Βιβλίο – «Βρίκελοι»: Τα φαντάσματα μιας χώρας που δεν ησυχάζει ποτέ

Γιώργος Χωματηνός
Βρίκελοι
Εκδόσεις: Κίχλη
Σελ.: 184

Ο Γιώργος Χωματηνός μας συστήθηκε το 2019, μέσω των εκδόσεων Κέδρος, με το μυθιστόρημα «Η μοναξιά της βαρύτητας», το οποίο προκάλεσε αίσθηση και τον ενέταξε δυναμικά στο λογοτεχνικό πεδίο ως έναν ταλαντούχο πρωτοεμφανιζόμενο τότε συγγραφέα. Πέρασαν σχεδόν επτά χρόνια ώσπου ο Χωματηνός να δώσει ένα δεύτερο πολυαναμενόμενο πεζογραφικό του σημάδι – επίσημα εκδοτικά τουλάχιστον, γιατί μέσα από τα κείμενά και τις κριτικές του σε ηλεκτρονικά και έντυπα περιοδικά ήταν πάντα παρών στα πράγματα.

Διακριτική παρουσία, εργάτης του λόγου, συλλέκτης και παρατηρητής εικόνων, αναγνώσεων, βλεμμάτων, φαινομένων της εποχής, αλλαγών, λέξεων, σιωπών και παθών, τα οποία τοποθετεί απέναντι από τον θολό καθρέφτη του χθες, δημιουργός που δεν συμμετέχει στο παιχνίδι της ταχύτητας και του εύκολου εντυπωσιασμού γράφοντας και εκδίδοντας κάθε χρόνο, ο Γιώργος Χωματηνός στα μισά του φετινού θέρους πραγματοποίησε τη μεγάλη του επιστροφή στα ελληνικά γράμματα, αυτή τη φορά υπό τη στέγη των – πάντοτε υψηλού κριτηρίου και προσεγμένων επιλογών – εκδόσεων Κίχλη, με ένα μυθιστόρημα από αυτά που δεν γράφονται συχνά σήμερα, που ξεπερνάει την κατηγορία του, που ήδη διαβάζεται, συζητιέται πολύ και θεωρείται ένα από τα καλύτερα της φετινής εγχώριας βιβλιοπαραγωγής αλλά και των τελευταίων ετών.

Αναμφισβήτητα, είναι ένα λογοτεχνικό έργο άρτια δουλεμένο, ζυγισμένο στην εντέλεια, ψιλοκεντημένο με πανάκριβες κλωστές αφήγησης, ύφους και δομής, που παντρεύει τη μυθοπλασία με το δημοτικό τραγούδι και την αρχαία τραγωδία με τον μύθο και τη ρεαλιστική πραγματικότητα. Ήδη τραβάει την προσοχή από το εντυπωσιακό του εξώφυλλο (ο σχεδιασμός του ανήκει στην Όλγα Καριτζή): μια ομάδα ανθρώπινων σκιών αναποφάσιστων ως προς την κίνησή τους, αβέβαιοι αν θέλουν να προχωρήσουν μπροστά ή αν κάτι τους τραβάει πίσω στο παρελθόν – μια πληγή που δεν λέει να κλείσει, μια ιστορία που ακόμα δεν έχει ειπωθεί άρα και παραμένει ανολοκλήρωτη.

Εντυπωσιακός και ο τίτλος. Αλλόκοτος, σαν μαγνήτης που τραβά το βλέμμα. Βρίκελοι. Όνομα ουσιαστικό, πληθυντικού αριθμού, άγνωστη λέξη στους περισσότερους. Βρίκελοι. Οι Βρίκελοι και οι σκιώδεις μορφές που έρχονται στο παρόν κουβαλώντας ένα αινιγματικό παρελθόν που στοιχειώνει και ταράζει. Βρίκελοι είναι η ονομασία των τραγικών ανθρωπόμορφων προσωπείων ή, κατά τον Αδαμάντιο Κοραή, από το βρίκελος ετυμολογείται ο βρικόλακας. Κάνοντας συνειρμούς, βρίκελος είναι η χώρα, η εξουσία, το σύστημα, η Ιστορία, που μας κυνηγούν και μας διαμορφώνουν, ορίζουν του βίου μας το παρακάτω. Βρίκελοι, οι άνθρωποι, εμείς οι ίδιοι, βρικόλακες του εαυτού και των άλλων με ένα θεριό ανήμερο να κυβερνά τον λογισμό μας, με δίψα για αίμα κι εκδίκηση κι επιβολή εξουσίας, σώματα σε περιστροφή, ασύχαστα, στροβιλιζόμενα πάνω απ’ τη γη ώς τον ουρανό, απ’ τον παράδεισο ώς την κόλαση, μόνοι και μοναχικοί, εγωπαθείς κι εμμονικοί.

