Το βλάχικο ζήτημα εν Ελλάδι σε συνάφεια με το σλάβικο – Μέρος δεύτερο

γ. Η τρίτη μορφή οργάνωσης παραγωγής ήταν η απασχόληση με την κοπαδιάρικη κτηνοτροφία. Αυτή αφορούσε τους Βλάχους.

Στη χερσόνησο του Αίμου, όπως και στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη,¹⁹ κυριαρχούσαν οι Σλάβοι.²⁰ Οι Βλάχοι, διασκορπισμένοι σε όλη τη Βαλκανική, κυρίως νοτίως του Βελιγραδίου, απαντώνται στην ορεινή Σερβία, στην Αλβανία, στην ορεινή Βουλγαρία, στη Ρουμανία και στην Ελλάδα. Μικρές μάζες βρίσκονταν στην ορεινή Πελοπόννησο, στην Αιτωλοακαρνανία και οι πιο πολλές στην ορεινή Θεσσαλία και στην Ήπειρο. Μέρος των Βλάχων, ως υπολείμματα, και δη λατινόφωνα, της παλαιάς αυτοκρατορίας, ετύγχαναν συμπάθειας από τους αυτοκράτορες,²¹ τουλάχιστον αρχικά. Συνεπώς η τρίτη μορφή οργάνωσης αφορούσε κυρίως τους ορεσίβιους κατοίκους (ελληνόφωνους ή λατινίζοντες γηγενείς).

δ. Η τέταρτη μορφή οργάνωσης του αγροτικού τομέα είναι η ατομική εκμετάλλευση του εδάφους. Η αδυναμία αποτελεσματικής λειτουργίας επί μακρόν των τριών άλλων μορφών οργάνωσης οδήγησε στην κυριαρχία αυτού του τρόπου παραγωγής (του μόνου που προσιδιάζει περισσότερο στις συνθήκες της Ελλάδος).

2. Απεσλαβισμός

Στο ερώτημα πώς η Ελλάς απεσλαβίσθη και εξελληνίσθη η απάντηση συνοπτικά έχει ως εξής: Όπως σημειώθηκε, η γεωγραφία (το ανάγλυφο του εδάφους και οι καιρικές συνθήκες) καθιστούν επί μακρόν αναποτελεσματική τόσο τη μεγάλη γαιοκτησία όσο και την πατριά, που απαιτούσε σχετικά μεγάλες γαίες. Επομένως απέμενε εξ υπολοίπου, όχι εξ επιλογής, η τέταρτη μορφή οργάνωσης, αυτή της ατομικής ή της οικογενειακής εκμετάλλευσης του εδάφους.

Η Αττική λόγου χάριν αδυνατούσε παλαιόθεν να διαθρέψει τον πληθυσμό της και συνεπώς τμήμα των κατοίκων στράφηκε στη ναυτιλία, στη βιοτεχνία και στο εμπόριο. Το μεγαλύτερο μέρος του σίτου στην Αθήνα, ήδη από τον πέμπτο αιώνα, εισήγετο. Αντιθέτως, η Μακεδονία και δευτερευόντως η Θράκη με τις εύφορες πεδιάδες, που διασχίζονται από πολλά ποτάμια, είναι δυνατόν να συντηρήσουν τόσο τις μεγάλες ιδιοκτησίες όσο και τη Ζάντρουγκα (τη σλαβική μέθοδο παραγωγής). Γι’ αυτό ήδη από τον όγδοο αιώνα το πλήθος των Σλάβων, όχι ιδιαίτερα φιλικό προς το ρωμαϊκό κράτος, ήταν πολυπληθές στις περιοχές αυτές, έτσι ώστε όταν ο αυτοκράτωρ Ιουστινιανός Β’ μετέβη από την Κωνσταντινούπολη (πιθανότατα μέσω Φιλιππούπολης) στη Θεσσαλονίκη (επί βυζαντινού εδάφους) αναγκάσθηκε να πολεμήσει και μάλιστα θεωρήθηκε το εγχείρημά του επίτευγμα. 

Λαμβάνοντας υπόψη:

● την αδυναμία επιβίωσης της πατριάς μακροχρονίως,

● την έλλειψη διοικητικής δομής των ημινομάδων, που επέρχονταν κατά φυλές και κατά κύματα,

● τη διατήρηση ελληνικών στοιχείων στις πόλεις,

● την έλλειψη σλαβικού αλφαβήτου,

● τον εκχριστιανισμό των Σλάβων κ.λπ.,

οι τελευταίοι είτε σταδιακά αποσύρθηκαν επιστρέφοντας από τον Νότο προς τον Βορρά (τη Μακεδονία κ.λπ.) είτε, κυρίως, αφομοιώθηκαν από τους υπόλοιπους κατοίκους. Η αφομοίωση αυτή πραγματοποιήθηκε στη μεσημβρινή και κεντρική Ελλάδα. Στη Μακεδονία όμως, όπως και στη Θράκη, όπου οι συνθήκες ήταν διαφορετικές, διατηρήθηκαν μεγάλες μάζες Σλάβων.

