Βιβλίο – Από τι είναι φτιαγμένα τα φαντάσματα

Κυριάκος Αθανασιάδης
Το Στοιχειωμένο
Μια νουβέλα κι οχτώ ιστορίες του χαμού
Εκδόσεις: Bell
Σελ.: 256

«Σκοτώσαμε τον Κάρολο αναίτια». Με αυτήν την ανατριχιαστική ομολογία ο Κυριάκος Αθανασιάδης ανοίγει το «Στοιχειωμένο», παραδίδοντας εξαρχής στον αναγνώστη το έγκλημα, τους δράστες και την απουσία οποιουδήποτε κινήτρου. Μια παρέα παιδιών έχει διαπράξει έναν φόνο που, ακόμη και πολλά χρόνια αργότερα, παραμένει ανεξήγητος. Το ενδιαφέρον βρίσκεται πλέον σε όσα ακολουθούν την πράξη: στην ενοχή, στην επίμονη επεξεργασία της μνήμης, στην αγωνιώδη προσπάθεια να ανακαλύψει κανείς κάποιο νόημα εκεί όπου πιθανότατα δεν υπήρξε ποτέ. Από αυτήν την αφετηρία ο συγγραφέας οικοδομεί μια σκοτεινή νουβέλα, την οποία ακολουθούν οχτώ ιστορίες του χαμού, διευρύνοντας το πεδίο του τρόμου προς την ανθρώπινη συνείδηση, τη φαντασία και τις πιο δυσάρεστες εκδοχές της ύπαρξης.

Το παλιό αρχοντικό, γνωστό στη γειτονιά ως «Στοιχειωμένο», αποτελεί τον τόπο όπου οι φήμες των μεγάλων συναντούν την επινοητικότητα των μικρών. Η απαγόρευση τροφοδοτεί την περιέργεια και το ερειπωμένο κτίσμα μετατρέπεται σε έναν κόσμο με δικούς του κανόνες, σχεδόν ανεξάρτητο από την υπόλοιπη καθημερινότητα. Μέσα σε αυτόν τον κόσμο, που η παρέα έχει ήδη πλάσει με τις ιστορίες της προτού επιχειρήσει να τον εξερευνήσει, αρχίζουν να μετακινούνται ανεπαίσθητα τα όρια ανάμεσα στο παιχνίδι και στην πραγματικότητα.

Ο Αθανασιάδης γνωρίζει καλά τη γοητεία αυτής της ηλικίας. Την ανάγκη του παιδιού να ανήκει σε μια παρέα, να αποδεικνύει τη γενναιότητά του, να συμμετέχει σε δοκιμασίες που μοιάζουν ακίνδυνες ακριβώς επειδή τις μοιράζεται με τους φίλους του. Γνωρίζει επίσης πόσο εύθραυστη είναι η απόσταση ανάμεσα στο παιχνίδι και στη βία. Η συλλογική συμπεριφορά δημιουργεί μια ιδιαίτερη μορφή ευθύνης, όπου ο καθένας αισθάνεται λιγότερο υπόλογος επειδή συμμετέχουν και οι υπόλοιποι. Εκείνο που θα φαινόταν αδιανόητο σε ένα παιδί μόνο του, μπορεί ξαφνικά να γίνει δυνατό μέσα στην ασφάλεια της ομάδας.

Αυτή είναι μία από τις ενδιαφέρουσες πλευρές της νουβέλας. Η παιδική ηλικία αντιμετωπίζεται ως μια περίοδος όπου η αθωότητα συνυπάρχει με άγνωστες ακόμη δυνατότητες σκληρότητας. Τα παιδιά ανακαλύπτουν τον κόσμο μαζί με τις δικές τους δυνάμεις, χωρίς να μπορούν πάντοτε να εκτιμήσουν τις συνέπειες όσων κάνουν. Ο αφηγητής, κοιτάζοντας προς τα πίσω, έχει πια αποκτήσει τη γνώση που του έλειπε. Αυτή όμως η γνώση αποδεικνύεται περισσότερο βασανιστική από την αρχική άγνοια.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η αφηγηματική επιλογή. Η ιστορία περνά μέσα από τη συνείδηση ενός ανθρώπου που ανασυνθέτει διαρκώς το παρελθόν του. Οι εικόνες επανέρχονται, οι λεπτομέρειες διογκώνονται, οι ίδιες σκέψεις επαναλαμβάνονται με μικρές διαφοροποιήσεις. Η μνήμη λειτουργεί σαν μηχανισμός που αδυνατεί να σταματήσει. Ο αφηγητής θυμάται, αμφιβάλλει, ερμηνεύει, διορθώνει τον εαυτό του και ξαναρχίζει. Σταδιακά, ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται πως η αφήγηση αποτελεί και μια προσπάθεια αυτοδικαίωσης, μια διαρκή διαπραγμάτευση με όσα έχουν συμβεί.

