Η γυναίκα που έγινε «Book Lady»

Η Ντόλι Πάρτον έζησε μια ζωή τόσο εκτεθειμένη στο φως ώστε εύκολα θα μπορούσε κανείς να πιστέψει πως ήξερε τα πάντα γι’ αυτήν. Τα τραγούδια, οι ταινίες, οι επιχειρήσεις, οι περούκες, τα στρας, τα ψηλοτάκουνα, εκείνη η πληθωρική εικόνα που η ίδια είχε κατασκευάσει με χιούμορ και απόλυτη επίγνωση έγιναν με τα χρόνια μέρος της αμερικανικής λαϊκής μυθολογίας. Ήξερε να παίζει με την υπερβολή της, να αυτοσαρκάζεται πριν προλάβουν να το κάνουν οι άλλοι, να μετατρέπει ακόμα και την καρικατούρα σε προσωπικό της όπλο. Υπήρχε όμως και μια άλλη Ντόλι Πάρτον, πολύ λιγότερο θορυβώδης, που φανερώθηκε μέσα από μια προσωπική ιστορία και κυρίως από τον τρόπο με τον οποίο επέλεξε να της δώσει συνέχεια.

Από τους πολλούς τίτλους που συνόδευσαν τη δημόσια διαδρομή της, ένας απέκτησε ξεχωριστή σημασία. Τα παιδιά την αποκαλούσαν «Book Lady», κυρία των βιβλίων. Για να καταλάβει κανείς τι σήμαινε αυτή η προσφώνηση για εκείνη πρέπει να επιστρέψει πολύ πριν από τη δόξα του Νάσβιλ, στα βουνά του ανατολικού Τενεσί. Η Ντόλι Ρεμπέκα Πάρτον γεννήθηκε το 1946 στο Λόκουστ Ριτζ, τέταρτη από δώδεκα παιδιά μιας οικογένειας που ζούσε σε μια μικρή καλύβα, μέσα σε πραγματική φτώχεια. Τα χρήματα ήταν ελάχιστα, οι ανέσεις σχεδόν ανύπαρκτες και η καθημερινότητα απαιτούσε από μικρούς και μεγάλους μια εξοικείωση με τη στέρηση που στις επόμενες γενιές της Αμερικής θα γινόταν όλο και δυσκολότερο να φανταστεί κανείς.

Στο κέντρο αυτής της οικογένειας βρισκόταν ο πατέρας της, Ρόμπερτ Λι Πάρτον. Η κόρη του τον θυμόταν ως έναν εξαιρετικά έξυπνο άνθρωπο, ικανό στους υπολογισμούς, στη δουλειά, στη διαχείριση των πρακτικών δυσκολιών μιας οικογένειας δεκατεσσάρων ανθρώπων. Δεν είχε όμως μάθει ποτέ να διαβάζει και να γράφει. Δεν ήταν έλλειψη ευφυΐας αλλά έλλειψη ευκαιρίας. Η ίδια θα έλεγε αργότερα ότι συχνά αναρωτιόταν τι θα μπορούσε να είχε πετύχει ο πατέρας της αν είχε αποκτήσει μόρφωση. Και είχε δει από κοντά κάτι ακόμα πιο λεπτό: την αμηχανία και την ντροπή που μπορεί να συνοδεύουν έναν ενήλικο άνθρωπο όταν εξαρτάται από τους άλλους για μια λειτουργία τόσο στοιχειώδη όσο η ανάγνωση.

Εκεί ίσως βρίσκεται και η βαθύτερη αφετηρία όσων ακολούθησαν. Η Πάρτον γνώρισε τη φτώχεια, αλλά δεν την έκανε αργότερα μόνιμο παράσημο κοινωνικής καταγωγής ούτε οικοδόμησε πάνω της μια αφήγηση πικρίας. Εκείνο που φαίνεται ότι κράτησε ήταν κάτι περισσότερο δημιουργικό: τη συνείδηση των ορίων που επιβάλλει στον άνθρωπο η στέρηση της μάθησης. Η ένδεια αποτελούσε τη συνθήκη μέσα στην οποία είχε μεγαλώσει ο πατέρας της, όμως ο αναλφαβητισμός είχε εισχωρήσει βαθύτερα, στον τρόπο με τον οποίο στεκόταν απέναντι στον κόσμο και απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό. Για την κόρη του, η ανάγνωση απέκτησε έτσι μια σημασία πολύ ευρύτερη από την απόκτηση γνώσεων. Συνδέθηκε με την αυτονομία, την αυτοπεποίθηση, τη δυνατότητα ενός ανθρώπου να κινείται ισότιμα μέσα στην κοινωνία χωρίς να χρειάζεται διαρκώς κάποιον άλλο να του αποκρυπτογραφεί τον γραπτό κόσμο.

