«Η Τουρκία δεν εγκαταλείπει τη Δύση»

Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ανάλυση για τη σημερινή κατάσταση στις ευρωτουρκικές και ελληνοτουρκικές σχέσεις δημοσίευσε στα μέσα Σεπτεμβρίου το European Council on Foreign Relations (ECFR), με τίτλο «Ο ξένος μέσα στην Ευρώπη: Το παράδοξο των σχέσεων Ευρώπης – Τουρκίας». Την ανάλυση υπογράφουν οι Τουρκάλες Aslı Aydıntaşbaş, δημοσιογράφος σε τουρκικά και διεθνή μέσα ενημέρωσης με εξειδίκευση στην τουρκική εσωτερική και εξωτερική πολιτική, και Evren Balta, καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο πανεπιστήμιο Özyeğin της Κωνσταντινούπολης με ερευνητικό αντικείμενο την εξωτερική πολιτική, την ασφάλεια, τις εσωτερικές συγκρούσεις και τη διεθνή πολιτική.

Οι δύο αναλύτριες, με σημαντική εμπειρία στη μελέτη της τουρκικής πολιτικής και των διεθνών σχέσεων, επιχειρούν να εξηγήσουν πώς η Τουρκία αντιλαμβάνεται τη θέση της απέναντι στην Ελλάδα, την Κύπρο και ευρύτερα την Ευρώπη. Η ανάλυση προσφέρει έτσι τη δυνατότητα να εξετάσουμε τις σημερινές εντάσεις Αθήνας – Άγκυρας και από μια τουρκική οπτική.

Να σημειωθεί ότι η ανάλυση του ECFR επιλέγει να μην αναφερθεί σε ορισμένες πρόσφατες εξελίξεις που έχουν ιδιαίτερη σημασία για τη σημερινή ελληνοτουρκική αντιπαράθεση, όπως τα δύο «εθνικά θαλάσσια πάρκα», που θεσπίστηκαν πρόσφατα με προεδρικό διάταγμα του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, τον Great Sea Interconnector (GSI), το έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ, καθώς και την «Ασπίδα του Αχιλλέα», το πολυεπίπεδο σύστημα αεράμυνας, αντιβαλλιστικής και αντι-drone προστασίας που συμφωνήθηκε μεταξύ Ελλάδας και Ισραήλ στις 31 Αυγούστου 2026.

Η βασική διαπίστωση των δύο αναλυτριών είναι ότι η Τουρκία δεν εγκαταλείπει τη Δύση, αλλά ούτε επιστρέφει στην παλαιότερη λογική της πλήρους δυτικής ευθυγράμμισης. Επιχειρεί να παραμείνει ενταγμένη στους δυτικούς θεσμούς, διατηρώντας παράλληλα σημαντικό βαθμό στρατηγικής αυτονομίας, δηλαδή χωρίς να εξαρτάται απόλυτα από τις επιλογές των ΗΠΑ, του ΝΑΤΟ ή της Ε.Ε.

Δεν είναι μόνο ο Ερντογάν

Η ανάλυση υπογραμμίζει ότι η ελληνοτουρκική αντιπαράθεση δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο από την πολιτική του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Διότι οι βασικές τουρκικές θέσεις απέναντι στην Ελλάδα δεν αποτελούν αποκλειστικά προσωπικές επιλογές του σημερινού Προέδρου, αλλά έχουν βαθύτερες πολιτικές και κοινωνικές ρίζες στην Τουρκία. Η αλλαγή κυβέρνησης στην Άγκυρα θα μπορούσε να βελτιώσει τις σχέσεις της Τουρκίας με την Ευρώπη και τις ΗΠΑ, δεν σημαίνει όμως κατ’ ανάγκην ότι θα αλλάξουν και οι βασικές τουρκικές θέσεις για το Αιγαίο, τις θαλάσσιες ζώνες και το Κυπριακό.