Υπό αυτή την έννοια το έδαφος και το κλίμα (η γεωγραφία) προσδιόρισαν σε σημαντικό βαθμό την εξέλιξη της χώρας (στην κατάτμηση της εξουσίας, της γης κ.λπ.). Μετά την απελευθέρωση το 1830, παρά τις απαιτήσεις των προεστών, η πολιτική εξουσία αρνήθηκε να ικανοποιήσει το αίτημά τους προκειμένου να τους παραχωρήσει τη γη (τα κτήματα των Μωαμεθανών, που ονομάσθηκαν Εθνικές Γαίες).

Το 1871 η κυβέρνηση Κουμουνδούρου διένειμε τις Εθνικές Γαίες στους αγρότες. Η γεωργική μεταρρύθμιση του 1923 (είχε ήδη προαγγελθεί το 1917), που αφορούσε στις μεγάλες γαιοκτησίες, κυρίως της Θεσσαλίας και των Νέων Χωρών (αλλά και αυτές της Παλαιάς Ελλάδος),²² θεωρήθηκε ως φυσιολογική εξέλιξη και όχλησε ελαχίστους. Αυτό εξηγεί γιατί ο Δημοκρατικός Στρατός στο διάστημα 1945-1949 έβρισκε ελάχιστους συμπαθούντες αγρότες. Αντιθέτως, οι γεωργοί της υπολοίπου Βαλκανικής, όπως και της Ρωσίας, αγκάλιασαν την επανάσταση ως, κατά πλειοψηφία, ακτήμονες. Τουτέστιν, η ιδιοκτησία αποτελεί τον σημαντικότερο (όχι τον μοναδικό) λόγο πολιτικού προσανατολισμού. Τα άτομα που συντάχθηκαν με το ΚΚΕ ήσαν το πλείστον ακτήμονες. Αυτό ιχνογραφεί και τον διανοητικό ορίζοντα των ηγετών του, που αδυνατούσαν να αντιληφθούν την ιδιαιτερότητα.

Τοιουτοτρόπως, η ατομική (ή οικογενειακή) εκμετάλλευση της γης καθιερώθηκε, υπενθυμίζοντας ότι από την Αρχαιότητα αποτελεί την κύρια μορφή οργάνωσης, που μπορεί να επιβιώσει επί μακρόν εν Ελλάδι. Στην Αρχαιότητα οι δούλοι στήριζαν τις γαιοκτησίες, κάτι που στη νεότερη περίοδο πραγματοποιείτο από τους κολλήγους.²³ Έτσι η οικογενειακή εκμετάλλευση, ενώ δεν αποτελεί τον αποτελεσματικότερο τρόπο παραγωγής (δεν επιτυγχάνονται οικονομίες κλίμακος, όπως στη μεγάλη ιδιοκτησία) αλλά τον επαχθέστερο,²⁴ κυριάρχησε στη χώρα.

Η ταχεία αγροτική μετανάστευση, η εγκατάλειψη της υπαίθρου (1951-1981) και η αδυναμία ανάπτυξης βιομηχανίας παρουσίασαν ως φυσική εξέλιξη έναν αμέτρητο αριθμό από μικροεπιχειρηματίες και στρατιές ελευθέρων επαγγελματιών. Εάν υπάρχει κάτι που συνδέει εκτός από τη γλώσσα την Αρχαία με τη Νέα Ελλάδα είναι οι μικρές επιχειρήσεις και η ατομική εκμετάλλευση του εδάφους. Αυτά την ξεχώρισαν από τις λοιπές βαλκανικές και ευρωπαϊκές χώρες.

3. Τα πολιτικά προβλήματα που δημιουργήθηκαν από την ύπαρξη εθνοτήτων

Η ενίσχυση του εθνικισμού κατά τον 19ο και 20ό αιώνα και η εμφάνιση των νέων κρατών τόσο στη Δύση όσο και στην Ανατολή μετέτρεψε τη Βαλκανική, ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα, σε ένα είδος μπαρουταποθήκης.²⁵

α. Ως προς τους Σλάβους

Η εμφάνιση της Βουλγαρίας, η οποία θεώρησε ότι έχει ηγετικό ρόλο στους Σλάβους της Βαλκανικής (βλέπε τον σερβο- βουλγαρικό πόλεμο του 1885), άλλαξε ριζικά τα δεδομένα. Ο βουλγαρικός εθνικισμός, ο οποίος επωάζετο επί μακρόν, είχε στόχο την κατάληψη της Μακεδονίας και την έξοδο της χώρας στο Αιγαίο. Ο μακεδονικός αγώνας κυρίως²⁶ μεταξύ Βουλγάρων και Ελλήνων (1904-1908) ήταν αναπόφευκτος.²⁷