Αυτή είναι ίσως και η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της ιστορίας της. Η επιτυχία δεν την οδήγησε απλώς στην επιθυμία να «δώσει κάτι πίσω», όπως συνηθίζεται να λέγεται για τη φιλανθρωπία των διασήμων. Η δική της αφετηρία ήταν συγκεκριμένη. Είχε καταλάβει μέσα από τη ζωή του πατέρα της τι μπορεί να στερήσει από έναν άνθρωπο η απουσία της ανάγνωσης και, όταν απέκτησε τα μέσα, επέλεξε να επέμβει ακριβώς εκεί όπου είχε εντοπίσει τη στέρηση. Πρόκειται για μια ιδιότυπη απόδοση τιμής: αντί να μνημονεύσει απλώς τον άνθρωπο που αγαπούσε, μετέτρεψε αυτό που εκείνος δεν είχε αποκτήσει ποτέ σε δυνατότητα για άλλους.

Το 1995 ίδρυσε στην ιδιαίτερη πατρίδα της, την κομητεία Σέβιερ του Τενεσί, την Dolly Parton’s Imagination Library – τη Βιβλιοθήκη Φαντασίας της Ντόλυ Πάρτον. Στην αρχή δεν υπήρχε κανένα σχέδιο για έναν παγκόσμιο οργανισμό ούτε κάποια περίπλοκη εκπαιδευτική θεωρία. Υπήρχε μια εξαιρετικά απλή ιδέα: κάθε παιδί της περιοχής, από τη γέννησή του μέχρι την ηλικία των πέντε ετών, θα λάμβανε δωρεάν ένα βιβλίο κάθε μήνα στο σπίτι του. Το οικογενειακό εισόδημα δεν θα αποτελούσε κριτήριο. Το βιβλίο θα έφθανε στο παιδί επειδή ήταν παιδί και επειδή, στη σκέψη της Πάρτον, η δυνατότητα να μεγαλώνει κανείς ανάμεσα σε βιβλία δεν έπρεπε να εξαρτάται από τα χρήματα των γονιών του.

Υπήρχε όμως στην ιδέα της μια λεπτομέρεια πολύ πιο ουσιαστική απ’ όσο φαίνεται με την πρώτη ματιά. Το βιβλίο δεν παραδιδόταν μέσω ενός σχολείου ή κάποιου δημόσιου φορέα ούτε περίμενε το παιδί σε ένα ράφι βιβλιοθήκης. Ερχόταν με το ταχυδρομείο στο σπίτι, στο όνομα του ίδιου του παιδιού. Ήταν δικό του! Κάθε μήνα ένα καινούργιο βιβλίο περνούσε το κατώφλι του σπιτιού και έμπαινε αθόρυβα στην καθημερινότητα της οικογένειας. Το παιδί το περίμενε, το άνοιγε, το ξεφύλλιζε, ζητούσε από κάποιον να του το διαβάσει και, χωρίς να το αντιλαμβάνεται, άρχιζε να συγκροτεί τη δική του μικρή βιβλιοθήκη.

Σε αυτή τη διακριτική διαχείριση της προσφοράς βρισκόταν ίσως η μεγαλύτερη ευστοχία του προγράμματος. Η Πάρτον φρόντιζε ώστε τα βιβλία να μη μείνουν αντικείμενα χωρίς συνέχεια, ακόμα μία καλοπροαίρετη πολιτιστική παροχή που εξαντλεί το νόημά της τη στιγμή της παράδοσης. Επιχείρησε να δημιουργήσει σχέση. Η επανάληψη του ίδιου μικρού γεγονότος, μήνα με τον μήνα, μετέτρεπε σταδιακά το βιβλίο από κάτι έκτακτο σε κάτι οικείο, από δώρο σε συνήθεια και από συνήθεια σε φυσικό μέρος της ζωής μέσα στο σπίτι. Μέχρι τα πέμπτα του γενέθλια ένα παιδί μπορούσε να έχει συγκεντρώσει περίπου εξήντα βιβλία – μια πρώτη προσωπική βιβλιοθήκη πριν ακόμα μάθει καλά καλά να διαβάζει.