Βρίκελοι και οι ήρωες του Χωματηνού σ’ αυτό το ιδιότυπο, αλληγορικό, σκοτεινό μυθιστόρημα – θαύμα, απροσμέτρητου βάθους και ολοφάνερα προϊόν μόχθου και πυρετού καρδιάς και πνεύματος, στα σύνορα του μοντέρνου και του μεταμοντέρνου, με γλώσσα υποδειγματική και σαγηνευτική αφήγηση, που από το μακρινό παρελθόν φτάνει ώς την Κυψέλη του παρόντος με την ανθρώπινη φύση – φωκνερικά – να πρωταγωνιστεί και να συγκλονίζει έχοντας χάσει τον βηματισμό της και την αίσθηση του να ανήκεις κάπου: σε μια ιδέα, σε μια πίστη, σε μια πατρίδα, σε ένα βλέμμα ζεστό.

Η γλώσσα του μυθιστορήματος ρέουσα και ρυθμική, ιδιωματική και πυκνή, ένα αμάλγαμα από δεκαπεντασύλλαβο, πρόζα, αρχαία τραγωδία, ποίηση, παραλογές και διακειμενικές αναφορές που λειτουργούν οργανικά εντός της ιστορίας. Η υπόθεση μας μεταφέρει πίσω στην περίοδο της Σαρακοστής του 1958 σε ένα χωριό σε μια άκρη του χάρτη κι όλα ξεκινούν με μια πάροδο: μια μοναχική καλύβα στην άκρη του πουθενά. Ένας γέρος και η κόρη του μπροστά στο παράθυρο του αφηγείται τι βλέπει. Στον μικρό ανώνυμο τόπο καταφθάνουν μια άμαξα χωρίς οδηγό που σέρνει πίσω της ένα μαρμάρινο φέρετρο με άγνωστο περιεχόμενο κι ακολουθεί ένα καμιόνι με επιβάτες ένα παράδοξο μπουλούκι ανθρώπων: ένα κορίτσι, η Σμαρώ ή Μάντισσα, που «πατάει πάνω σε θρύψαλα ανθρώπινων ονείρων, που ακούει το κούρδισμα του χάους»και σκύβει στα πηγάδια για να συνομιλήσει με τη νεκρή μάνα της. Μια γυναίκα πανέμορφη, η Μανταλένα ή Σαλώμη, χορεύτρια. Ένας ωραίος Εξαδάκτυλος, ο Χριστόφορος. Δύο σιαμαίοι μουσικοί, ο Σίμος και ο Δήμος, που περπατούν πλάτη με πλάτη. Κι ο αγαθός γίγαντας, ο Δονάτος ή Θεραπευτής. Το χωριό – στοιχειωμένο απ’ τους νεκρούς του που δεν βρίσκουν ησυχία, που γυρεύουν δικαίωση, που δεν αποχώρησαν εντελώς παρά έμειναν εκεί τριγυρνώντας στα ίδια μέρη και στις ίδιες θέσεις που έχασαν ή κέρδισαν τη ζωή τους – διαφεντεύεται από τον Γραμματικό, έναν δεκατριάχρονο τύραννο που έχει τα χέρια του βαμμένα με αίμα.