Το εγκαταλελειμμένο σπίτι αποκτά έτσι μια δεύτερη υπόσταση. Οι διάδρομοι, τα δωμάτια, οι σκιές, τα σκουριασμένα αντικείμενα και οι ανεξήγητοι ήχοι συγκροτούν ένα ολόκληρο σύμπαν φόβου. Ο συγγραφέας διαθέτει αναμφισβήτητη ικανότητα στην κατασκευή ατμόσφαιρας. Οι χώροι έχουν υλικότητα, οι μυρωδιές γίνονται σχεδόν αισθητές, ενώ οι μεταβολές του φωτός και οι μικρότεροι ήχοι αποκτούν σημασία δυσανάλογη προς την πραγματική τους ένταση. Το σπίτι μοιάζει να παρακολουθεί τους επισκέπτες του, να γνωρίζει περισσότερα από όσα τους επιτρέπει να ανακαλύψουν. Κυρίως, γίνεται ο τόπος όπου το παρελθόν διατηρεί αναλλοίωτη την εξουσία του πάνω στους ανθρώπους.

Στην «Άρκτο», μια εφηβική αντιζηλία γίνεται η αφετηρία ενός εφιάλτη που αποκτά σχεδόν μεταφυσικές διαστάσεις. Στην «Ιερή καταγραφή», η εμμονή με την τάξη, τη λεπτομέρεια και την οργάνωση συνδέεται με μια τελετουργική βία που αποκτά ανατριχιαστική κανονικότητα. Στην «Απομίμηση», η τεχνολογία και η προσομοίωση επιτρέπουν στον συγγραφέα να αναρωτηθεί για την ηθική σημασία μιας πράξης όταν αυτή εκτελείται σε έναν κόσμο όπου τα όρια του πραγματικού έχουν γίνει ασαφή.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το «Πρόσωπο», όπου ο Αθανασιάδης μεταφέρεται στην αρχαία Αθήνα και δίνει φωνή στον Φειδία. Εδώ η ιστορική πραγματικότητα γίνεται υλικό μιας τολμηρής λογοτεχνικής επινόησης, με επίκεντρο τη δημιουργία, την ομορφιά και το προσωπικό μυστικό του καλλιτέχνη. Η ιστορία αποκτά πρόσθετο βάθος από τη διάκριση ανάμεσα σε εκείνο που αναγνωρίζει και θαυμάζει η κοινωνία και σε όσα παραμένουν αθέατα πίσω από ένα έργο τέχνης, εξωτερικής απειλής προς τα κρυμμένα πάθη του ανθρώπου. Πρόκειται για μια ενδιαφέρουσα στροφή από τον τρόμο της εξωτερικής απειλής προς τη σκοτεινή επικράτεια των ανθρώπινων παθών.

Η «Λεγεών», από την άλλη, αναπτύσσει μια μυθολογία αρχέγονου κακού, αξιοποιώντας τη διαδοχή των αιώνων και την ιδέα μιας αδιάκοπης, μυστικής αποστολής. Εδώ διακρίνεται η ικανότητα του συγγραφέα να επινοεί ολόκληρους κόσμους πίσω από τα φαινομενικά ασήμαντα περιστατικά της καθημερινότητας. Η αφήγηση αποκτά διαστάσεις απόκοσμου τρόμου, ενώ η σύγκρουση ανάμεσα στην ανθρώπινη άγνοια και στις δυνάμεις που υποτίθεται ότι ρυθμίζουν την ύπαρξη αποτελεί την ουσιαστική πηγή της ανησυχίας.

Εκείνο όμως που κάνει τη συλλογή περισσότερο ενδιαφέρουσα είναι η παρουσία ιστοριών όπου ο χαμός αποκτά διαφορετική συναισθηματική απόχρωση. Στο «Ένα παιδί και ο σκύλος του», ένας μετακαταστροφικός κόσμος παρουσιάζεται μέσα από μια φαινομενικά αθώα φωνή, με αποτέλεσμα η φρίκη να αποκαλύπτεται σχεδόν αθόρυβα, μέσα από τη φυσικότητα με την οποία την αντιμετωπίζει ο αφηγητής. Στο «Ο Εγώ γίνεται σύννεφο», αντιθέτως, η αφήγηση προσεγγίζει τη μοναξιά, τη μνήμη και την ανάγκη της αγάπης μέσα από τη συνείδηση ενός σκύλου. Η αλλαγή της οπτικής αποδεικνύεται ιδιαίτερα αποτελεσματική, επειδή επιτρέπει στο συναίσθημα να αναδυθεί μέσα από τις στοιχειώδεις ανάγκες της ύπαρξης.

