Βιβλίο – Οι Ναΐτες ανάμεσα στην πίστη και την ισχύ

Dan Jones
Οι Ναΐτες – Η Άνοδος και η Πτώση των Ιερών Πολεμιστών του Θεού
Μτφρ.: Μάριος Κουτσούκος
Εκδ.: Ουτοπία
Σελ.: 736

Λίγοι θεσμοί του Μεσαίωνα είχαν την τύχη – ή ίσως την ατυχία – να επιβιώσουν στη συλλογική φαντασία με τόση επιτυχία όσο οι Ναΐτες. Επτά αιώνες μετά τη διάλυση του τάγματός τους, εξακολουθούν να εμφανίζονται ως φύλακες μυστικών, κάτοχοι αμύθητων θησαυρών, προστάτες του Αγίου Δισκοπότηρου, πρόγονοι μυστικών εταιρειών ή πρωταγωνιστές μιας συνωμοσίας που εξακολουθεί να τροφοδοτεί τη φαντασία. Το αποτέλεσμα είναι παράδοξο, καθώς οι Ναΐτες είναι ίσως από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές του Μεσαίωνα και ταυτόχρονα από τις λιγότερο γνωστές.

Ο Νταν Τζόουνς ξεκινά ουσιαστικά από αυτήν την αντίφαση. Στους «Ναΐτες» δεν επιχειρεί να προσθέσει ακόμη μία θεωρία στην πληθώρα των θρύλων, αλλά να αφαιρέσει ό,τι συσσωρεύτηκε επάνω στην πραγματική ιστορία του τάγματος. Και το εντυπωσιακό είναι ότι, όταν τελικά απομακρυνθούν οι μυστικές τελετές, οι υπόγειες αδελφότητες και το Άγιο Δισκοπότηρο, εκείνο που απομένει είναι αρκετά συναρπαστικό από μόνο του.

Το Τάγμα των Πτωχών Ιπποτών του Χριστού και του Ναού του Σολομώντα εμφανίστηκε στις αρχές του 12ου αιώνα, στον κόσμο που είχε δημιουργήσει η Α’ Σταυροφορία. Μια μικρή ομάδα ιπποτών αναλαμβάνει αρχικά την προστασία των χριστιανών προσκυνητών στους επικίνδυνους δρόμους των Αγίων Τόπων. Μέσα σε λίγες δεκαετίες η μικρή αυτή αδελφότητα εξελίσσεται σε έναν από τους ισχυρότερους υπερεθνικούς οργανισμούς της μεσαιωνικής Χριστιανοσύνης: διαθέτει γη, κάστρα, χρήματα, πολιτική επιρροή και ένα δίκτυο που απλώνεται από την Αγγλία και τη Γαλλία μέχρι την Ιβηρική και την Ανατολική Μεσόγειο. Οι άνθρωποι που είχαν ορκιστεί πενία διαχειρίζονται τεράστιες περιουσίες. Οι μοναχοί που είχαν αποσυρθεί από τα εγκόσμια αποτελούν ταυτόχρονα μια επίλεκτη στρατιωτική δύναμη. Πάνω σε αυτή τη φαινομενική αντίφαση κτυπά η καρδιά του βιβλίου.

Ο Τζόουνς γνωρίζει ότι οι Ναΐτες δεν μπορούν να ιδωθούν με τα μέτρα και τις βεβαιότητες του σύγχρονου ανθρώπου. Ο μοναχισμός και η πολεμική δραστηριότητα, που σήμερα μοιάζουν σχεδόν ασύμβατες έννοιες, μπορούσαν μέσα στον κόσμο των Σταυροφοριών να αποτελούν τις δύο όψεις της ίδιας θρησκευτικής αποστολής. Ο Ναΐτης ιππότης προσευχόταν και σκότωνε μέσα στο ίδιο σύστημα πίστης. Δεν αισθανόταν ότι εγκατέλειπε τη θρησκεία όταν έμπαινε στη μάχη. Αντίθετα, πίστευε ότι την υπηρετούσε.

