«Το μισό του μηδέν»: Μια ψυχολογική κριτική ενός θεατρικού έργου

Γράφει ο Δρ. Μάνος Ζαχαριουδάκης, Ψυχολόγος

Είχα την ευχαρίστηση έκπληξη να με προσκαλέσουν φίλοι στην πρεμιέρα μιας θεατρικής παράστασης (παραγωγή Κ.Θ.Β.Ε. σε σκηνοθεσία Γιώργου Κιουρτσίδη) ενός δημοσιογράφου-συγγραφέα φίλου τους, του Μηνά Βιντιάδη, παντελώς άγνωστου σε μένα, στην Μονή Λαζαριστών, στην Θεσσαλονίκη. Πήγαμε και το απέσταξα!

Κι επειδή γράφω για οτιδήποτε με αγγίζει και θεωρώ αξιόλογο και ουσιαστικό, θα σας μιλήσω γι αυτό το πολύ σοβαρό έργο. Περίσκεπτα και περίτεχνα δουλεμένο, μοιράζεται κομψά, διευρύνει και παραδόξως (στο φόντο της απειλής αφανισμού της) καλλιεργεί την ανθρωπιά μας.

Μέσα από την αλήθεια και τα ψέματα της δήθεν δεδομένης (“γελά ο Θεός με τα σχέδιά μας” μα ο Προμηθέας – δεσμώτης της μοίρας του – βασανίζεται) ζωής μας, εκθέτει την ευαλώτητα και αντιπαραθέσεις τής ρευστής ταυτότητάς μας, τον αναπόδραστο πόνο μας, την ολομόναχη μοναξιά μας, τις ανυπόφορες απώλειές μας… μέσα από την σουρεαλιστικά δοσμένη (συγχέονται τα όρια της πραγματικότητας και φαντασίας) ιστορία ενος σταδιακού υπαρξιακού μηδενισμού ενός μεσήλικα μεσοαστού που συνειδητοποιεί ότι αφενός έχει κερδίσει το Τζόκερ κι αφετέρου χάνει το μυαλό του.

Ο Λαβύρινθος των σχέσεων

Στο απλό μα συμβολικότατο σκηνικό σετ κυριαρχεί ο Λαβύρινθος (των σχέσεών μας, του νου μας, των αληθειών μας, των κινήτρων μας, των συναισθημάτων μας, της ταυτότητάς μας) και ως σκηνοθετικό μοτίβο “αλληλ”επίδρασης κυριαρχεί η εναλλαγή κι η περιστροφή (κι η καταστροφή) του “οικείου”, η σχεδόν παντελή κι απόκοσμη απουσία οπτικής επαφής κι επικοινωνίας, συμπληρωμένη από μια φαντασιωσική εικονική διάσταση (βλέπουμε φαντάσματα ή ντοκιμαντέρ) και ένα είδος λόγου που σε καθιστά αβέβαιο αν είναι (ήταν;) πραγματικός διάλογος ή φανταστικός μονόλογος…

Σε όλο το έργο κυλάει ένας κομψός απέριττος συγγραφικός λόγος, τον οποίο ως υπαρξιακός ψυχολόγος (τόσο σχέσεων, όσο και εαυτών) τον βρήκα μελετημένο, ρεαλιστικό και συγκινητικό. Μέσα από τον λόγο παρακολουθούμε την “αλληλ”επίδραση (με άμυνες και συμβιβασμούς, με αγάπες και εγωισμούς) του πραγματικού, του φανταστικού και του φαντασιωσικού, του πεζού, του ονειρικού και του ψυχωσικού… και τελεσίδικα τον μέχρι (ψυχολογικά και κυριολεκτικά) θανάτου αγώνα (κι αγωνία) του εκφυλιστικά καταστροφικού ενάντια στην αξιοπρέπεια του Είναι του Προσώπου… που συνειδητά χάνει την συνείδησή του. Χάνεται.

Ο τραγικός ήρωας

Μέσω του κεντρικού τραγικού “ήρωα” (παιγμένου δεξιοτεχνικά και σε πολλαπλά επίπεδα, ταυτόχρονα αλλοπρόσαλλα και συγκινητικά, από τον Θοδωρή Πολυζώη) βλέπουμε έναν μέσο άνθρωπο, άντρα, παντρεμένο, γονέα, φίλο, εργαζόμενο (ο καθένας μπορεί να ταυτιστεί μαζί του) στα ξαφνικά να βιώνει και (ακόμη δυσκολότερα) να συνειδητοποιεί τον αφανισμό του ως ψυχοκοινωνική οντότητα.