Ανάλογη μεταβολή του κλίματος έχουμε και στο «Kind of blue», όπου η απώλεια, η ανθρώπινη μοναξιά και η ανάγκη της επικοινωνίας συνδέονται με τη μυθοπλασία ως δυνατότητα παρηγοριάς. Είναι μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ιδέες που διατρέχουν το βιβλίο: οι ιστορίες που επινοούμε μπορούν να μας εξαπατήσουν, να μας τρομοκρατήσουν, να μας καταστρέψουν, αλλά και να μας προσφέρουν εκείνο που η πραγματικότητα μάς έχει οριστικά στερήσει. Η φαντασία διαθέτει την ίδια ελευθερία όταν γεννά έναν εφιάλτη και όταν επινοεί μια πράξη καλοσύνης.

Εδώ εντοπίζεται, κατά τη γνώμη μου, και ο βαθύτερος συνεκτικός ιστός αυτού του βιβλίου. Οι ήρωες του Αθανασιάδη ζουν μέσα σε ιστορίες που άλλοτε κληρονόμησαν, άλλοτε κατασκεύασαν οι ίδιοι και άλλοτε αναγκάστηκαν να πιστέψουν. Θρησκευτικές βεβαιότητες, παιδικοί μύθοι, τελετουργίες, τεχνολογικές προσομοιώσεις, αναμνήσεις, προσωπικές φαντασιώσεις: όλα μπορούν να αποκτήσουν τη δύναμη μιας πραγματικότητας. Οι άνθρωποι καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό από όσα πιστεύουν ότι συνέβησαν, από όσα φοβούνται μήπως συμβούν και από όσα επιθυμούν απελπισμένα να έχουν συμβεί.

Από αυτήν την άποψη, το βιβλίο συνομιλεί με μια μεγάλη παράδοση του φανταστικού, όπου το υπερφυσικό λειτουργεί ως μέσο διερεύνησης της ανθρώπινης εμπειρίας. Η συγγένεια με τη γοτθική αφήγηση, τον τρόμο, τη δυστοπία και το σύγχρονο ψυχολογικό θρίλερ είναι ευδιάκριτη. Ο Αθανασιάδης όμως ενδιαφέρεται εξίσου για το ανθρώπινο υπόλειμμα της καταστροφής: εκείνο που απομένει μετά τον φόβο, όταν έχουν εξαντληθεί οι δυνατότητες διαφυγής και ο άνθρωπος βρίσκεται αντιμέτωπος με τον εαυτό του.

Η γραφή του έχει φαντασία, αισθητηριακή δύναμη και εμφανή φιλοδοξία να υπερβεί τις συμβάσεις της ιστορίας τρόμου. Διαθέτει ακόμη μια αξιοσημείωτη ικανότητα να μετατρέπει συνηθισμένες καταστάσεις σε πηγές απειλής και να οργανώνει αποκαλύψεις που μεταβάλλουν αναδρομικά το νόημα της αφήγησης.

«Το Στοιχειωμένο» είναι ένα βιβλίο με διακριτή λογοτεχνική προσωπικότητα. Η μεγαλύτερη αρετή του βρίσκεται στην ικανότητα του συγγραφέα να διαχειρίζεται τον φόβο ως μέρος μιας ευρύτερης ανθρώπινης κατάστασης, όπου συνυπάρχουν η ενοχή, η επιθυμία, η μοναξιά, η αγάπη και η επίμονη ανάγκη να δοθεί κάποιο νόημα στην απώλεια. Γιατί, τελικά, εκείνο που στοιχειώνει τους ανθρώπους είναι συχνά όσα εξακολουθούν να αφηγούνται στον εαυτό τους, ακόμη και όταν γνωρίζουν πως η ιστορία έχει τελειώσει.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο – Όταν το μυθιστόρημα είναι καλύτερο ως ιδέα

Βιβλίο – «Βρίκελοι»: Τα φαντάσματα μιας χώρας που δεν ησυχάζει ποτέ

Βιβλίο – Η Τήνος μέσα στη μεγάλη Ιστορία

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.