Κριτική ταινίας: «Πατρίδα» – Το μετέωρο βήμα της τέχνης

Τίτλος ταινίας: «Πατρίδα» («Fatherland»)

Σύνοψη: Στη Γερμανία του 1949 αρχίζουν να διακρίνονται ευκρινώς οι δύο τάσεις κουλτούρας και πολιτικής, οι οποίες αρχίζουν να διαμορφώνονται. Αυτό το ταξίδι ανάμεσα στη Φρανκφούρτη και στη Βαϊμάρη της Ανατολικής Γερμανίας πραγματοποιεί ο νομπελίστας συγγραφέας Τόμας Μαν, με την κόρη του Έρικα. Οι διαπιστώσεις πικρές και θανατερές

Σκηνοθεσία: Πάβελ Παβλικόφσκι

Παίζουν: Σάντρα Χιούλερ, Κρίστιαν Ζίσκλερ

Από την αρχή ως το τέλος της «Πατρίδας» ο τεχνίτης σκηνοθέτης Πάβελ Παβλικόφσκι προσπαθεί να συλλάβει με τις εικόνες του τον διχασμό, να εικονογραφήσει τους ανθρώπους στο «ανάμεσα». Εκεί όπου διαιρείται η ατομική και συλλογική ύπαρξη και με το βήμα «μετέωρο» προσπαθεί να βρει την ισορροπία της.

Ο Πολωνός σκηνοθέτης αναγνωρίζει στην τέχνη αυτήν τη μοναδική δυνατότητα να γαληνεύει τις ταραγμένες ψυχές, να τις βοηθάει να επιβιώσουν στα σύνορα, τα οποία και από τις δυό πλευρές τους κρύβουν τον εγκλωβισμό, τη φυλάκιση στα στερεότυπα ενός κόσμου χωρίς φαντασία. Από τη μια έχουμε την αμερικανοκρατούμενη, μεταπολεμική Φρανκφούρτη του 1949, από την άλλη, στη Βαϊμάρη, γενέτειρα του Γκέτε , η Ανατολική Γερμανία δίνει τα πρώτα δείγματα των σοσιαλιστικών προθέσεών της. Στο ενδιάμεσο η τέχνη. Την εκπροσωπεί ο σπουδαίος νομπελίστας συγγραφέας Τόμας Μαν, καθώς πραγματοποιεί αυτήν τη διαδρομή μαζί με την κόρη του Έρικα, προκειμένου ν’ ανακαλύψει τα ίχνη της καταγωγής του. Τον τιμούν και οι δύο πόλεις, και τα δύο καθεστώτα, προσδοκούν από αυτόν να χαράξει τα όρια μιας καινούριας, διχασμένης πατρίδας. Ακριβέστερα, ο όρος είναι «Fatherland» (γερμανικά «Heimat») κι αυτό γιατί μιλά για τη γη των προγόνων, των πατεράδων, ένας από τους οποίους είναι και ο ίδιος ο Τόμας Μαν. Πατέρας που χάνει τον γιο του, τον γνωστό, επίσης, συγγραφέα Κλάους Μαν  (τον γνωρίζουμε από το «Μεφίστο») και προσπαθεί να βρει επικοινωνία με την κόρη του. Διχασμένος ο ίδιος ανάμεσα στο «προσωπικό» και στο «δημόσιο», αποτυγχάνει ως γονιός, ενώ απλώνει  την τεράστια πατρική του φιγούρα, ως διανοούμενος-σύμβολο. Τη διεκδικούν τα δύο κομμάτια μιας διχασμένης Γερμανίας, την ώρα που αυτός είναι κάτοικος Αμερικής. Με τις ομιλίες του, σε Φρανκφούρτη και Βαϊμάρη, προσπαθεί να ενώσει τα δύο σπασμένα κομμάτια της χώρας του, χρησιμοποιώντας ως συγκολλητική ουσία το πνεύμα του Γκέτε. Στην πραγματικότητα, όμως, είναι η πολιτική που τον διεκδικεί, αδιαφορώντας για τις υπαρξιακές αγωνίες του ίδιου και της πατρίδας του. Στο τέλος, αντιλαμβάνεται την καταδίκη του ανθρώπινου βίου στη μοναξιά και στο θάνατο, βρίσκει τη δική του ειρήνη στην αγάπη της κόρης του. Και δεν είναι τυχαίο ότι ο Γκέτε στο έργο του επαναλαμβάνει εμμονικά τη λέξη αγάπη, στο ρόλο της ενοποιού δύναμης. Όπως δεν είναι τυχαίο ότι η δύναμη που τους φέρνει κοντά είναι η τέχνη, η μουσική του Μπαχ, σε ένα απολύτως εξωπραγματικό τοπίο. Η τέχνη διαθέτει το μοναδικό διαβατήριο, με το οποίο παραβιάζονται, ανά πάσα στιγμή, τα σύνορα της πραγματικότητας.