Να συνειδητοποιεί ότι δεν υπάρχει (όχι ακόμη) θεραπεία, ότι θα μεταμορφωθεί σε κάτι νοητικά αδιανόητο, στο “μισό του μηδενός”, και (ακόμη πιο ανυπόφορο) σ’ ένα οικτρό βάρος σε αγαπημένους… όσο κι αν αυτοί λένε (δεν λένε; ποιος ξέρει; το φαντάζεται; το φοβάται; το σιχαίνεται;) ότι θα τον αγαπούν και θα τον φροντίζουν και θα τον λυπούνται (μαζί με τον οικογενειακά εκτροχιασμένο εαυτό τους) όσο ξέφρενα κι αν παλινδρομεί – όλο και πιο ολοκληρωτικά – στην εξαρτημένη κατάσταση ενός άμυαλου “μωρού”.

Τι κάνει (ο αξιοπρεπής; γελοίος; τραγικός;) Άνθρωπος που αρχίζει να χάνεται σ’ ένα άγνωστο σύμπαν χαοτικών, ακατανόητων κι ασύνδετων ερεθισμάτων; Πως ζεις, τι ζεις, με ποιον τα ζεις, τα χρόνια “του μισού του μηδέν”, μια συναρπαστική μεταφορά (βλ. και “το έτερον ήμισυ”) για κάτι που μας συντροφεύει στο Τίποτα που έρχεται, που θα είμαστε, μέχρι να μηδενιστούμε… (Μου ήρθε συνειρμικά και “Το μισώ το μηδέν”).

Η έμπνευση του συγγραφέα

Ο 69χρονος συγγραφέας (το ατενίζουμε το Μηδέν όλοι εμείς μετά τα “εξήντα” μας) με τον οποίο είχα την ευχαρίστηση να συζητήσω οικεία μετά την παράσταση (στην παρέα μας), εμπνευσμένος από ένα μαθηματικό concept που τον στοίχειωνε για χρόνια και πολλαπλές ιστορίες απώλειας, τόσο προσωπικής οσο και ξένης (οπως την αυτοκτονία του δημιουργικά αστραποβόλου Robin Williams λόγω της νευροεκφυλιστικής εγκεφαλικής ασθένειάς του) με την εξαιρετικά ανθρώπινη ερμηνεία τού πρωταγωνιστή και των υπαρξιακά σουρεαλιστικών (υπάρχουν; υπήρξαν; θα υπάρχουν;) συμπρωταγωνιστών του (στους ρόλους του φίλου, της συζύγου και της κόρης – των ξυπόλυτων οικείων ξωτικών που κυριολεκτικά στριφογύριζαν στον λαβύρινθο του νου του – καλοσυντονισμένοι ο πολύ νεότερος Αλ.Ζαφειριάδης, η Ελ. Τέτουλα κι η Ι. Ρ. Καραδέδου) μας ταξιδεύει υπαρξιακά!

Κυρίως τους πολλούς συμβιβασμένους ώριμους μεσήλικες οικογενειάρχες εργαζόμενους (ασχέτως φύλου), με τα όνειρα κι απωθημένα και φαντασιώσεις της Απόδρασης σε μια άλλη ουτοπική ζωή, στην Αβάνα ή στο διπλανό ξενοδοχείο!

Τα όρια και οι ρόλοι

Πάντως ξαναεπισκεπτόμαστε δακρυσμένοι, τρομοκρατημένοι (λες και πέφτει το αεροπλάνο προτού φτάσεις και τι να προλάβεις πια…), οτιδήποτε έχουμε σταματήσει να εκτιμούμε – μέχρι η Δυστοπία να μας το αφαιρέσει σαδιστικά… Μας μεταφέρει από την πεζή καθημερινότητα και την ασφάλεια της σταθερότητας, τους συμβιβασμούς και τις υποχρεώσεις της “δια βίου” (για τους τυχερούς) φιλίας και της “πιστής” οικογένειας, … (με όλα τα ανομολόγητα μυστικά τους), στο αιφνίδιο υπο/συνείδητο λιώσιμο των ορίων και των ρόλων, της μνήμης και των καθηκόντων και πάντα μιας εαυτο-θυσίας στον βωμό της (των) Αγάπης… Μετά μας πηγαίνει παραπέρα… στον ενστικτώδη υπεραναπληρωματικό εγωισμό της ζωής αυτουνού που την χάνει (…”να ζήσω οτι δεν πρόλαβα, οτι θυσίασα ή μου στέρησαν” – προφανές εδώ – μέσω της οργής, της θλίψης και των ζυγισμάτων… – τόσο για τον ήρωα όσο και την σύζυγό του, «ήρωες” και “θύματα” κι οι δυο της αυτοθυσιαστικής κοινωνικής “ανα/παραγωγής”)… ώστε τελεσίδικα να καταλήξουμε στην Αγωνία μιας Συνείδησης που συνειδητοποιεί την ευθύνη της (σε ποιον;) μπροστά στο Μηδέν που θα εξαφανίσει ύπουλα κάθε ευθύνη και συνείδηση και σχέση και χαρά κι εξέλιξη του Προσώπου…

Πώς προστατεύουμε τους δικούς μας ανθρώπους;