Τα ζητήματα του Αιγαίου, της θαλάσσιας δικαιοδοσίας και της Κύπρου έχουν αποκτήσει χαρακτηριστικά ευρύτερης εθνικής συναίνεσης στην Τουρκία. Η ανάλυση επικαλείται δημοσκόπηση του Kadir Has University του 2022, σύμφωνα με την οποία τουλάχιστον οι μισοί υποστηρικτές όλων των μεγάλων τουρκικών κομμάτων θεωρούσαν τη θαλάσσια δικαιοδοσία και τη στρατιωτικοποίηση των ελληνικών νησιών μεταξύ των σημαντικότερων προβλημάτων στις σχέσεις με την Ελλάδα.

Επομένως το ζήτημα δεν είναι απλώς ποιος βρίσκεται στο προεδρικό μέγαρο της Άγκυρας. Είναι η ίδια η αντίληψη της Τουρκίας για τον περιφερειακό της ρόλο.

Οι πάγιες θέσεις της Τουρκίας απέναντι στην Ελλάδα

Οι αναλύτριες του ECFR υποστηρίζουν ότι στον πυρήνα της αντιπαράθεσης βρίσκονται διαφορετικές αντιλήψεις για τη θαλάσσια δικαιοδοσία στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, αλλά και το άλυτο Κυπριακό.

Η Άγκυρα, σε αντίθεση με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS 1982), αμφισβητεί την πλήρη επήρεια των ελληνικών νησιών σε ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα και υποστηρίζει ότι η εφαρμογή της ελληνικής προσέγγισης θα περιόριζε υπέρμετρα την πρόσβασή της στην ανοικτή θάλασσα. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το ζήτημα της επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια. Η τουρκική Εθνοσυνέλευση είχε χαρακτηρίσει το 1995 μια τέτοια ενέργεια στο Αιγαίο ως casus belli.

Η εκτίμηση είναι ότι δύσκολα θα μεταβληθεί αυτή η θέση μόνο μέσω ευρωπαϊκών πιέσεων ή κυρώσεων, καθώς η Άγκυρα αντιμετωπίζει το ζήτημα ως ζωτικό εθνικό συμφέρον.

Εάν, όπως υποστηρίζει η ανάλυση, οι τουρκικές θέσεις αποτελούν έκφραση μιας βαθύτερης στρατηγικής αντίληψης και όχι απλώς συγκυριακές επιλογές της σημερινής κυβέρνησης, τότε η πρόκληση είναι πολύ πιο σύνθετη, καθώς δεν αρκεί η αλλαγή πολιτικής ηγεσίας στην Άγκυρα για να μεταβληθούν οι βασικές θέσεις της Τουρκίας στα ζητήματα που προκαλούν τριβές με την Ελλάδα.

Η Κύπρος και οι υδρογονάνθρακες

Το δεύτερο μεγάλο πεδίο αντιπαράθεσης είναι η Κύπρος. Η Άγκυρα υποστηρίζει ότι η Κυπριακή Δημοκρατία δεν μπορεί να εκμεταλλεύεται μόνη της τους υδρογονάνθρακες στην ΑΟΖ της, την οποία μάλιστα δεν αναγνωρίζει, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη τα δικαιώματα των Τουρκοκυπρίων. Η ενεργειακή διάσταση προσθέτει έτσι μια ακόμη παράμετρο στη γεωπολιτική αντιπαράθεση της Ανατολικής Μεσογείου.

Την ίδια στιγμή, η ενίσχυση των σχέσεων Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ στους τομείς της ενέργειας και της ασφάλειας ενισχύει στην Άγκυρα την αντίληψη ότι διαμορφώνεται μια τριμερής περιφερειακή συνεργασία, που περιορίζει τη δυνατότητα της Τουρκίας να προωθεί τα συμφέροντά της στην Ανατολική Μεσόγειο.

Για το Κυπριακό οι δύο Τουρκάλες αναλύτριες προτείνουν:

● Την αναζωογόνηση της διαδικασίας επίλυσης υπό την αιγίδα του ΟΗΕ, με την ΕΕ να διαδραματίζει πιο ενεργό ρόλο.