Σε αυτήν τη διελκυστίνδα του καλού με το κακό, των πολιτικών συστημάτων, του ιδιωτικού και του συλλογικού,  ο Παβλικόφσκι εκμεταλλεύεται την αντιθετική δύναμη του ασπρόμαυρου φιλμ, για να εκθέσει τη δραματικότητα των συγκρούσεων. Το έπραξε και στην προηγούμενη ταινία του, την «Ida», εδώ με μεγαλύτερη ωριμότητα, είναι αλήθεια. Αλλά και στην πρώτη του δημιουργία, τον «Ψυχρό πόλεμο», πάνω στο ίδιο μοτίβο δουλεύει. Τώρα πλησιάζει  να αγγίξει τη σκηνοθετική τελειότητα, έστω κι αν δεν φτάνει στα ίδια επίπεδα, για μια ακόμη φορά, η διανοητική του πυκνότητα. Αρκούν οι εικόνες του, η λεπτοδουλειά στο βάθος πεδίου, τα εκφραστικά κοντινά πλάνα των πρωταγωνιστών του (άλλο ένα ερμηνευτικό ρεσιτάλ της Σάντρα Χιούλερ, μετά την «Ανατομία μιας πτώσης» και τη «Ζώνη ενδιαφέροντος»), για να συμπληρωθούν τα κενά της σεναριακής απλοϊκότητας. Χαρακτηρίζουμε έτσι αυστηρά τη χρήση των διαλόγων και των ομιλιών του Τόμας Μαν, τις πολλές αναφορές σε λόγια συγγραφέων ή φιλοσόφων, διότι δεν προσθέτουν πολλά πράγματα στα όσα η εικόνα αποκαλύπτει. Βραβευμένη η σκηνοθεσία στο φετινό Φεστιβάλ των Καννών, είναι πράγματι ο πρωταγωνιστής του φιλμ. Αρκεί να παρακολουθήσει κάποιος τις εκφράσεις και τις φωτοσκιάσεις ανθρώπων και τόπων, τα «δυτικά» ψευτογλέντια και τα «ανατολικά» στιλιζαρίσματα, για να αντιληφθεί τα πάντα. Χωρίς να ακούσει ούτε μία, από τις μάλλον περιττές κουβέντες. Ο Παβλικόφσκι αποδεικνύει στην πράξη ότι η τέχνη είναι η μόνη που μπορεί να γεφυρώσει τα χάσματα, τις αντιθέσεις και τις αντιπαραθέσεις.

Αξιολόγηση: ***

Διαβάστε επίσης:

Κριτική ταινίας: «Μπασού, ο μικρός ξένος» – Βομβαρδισμοί στο Ιράν, τότε και τώρα

«Ink»: Το Netflix δίνει μια πρώτη ματιά στο βιογραφικό δράμα του Danny Boyle (photos/video)

83ο Φεστιβάλ Βενετίας – Σε ποιον, άραγε, λείπει το Χόλιγουντ;

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.