Το έργο μάς κάνει να ταυτιστούμε, να νιώσουμε τόσο την ευάλωτη ανθρωπιά όσο και την σταδιακή, επεισοδιακή, ανίατη ολομόναχη “τρέλα” (δυσλειτουργία σε κάθε νοητικό, κινητικό, σχεσιακό και κοινωνικό επίπεδο) του πρωταγωνιστή της και να σκεφτούμε:

Πώς προστατεύεις το μισό του μηδενός από το Μηδέν; Πώς προστατεύεις τους δικούς σου από το θλιβερό χρονοβόρο ζωοβόρο άχαρο δύσμοιρο βάρος σου; Πώς προστατεύεις τον εαυτό σου – όχι από τον ακέραιο ολόκληρο θάνατο μα – απο το ανυπόφορο μακρόσυρτο αλλοπρόσαλλο μισό του; Ποια η ευθύνη τού (ακόμη για λίγο) συνειδητού ασθενή (σε εαυτό, σε αγαπημένους, σε κοινωνία) που συνειδητοποιεί ότι πεθαίνει αργά και βασανιστικά, όχι ως κορμί μα ως Μνήμη, Εαυτός, Σχέση, Λογική, ως Πρόσωπο και θα παραμένει ζωντανόνεκρο, “το μισό του μηδέν”; (Ούτε καν, αν το σκεφτείτε, του μηδ-Ενός…).

“Εσύ τι θα έκανες;” μας ρωτάει ένας σοφός και (εννοείται) πονεμένος φιλόσοφος Μηνάς αν δεν είχες την επιλογή της συνειδητής επικούρειας Αταραξίας; Αν μέσα στα επόμενα 1, 2, 5 χρόνια έχανες ανεπανόρθωτα το ηθικά υπεύθυνο μυαλό σου, τις μνήμες που σε ορίζουν, τις δεξιότητές σου που σου δίνουν αξία και την αυτονομία σου, αν γινόσουν ένας/μια, κλινήρης ή χειρότερα περιπλανώμενος “χαμένος στο διάστημα” ασθενής, κυριολεκτικά άγνωστος μεταξύ αγνώστων (στους δικούς μας αναφέρομαι μαζί με τον συγγραφέα), γεμάτος κατασταλτικά φαρμάκια, μισός ζωντανός και μισός πεθαμένος, μισός Εσύ και μισός κάποιος Άλλος και μετά γίνεσαι… το μισό του μισού, και μετά το μισό αυτού κ.ο.κ. μέχρι να είσαι τελικά “το μισό του μηδέν”;

Συμβολικές στροφές

Παρακολούθησα ένα έργο (τονίζω: καθόλου δυσάρεστο, παρά την θεματολογία του, όπως γραμμένο και σκηνοθετημένο) που σε αρπάζει από την αρχή μέχρι το Τέλος του με τις αέναες συμβολικές στροφές κι αλλαγές κι οπτικές του και νομίζω (πέραν ψυχολόγων) ενδιαφέρει υπαρξιακά όλο και περισσότερες ομάδες ασθενών και ηλικιωμένων (οι άνοιες πολλαπλασιάζονται μαζί με τα χρόνια μας) και των οικογενειών τους, θίγοντας πολύ ανθρώπινα θέματα ελευθερίας, αυτοπροσδιορισμού κι αυτοδιαχείρισης, εξάντλησης (οι ψυχούλες των οικείων φροντιστών το ξέρουν…), ψύχωσης, απόδρασης, αυτοκτονίας-ευθανασίας, δήθεν “θεραπείας” (απέχουμε πολύ ακόμη) και φυσικά φροντίδας και επαναπροσδιορισμού του Είναι μας και των Αξιών και Σχέσεών μας (και της πολύμορφης – σπάνια κι αν ποτέ “άνευ όρων” – αγάπης) όταν όλα αλλάζουν απρόβλεπτα (δεν με βλέπω. δεν σε βλέπω. ποιος είμαι; ποιος είσαι; που πάμε; πως πάμε; πάμε;) και τείνουν στο “μισό του μηδέν”.

Να το δείτε. (Σύντομα εύχομαι και σε άλλες πόλεις). Γιατί Αξίζει. Γιατί η ανθρωπιά, η αξιοπρέπεια, η μνήμη, ο εαυτός (οι εαυτοί μας), οι ανάγκες μας, οι “αγάπες”… ούτε ταυτίζονται, ούτε παραμένουν σταθερές και πάντα αλλοιώνονται… ενίοτε σε σουρεαλιστικό βαθμό με τον χρόνο και την διαταραχή…

Διαβάστε επίσης:

Rowan Atkinson: Ο «Mr. Bean» επιστρέφει στο West End μετά από 40 χρόνια (photos/video)

«Ήμερη, η ανατομία μιας πτώσης»: Για 2ο χρόνο στην Πάνω Σκηνή του Από Μηχανής Θεάτρου – Σε σκηνοθεσία Γιάννη Νταλιάνη

«McNeal»: Η τελευταία ανθρώπινη ιστορία στο θέατρο Νέος Ακάδημος – Με τον Πυγμαλίωνα Δαδακαρίδη

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.