● Τη σύναψη συμφωνίας για τον διαμοιρασμό των εσόδων από τους υδρογονάνθρακες, εφόσον δεν είναι άμεσα εφικτή μια συνολική πολιτική λύση.

● Τη διεξαγωγή μιας ευρείας μεσογειακής διάσκεψης, στην οποία θα συμμετείχε και η Τουρκία, ώστε να δημιουργηθεί ένα πλαίσιο συζήτησης για τις διαφορετικές θαλάσσιες διεκδικήσεις.

Από το Αιγαίο στη Λιβύη

Η ελληνοτουρκική αντιπαράθεση δεν περιορίζεται πλέον στο Αιγαίο. Η τουρκική στρατιωτική υποστήριξη της κυβέρνησης της Τρίπολης από το 2019 πρόσθεσε μια ακόμη σημαντική διάσταση στην ελληνοτουρκική αντιπαράθεση, καθώς ενίσχυσε την τουρκική παρουσία στη Λιβύη και αύξησε τη δυνατότητα της Άγκυρας να επηρεάζει τις εξελίξεις στην ανατολική Μεσόγειο. Η Λιβύη προστέθηκε έτσι στις περιοχές όπου η Τουρκία επιδιώκει να ενισχύσει την παρουσία και την επιρροή της. Η γεωγραφία της αντιπαράθεσης έχει επομένως διευρυνθεί από το Αιγαίο και την Κύπρο μέχρι τη Λιβύη και την ευρύτερη Ανατολική Μεσόγειο.

Η ευρωπαϊκή άμυνα ως μοχλός

Η Άγκυρα ενδιαφέρεται για μεγαλύτερη συμμετοχή στα ευρωπαϊκά αμυντικά προγράμματα, ιδιαίτερα τώρα που η τουρκική αμυντική βιομηχανία εξελίσσεται και επιδιώκει βαθύτερη πρόσβαση στις ευρωπαϊκές αγορές. Για την Ελλάδα και την Κύπρο, όμως, η προοπτική αυτή έχει διαφορετική σημασία. Η συμμετοχή της Τουρκίας στην ευρωπαϊκή αμυντική αρχιτεκτονική δεν μπορεί να εξετάζεται ανεξάρτητα από τις υφιστάμενες τουρκικές απειλές.

Μία από τις προτάσεις των αναλυτριών του ECFR είναι η τουρκική συμμετοχή στα ευρωπαϊκά αμυντικά προγράμματα να συνδέεται με τη διατήρηση της αποκλιμάκωσης στις ελληνοτουρκικές σχέσεις και την πρόοδο στο Κυπριακό. Κατ’ αυτόν τον τρόπο δημιουργείται μια ενδιαφέρουσα σύνδεση μεταξύ της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας, της νέας ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής άμυνας και της ασφάλειας στην ανατολική Μεσόγειο.

Ωστόσο η προσέγγιση αυτή συναντά τον ελληνικό αντίλογο. Η Αθήνα θεωρεί ότι η τουρκική συμμετοχή στα ευρωπαϊκά αμυντικά προγράμματα δεν μπορεί να χρησιμοποιείται μόνο ως κίνητρο για αποκλιμάκωση, αλλά πρέπει να συνδέεται με συγκεκριμένες υποχρεώσεις ασφάλειας. Ενδεικτικά, η ελληνική κυβέρνηση έχει θέσει ως βασικό εμπόδιο το τουρκικό casus belli και την αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας.

Ο Βασίλης Γιαννακόπουλος, είναι ταξίαρχος ε.α. της Π.Α., γεωστρατηγικός αναλυτής ([email protected])

Διαβάστε επίσης:

Η στεγαστική κρίση των 65+

Η κυβέρνηση που δεν τη σώζουν πια ούτε τα δελτία ειδήσεων

Μεγάλος εχθρός των κομμάτων οι χαμηλές προσδοκίες

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.