Έχουμε λοιπόν δύο χαρακτήρες σε ακινησία: τον κατάκοιτο ηλικιωμένο άντρα και την κόρη του που σχολιάζουν και παρακολουθούν τα δρώμενα έξω απ’ το παράθυρό τους. Έχουμε τον παράδοξο θίασο σε διαρκή κίνηση πράξεων, σκέψεων κι ερεθισμάτων. Κι έναν Ξένο που κάτι γυρεύει, που κουβαλάει μαζί του τον θάνατο. Και τον αιμοσταγή έφηβο και αιωνόβιο μαζί εξουσιαστή κι έναν χορό νεκρών που στροβιλίζονται σαν νιφάδες χιονιού. Και τον αφηγητή που από το σήμερα ατενίζει το χθες και το εξιστορεί υφαίνοντας τρία επίπεδα χώρου και χρόνου. Όλοι τους πρόσωπα μοιρασμένα σε πρόλογο, πάροδο, επεισόδια, στάσιμα και έξοδο. Σαν σε αρχαία τραγωδία. Τα μέλη του μπουλουκιού εκτελούν τα νούμερά τους, τραβούν την προσοχή των χωρικών, προσφέρουν θέαμα, σκάβουν τις λέξεις, σκάβουν το χώμα, πέφτουν στα δίχτυα της μοίρας, ενώ παλεύουν να ξορκίσουν τους βρίκελους όντας βρίκελοι και οι ίδιοι. Κι εκεί στη λάσπη, στην ομίχλη, στη σκοτεινιά του τοπίου, μια πεταλούδα ανοίγει τα φτερά της, υποκλίνεται και αποκαλύπτει τα χαλάσματα, το φως και την ψυχή μιας πολύπαθης χώρας, της χώρας μας με τις μεγάλες ματαιώσεις, τις χαμένες περιπτώσεις, τα σχεδόν και τα παραλίγο της.

«Πέντε κλαράκια είναι ο άνθρωπος, όπως τον φτιάχνουν στις ζωγραφιές τους τα παιδιά. Έτσι τα κάνεις, και σπάνε…» (σελ. 116)

Ένα αφηγηματικό ταξίδι από την Κρήτη του 1850 μέχρι τη σημερινή Αθήνα και το κέντρο της, τους δρόμους, τα μπαλκόνια και τις ταράτσες της, για το οποίο δεν θα προβούμε σε περαιτέρω λεπτομέρειες και ανάλυση της πλοκής. Είναι ένα μυθιστόρημα που χρήζει προσοχής κατά την ανάγνωση, γιατί οι χρόνοι εναλλάσσονται, η γλώσσα διαθέτει πυκνότητα, ασθματικό ρυθμό και έντονη εσωτερική μουσικότητα (ακόμα και ο θάνατος εδώ έχει ρυθμό) και που διαβάζεται και με τις πέντε αισθήσεις, γιατί τα τοπία έχουν ήχο και σώμα, γιατί η ιστορία όπως και η Ιστορία έχουν οσμές, αποσύνθεση κι ανάσταση, γιατί οι ήρωες σου απλώνουν το χέρι να τους αγγίξεις, σ’ αντικρίζουν κατάματα, σου μιλούν όπως ο αφηγητής – συγγραφέας μιλά σε εκείνους με ένα εσωτερικό βίωμα, ψηλαφώντας κι αποτυπώνοντας την εξωτερική πραγματικότητα, μιλώντας ταυτόχρονα και στους δικούς μας βρίκελους: στα τρυπωμένα στα χαλάσματα φαντάσματα του βίου μας.

Ποιητικό και ακανθώδες (τα αγκάθια του τρυπούν τα μάτια και την καρδιά), μαγικό και ακραία ρεαλιστικό, παράλογα απόκοσμο μα και γήινο και σκοτεινό σαν θάνατος και ποιητικά κεντημένο με χιλιάδες άστρα μαζεμένα απ’ τη λάσπη του τόπου και του κόσμου, διανθισμένο με φωνές, ψιθύρους και μνήμες, με ανάσες ζεστές απ’ τους ποιητικούς λυγμούς του Σολωμού, του Καρούζου, του Ηλία Λάγιου, του Καβάφη, του Παντελή Μπουκάλα, του Τσιτσάνη, του Βαμβακάρη, του Λειβαδίτη, του Γιώργου Χειμωνά, του Φώκνερ και του Παύλου Μάτεσι, εδώ έχουμε ένα αριστούργημα των σύγχρονων ελληνικών γραμμάτων, έναν ύμνο στον άνθρωπο, στο αίμα του, στην παλλόμενη καρδιά του.

«Νομίζουμε ότι μετά θάνατον τα καίει όλα η λήθη, γι’ αυτό και προσπαθούμε ν’ αφήσουμε το χνάρι μας στη γη όσο πιο βαθύ γίνεται. Όμως, η απόδειξη ότι ζήσαμε εκδίδεται πάντα σεδιπλότυπο, ένα για μας κι ένα για τους άλλους. Όλο και κάτι ξεμένει πίσω: ένα βλέμμα, ένας λόγος, ένα νεύμα, μια συνήθεια» (σελ. 111)

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο – Η Τήνος μέσα στη μεγάλη Ιστορία

Βιβλίο – Πίσω από τους τέσσερις τοίχους

Βιβλίο – Το εμπόριο του αίματος

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.