν είναι δημοκρατική», επισημαίνει. Χτυπά πιο σκληρά τον άνθρωπο που ζει σε ένα κακώς μονωμένο διαμέρισμα, εκείνον που εργάζεται σε εξωτερικό χώρο και εκείνον που δεν έχει έναν χώρο πρασίνου σε κοντινή απόσταση.

Η προσαρμογή μιας πόλης, υποστηρίζει, δεν σημαίνει μόνο να την κάνουμε πιο πράσινη. Σημαίνει να αποφασίσουμε ποιους προστατεύει. Γι’ αυτό η σκιά, σε μια θερμότερη Ευρώπη, είναι ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης εξίσου με ζήτημα πολεοδομικού σχεδιασμού. Η απουσία της αποτελεί μια σιωπηλή μορφή ανισότητας.

Το παράδειγμα της Βαρκελώνης

Σε αυτό το σημείο ο Λόπεζ στρέφεται στην πόλη του, τη Βαρκελώνη, ως παράδειγμα μιας διαφορετικής προσέγγισης.

Όπως αναφέρει, η πόλη έχει περάσει χρόνια επενδύοντας στα superblocks, στους πράσινους άξονες, στην επέκταση της δενδροκάλυψης και στο δίκτυο κλιματικών καταφυγίων. Λιγότερη άσφαλτος και περισσότερη σκιά, ένας δημόσιος χώρος σχεδιασμένος για να προστατεύει την υγεία των ανθρώπων και όχι απλώς για να διευκολύνει την κίνηση των αυτοκινήτων.

Ο ίδιος αναγνωρίζει ότι τίποτα από αυτά δεν έγινε χωρίς αντιπαραθέσεις. Ένας μετασχηματισμός τέτοιας κλίμακας προκαλεί πραγματικές διαφωνίες και απαιτεί διαρκείς διορθώσεις, σημειώνει, και η Βαρκελώνη δεν αποτελεί εξαίρεση.

Ωστόσο, κατά τον Λόπεζ, η πόλη κατάλαβε νωρίς κάτι που μεγάλο μέρος της Ευρώπης μόλις τώρα αρχίζει να συνειδητοποιεί: η κλιματική αλλαγή αντιμετωπίζεται και μέσα από τον σχεδιασμό, μέσα στην καθημερινή γεωμετρία ενός δρόμου.

Μια ευρωπαϊκή στρατηγική για τις πόλεις

Η Ευρώπη θα πρέπει, κατά την άποψη του Ισπανού ευρωβουλευτή, να καταστήσει την αστική προσαρμογή ηπειρωτική προτεραιότητα.

Όπως κάποτε δημιούργησε την ενιαία αγορά, το Erasmus και το Ταμείο Ανάκαμψης NextGenerationEU, τώρα χρειάζεται μια ευρωπαϊκή στρατηγική για την αστική προσαρμογή. Αυτή θα πρέπει να περιλαμβάνει χρηματοδότηση για τη θερμική αναβάθμιση των κτιρίων, πρότυπα για τους δημόσιους χώρους, στήριξη λύσεων που βασίζονται στη φύση και έμπρακτη υποστήριξη προς τις πόλεις και τους δήμους που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή — και οι οποίοι σχεδόν ποτέ δεν διαθέτουν τους προϋπολογισμούς που απαιτεί ένα τέτοιο έργο.

«Δεν πρόκειται για δημοτική τακτοποίηση», υποστηρίζει ο Λόπεζ. Είναι ταυτόχρονα βιομηχανική, υγειονομική και κοινωνική πολιτική — και ακριβώς το είδος της φιλοδοξίας σε ευρωπαϊκή κλίμακα στο οποίο, κατά την άποψή του, η Ευρώπη υπήρξε ανέκαθεν στα καλύτερά της.

Δεν μπορούμε να εμποδίσουμε το επόμενο καλοκαίρι από το να αγγίξει ξανά τους 40°C. Αυτό που μπορούμε ακόμη να αποφασίσουμε, γράφει ο Ισπανός ευρωβουλευτής, είναι τι θα βρει όταν έρθει: πόλεις σχεδιασμένες για τον αιώνα που τελείωσε ή πόλεις προετοιμασμένες για τον αιώνα στον οποίο ζούμε.

Τα κτίρια και οι δρόμοι που θα κατασκευαστούν μέσα στα επόμενα 20 χρόνια θα εξακολουθούν να υπάρχουν το 2100. Αν σχεδιαστούν με βάση τα δεδομένα του παρελθόντος, προειδοποιεί, θα έχουν καταδικαστεί σε απαξίωση πριν ακόμη ανοίξουν οι πόρτες τους.

Αυτή η επιλογή — χωρίς λάμψη, λαμβανόμενη στα γραφεία πολεοδομικού σχεδιασμού και στους δημοτικούς προϋπολογισμούς, και όχι στις συνόδους κορυφής — θα είναι, καταλήγει ο Χαβιέρ Λόπεζ, μία από τις πολιτικές αποφάσεις που θα καθορίσουν την εποχή μας.

Διαβάστε επίσης:

Πώς συνδέονται τα ακραία καιρικά φαινόμενα στην Ευρώπη

Όταν η φωτιά ξεπερνά τα μοντέλα – Γιατί οι επιστήμονες μιλούν για σημείο καμπής

Φωτιές που καίνε με την ισχύ ατομικής βόμβας – Η Ευρώπη μπροστά σε «σενάρια Δάντη»

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.