Ίσως εδώ βρίσκεται και ένα μάθημα που συχνά διαφεύγει από πολύ ακριβότερα κρατικά εκπαιδευτικά και πολιτιστικά προγράμματα. Η πρόσβαση στο βιβλίο δεν εξασφαλίζει από μόνη της τη σχέση με το βιβλίο. Χρειάζεται διάρκεια, οικειότητα και εκείνη η ανεπαίσθητη επανάληψη που μετατρέπει μια πολιτιστική πράξη σε καθημερινή συμπεριφορά. Η Πάρτον, χωρίς βαρύγδουπες διακηρύξεις, είχε συλλάβει εκείνο που συχνά μόνο η βιωμένη εμπειρία κάνει πραγματικά κατανοητό: το βιβλίο αποκτά αξία στη ζωή ενός ανθρώπου όταν πάψει να αποτελεί εξαίρεση και γίνει μέρος της καθημερινότητάς του.

Το μέγεθος αυτού που είχε ξεκινήσει από μια κομητεία του Τενεσί έγινε ορατό με έναν σχεδόν συμβολικό τρόπο τον Φεβρουάριο του 2018. Η Ντόλι Πάρτον βρέθηκε στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, στην Ουάσιγκτον, για να παραδώσει το 100.000.000ό βιβλίο που είχε διανεμηθεί μέσω της Imagination Library. Ήταν το «Coat of Many Colors» («Το παλτό με τα πολλά χρώματα»), η παιδική εκδοχή του περίφημου τραγουδιού της, και εκεί, μπροστά σε μια ομάδα παιδιών, η σταρ που είχε τραγουδήσει σε μερικές από τις μεγαλύτερες σκηνές του κόσμου κάθισε και τους διάβασε μια ιστορία. Η σκηνή είχε μια δύναμη που ξεπερνούσε τον συμβολισμό της περίστασης. Η γυναίκα που είχε μεγαλώσει σε μια καλύβα σχεδόν δίχως βιβλία παρέδιδε τώρα στη μεγαλύτερη βιβλιοθήκη της χώρας το 100.000.000ό βιβλίο ενός προγράμματος που είχε γεννηθεί από εκείνη ακριβώς τη στέρηση.

Μέχρι τότε η αρχική πρωτοβουλία της Κομητείας Σέβιερ είχε πάψει προ πολλού να είναι τοπική υπόθεση. Είχε εξαπλωθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες και στη συνέχεια στον Καναδά, στη Βρετανία, στην Αυστραλία και την Ιρλανδία. Εκείνο που είχε αρχίσει το 1995 ως μια περιορισμένη πρωτοβουλία για τα παιδιά μιας φτωχής περιοχής του Τενεσί είχε εξελιχθεί σε ένα από τα μεγαλύτερα προγράμματα παιδικής ανάγνωσης στον κόσμο. Οι αριθμοί έδιναν πλέον μόνο την κλίμακα μιας ιδέας που είχε αποδειχθεί πολύ μεγαλύτερη από τον τόπο όπου γεννήθηκε.

Στις αρχές Σεπτεμβρίου του 2026, η Imagination Library είχε πλέον ξεπεράσει τα 336 εκατομμύρια βιβλία και περισσότερες από 3,6 εκατομμύρια οικογένειες είχαν εγγραφεί στο πρόγραμμα σε πέντε χώρες. Οι αριθμοί αυτοί θα μπορούσαν εύκολα να επισκιάσουν την αφετηρία του. Η Πάρτον όμως δεν την ξέχασε ποτέ. Ο πατέρας της πρόλαβε να δει την Imagination Library να μεγαλώνει και, όπως θυμόταν η ίδια, ήταν ιδιαίτερα περήφανος όταν άκουγε τα παιδιά να την αποκαλούν «Book Lady». Πριν πεθάνει, της είπε πως θεωρούσε το πρόγραμμα ίσως το σημαντικότερο πράγμα που είχε κάνει στη ζωή της. Έτσι, μια στέρηση που σημάδεψε τη ζωή ενός ανθρώπου μετατράπηκε, χωρίς θόρυβο, σε δυνατότητα για εκατομμύρια άλλους.

Διαβάστε επίσης:

Οι πιο όμορφες βιβλιοθήκες του κόσμου

Βιβλίο: Ο παράδεισος που έκρυβε μια κόλαση

Βιβλίο: Πριν από το ταξίδι, ήταν τα βιβλία

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.