Εδώ βρίσκεται και μία από τις μεγάλες αρετές του βιβλίου. Ο Τζόουνς αποφεύγει να μετατρέψει τον Μεσαίωνα είτε σε εξωτικό θέαμα είτε σε πρωτόγονη εκδοχή της δικής μας εποχής. Προσπαθεί να ανασυστήσει τη λογική του. Και η λογική αυτή είναι συχνά πολύ πιο ενδιαφέρουσα από την εκ των υστέρων ηθική της καταδίκη.

Η αφήγηση ακολουθεί την πορεία του τάγματος μέσα σε περίπου δύο αιώνες πολέμων, πολιορκιών, διπλωματικών συμφωνιών και καταστροφών. Η Ιερουσαλήμ, ο Βερνάρδος του Κλερβώ, ο Σαλαντίν, ο Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος, η Άκρα, οι σταυροφορικές εκστρατείες και οι αλλεπάλληλες μεταβολές των συσχετισμών στην Ανατολή περνούν μέσα από τις σελίδες χωρίς η αφήγηση να μετατρέπεται σε χρονικό ονομάτων και ημερομηνιών. Αυτό είναι το γνώριμο χάρισμα του Τζόουνς. Γνωρίζει πώς να οργανώνει ένα τεράστιο ιστορικό υλικό γύρω από πρόσωπα και επεισόδια χωρίς να χάνει τη μεγάλη εικόνα.

Η μεγάλη αρετή του βιβλίου βρίσκεται στην ισορροπία ανάμεσα στην τεκμηρίωση και στην αφήγηση. Ο Τζόουνς γνωρίζει το υλικό του και το χειρίζεται με άνεση, χωρίς να αφήνει την ιστορική πληροφορία να βαραίνει το κείμενο. Οι πηγές από τη χριστιανική Ευρώπη και τον μουσουλμανικό κόσμο διευρύνουν την οπτική του και επιτρέπουν στους Ναΐτες να ενταχθούν σε ένα πολύπλοκο πολιτικό και θρησκευτικό περιβάλλον. Ταυτόχρονα, όμως, η προτίμησή του στη δράση είναι εμφανής. Οι μάχες, οι πολιορκίες, οι ανατροπές και οι βίαιοι θάνατοι δίνουν στην αφήγηση ένταση και ρυθμό, αφήνοντας κάποιες φορές στο περιθώριο την καθημερινή πραγματικότητα των σταυροφορικών κρατών, τις εμπορικές σχέσεις και τις σύνθετες μορφές συνύπαρξης της εποχής. Έτσι, οι «Ναΐτες» λειτουργούν περισσότερο ως μια ζωντανή και στιβαρή ιστορία του τάγματος παρά ως συνολική ανατομία του κόσμου που το γέννησε. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν, πάντως, οι σελίδες για την οικονομική του λειτουργία, όπου ο Τζόουνς απομακρύνεται από τον επίμονο μύθο που θέλει τους Ναΐτες περίπου ως προδρόμους ενός οργανωμένου διεθνούς χρηματοπιστωτικού συστήματος.

Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη και, τελικά, περισσότερο ενδιαφέρουσα. Δεν υπήρξαν «οι πρώτοι τραπεζίτες», όπως συχνά λέγεται, είχαν όμως αναπτύξει σε εντυπωσιακή κλίμακα υπηρεσίες φύλαξης κεφαλαίων, μεταφοράς χρημάτων, πιστώσεων και οικονομικών συναλλαγών ανάμεσα σε διαφορετικές περιοχές της Ευρώπης και της Ανατολής. Ο ίδιος ο Τζόουνς έχει επιμείνει ακριβώς σ’ αυτήν τη διάκριση.

Και εδώ αρχίζει να γίνεται κατανοητή η πραγματική ισχύς του τάγματος. Οι Ναΐτες ήταν πολύ περισσότερα από μερικές εκατοντάδες πολεμιστές με λευκούς μανδύες και κόκκινους σταυρούς. Πίσω από τον στρατιώτη της Παλαιστίνης λειτουργούσε ένας τεράστιος ευρωπαϊκός μηχανισμός κτημάτων, προσόδων, διοίκησης και εφοδιασμού, που στήριζε και πολλαπλασίαζε τη δύναμη του τάγματος.

Το πιο δυνατό όμως μέρος του βιβλίου είναι εκείνο που περιγράφει την πτώση τους.

Στις 13 Οκτωβρίου 1307, ο Φίλιππος Δ’ της Γαλλίας εξαπολύει μια συντονισμένη επιχείρηση συλλήψεων. Οι κατηγορίες είναι εντυπωσιακές: αίρεση, άρνηση του Χριστού, βεβήλωση του σταυρού, σεξουαλικές πράξεις, μυστικές τελετές. Ακολουθούν ανακρίσεις, βασανιστήρια, ομολογίες και ύστερα η αμφισβήτησή τους. Εκείνο που δημιουργήθηκε μέσα σε δύο αιώνες, καταρρέει μέσα σε λίγα χρόνια. Το 1312 το τάγμα καταργείται και το 1314 ο τελευταίος μεγάλος μάγιστρος, ο Ζακ ντε Μολέ, καίγεται στην πυρά.

Ο Τζόουνς είναι ιδιαίτερα καλός στην περιγραφή αυτής της διαδικασίας, επειδή αποφεύγει την εύκολη απάντηση που θα έκανε τους Ναΐτες είτε ενόχους μιας τεράστιας συνωμοσίας είτε αθώα θύματα ενός αποκλειστικά οικονομικού σχεδίου. Η οικονομική κατάσταση της γαλλικής μοναρχίας, τα χρέη, η επιθυμία του Φιλίππου να ελέγξει το τάγμα και η πολιτική σχέση με τον Πάπα συνθέτουν ένα πλέγμα συμφερόντων πολύ πιο πειστικό από οποιαδήποτε μεταγενέστερη θεωρία συνωμοσίας.

Υπάρχει εδώ και μια ωραία ιστορική ειρωνεία. Οι Ναΐτες χάθηκαν ως θεσμός και ακριβώς τότε άρχισε η πραγματικά μεγάλη σταδιοδρομία τους στη φαντασία. Η καταστροφή των αρχείων, οι ομολογίες ύστερα από βασανισμούς, οι μυστηριώδεις κατηγορίες και η θεαματική εκτέλεση του τελευταίου μεγάλου μαγίστρου προσέφεραν όλα όσα χρειάζεται ένας μύθος για να επιβιώσει. Ο πραγματικός Ναΐτης εξαφανίστηκε και στη θέση του εμφανίστηκε ο αθάνατος Ναΐτης των αποκρυφιστών, των μασόνων, των μυθιστοριογράφων και, πολύ αργότερα, της μαζικής κουλτούρας. Ο Τζόουνς το γνωρίζει καλά: το τάγμα, όπως έχει παρατηρήσει, έζησε σχεδόν από την αρχή σε δύο κόσμους, στον πραγματικό και στον φανταστικό.

Ο συγγραφέας παίρνει ένα θέμα φορτωμένο με επτά αιώνες μυθολογίας και επιστρέφει στον αναγνώστη την πραγματική του πολυπλοκότητα χωρίς να θυσιάζει την απόλαυση της αφήγησης. Κάποτε ο ρυθμός υπερισχύει της ανάλυσης και η στρατιωτική ιστορία καταλαμβάνει περισσότερο χώρο απ’ όσο θα επιθυμούσε κανείς. Είναι όμως το τίμημα μιας συνειδητής συγγραφικής επιλογής και όχι ένδειξη επιπολαιότητας.

Στο τέλος απομένει ίσως το ουσιαστικότερο κέρδος του βιβλίου. Οι ιστορικοί Ναΐτες είναι πολύ πιο ενδιαφέροντες από τους μυθικούς. Υπήρξαν μοναχοί και πολεμιστές, διαχειριστές τεράστιων περιουσιών και άνθρωποι δεμένοι με όρκους πενίας, όργανα μιας θρησκευτικής ιδέας και ταυτόχρονα εξαιρετικά αποτελεσματικοί διαχειριστές μιας διεθνούς οργάνωσης. Γεννήθηκαν από μια συγκεκριμένη συγκυρία του μεσαιωνικού κόσμου και εξαφανίστηκαν όταν ο κόσμος εκείνος άρχισε να αλλάζει.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο – Το εμπόριο του αίματος

Βιβλίο – Μυστική φυλακή, του Rodrigo Ray Rosa

Βιβλίο: Γιατί ξαναδιαβάζουμε Ιστορία

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.