Μετά την αποτυχία της σύστασης της Μεγάλης Βουλγαρίας (1878) και το συνέδριο του Βερολίνου (1978) κατεκυρώθη στην Ελλάδα μόνο η Θεσσαλία και η Άρτα (Συνθήκη Κωνσταντινουπόλεως, 1881).²⁸ Υπενθυμίζεται ότι τόσο η Δυτική Μακεδονία όσο και η Κεντρική (Χαλκιδική) είχαν επαναστατήσει ήδη από το 1821, ενώ υπήρχε εκεί σημαντικός ελληνόφωνος πληθυσμός (πλείστοι όσοι ήσαν Βλάχοι). Στα χρόνια αυτά η χώρα απέτυχε με τις εξεγέρσεις (βλέπε: Λιτόχωρο, 1878, κ.λπ.),²⁹ ενώ η στροφή της Ρωσίας στην ενίσχυση της Βουλγαρίας, λόγω πανσλαβισμού, και η πολιτική των Αγγλογάλλων απέναντι στην Τουρκία δεν επέτρεψαν να δοθεί στην Ελλάδα τμήμα της Μακεδονίας.³⁰

Η κατακύρωση μετά τον Πρώτο, τον Δεύτερο Βαλκανικό και τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο του μεγαλύτερου τμήματος της Μακεδονίας στην Ελλάδα και η απομάκρυνση περίπου 650.000 Σλάβων, Μωαμεθανών και ολίγων Βλάχων (κυρίως λατινόφωνων) λόγω της ανταλλαγής πληθυσμών, ο ερχομός ενάμισι εκατομμυρίου Μικρασιατών και Ποντίων μετά το 1923 (μεγάλο μέρος των οποίων εγκατεστάθη στις περιοχές αυτές) είχαν αποτέλεσμα να εκλείψουν σχεδόν οι Σλάβοι από την ανατολική Μακεδονία και Θράκη. Η ήττα του Άξονα το 1945 και η βουλγαρική κατοχή μέρους της Μακεδονίας είχε αποτέλεσμα την εξαφάνιση των Σλάβων από τα εδάφη αυτά.

Αντιθέτως, στις περιοχές της Δυτικής Μακεδονίας και σε τμήμα της Κεντρικής (στα σύνορα με τη Γιουγκοσλαβία) διατηρήθηκε αξιόλογος αριθμός τους. Μεγάλο μερίδιο εξ αυτών συστρατεύθηκε μεταπολεμικά με τον Δημοκρατικό Στρατό (ρόλο επίσης έπαιξε ότι οι βόρειοι γείτονες είχαν ενταχθεί στο σοσιαλιστικό σύστημα). Με την ήττα του το 1949 απεμακρύνθη σημαντικό ποσοστό αυτών. Έτσι, το πλήθος των Σλάβων που παραμένει σήμερα είναι εξαιρετικά μικρό, αριθμώντας μερικές χιλιάδες.

Η γλώσσα του σημερινού κράτους της Βορείου Μακεδονίας δεν διαφέρει ουσιωδώς από τη Βουλγαρική. Οι Βούλγαροι ήδη επί Ασπαρούχ (άμα τη εμφανίσει τους) έκαναν προ του 690 την Πλίσκα πρωτεύουσά τους, ενώ στρατωνίζονταν στα Σκόπια (άλλωστε το κέντρο του Σαμουήλ ήταν η Οχρίδα και η εξέγερση του Ίλιντεν σχεδιάσθηκε από Βουλγάρους κ.λπ.). Η αντιπαλότητα καθ’ όλην την περίοδο 1949-1991 μεταξύ της δημοκρατίας της σλαβικής Μακεδονίας και της Ελλάδος υπήρξε συγκρατημένη (λόγω της επιβολής της κεντρικής διοίκησης επί των θελήσεων εκάστης δημοκρατίας). Με τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας (1991) και τη δημιουργία του κράτους της Βορείου Μακεδονίας η διαμάχη προσέλαβε έντονο χαρακτήρα. Ανέκυψε θέμα περί συνέχειας του έθνους των Μακεδόνων. Υπεστήριξαν ότι αυτοί ήσαν απόγονοί των (αυτό υπονοούσε εδαφική επέκταση προς το τμήμα που ευρίσκετο στην ελληνική επικράτεια και προς ενός μικρότερου στη βουλγάρικη).

Είναι προφανές ότι η εγκατάσταση των Σλάβων στη Μακεδονία από τον έκτο και έβδομο αιώνα τούς δίνει το δικαίωμα να θεωρούν εαυτούς ως «ντόπιους», καθώς μάλιστα αναμείχθηκαν με μέρος των κατοίκων της περιοχής. Αυτό όμως σε καμιά περίπτωση δεν τους καθιστά απογόνους των Αρχαίων. Με την ίδια λογική οι Λομβαρδοί είναι απόγονοι των Ρωμαίων, οι Τούρκοι συνέχεια των κατοίκων της Μιλήτου, της Περγάμου, της Εφέσου κ.λπ. Όθεν, η προσπάθεια ιδιοποίησης της αρχαίας ιστορίας ή η υποστήριξη ότι σλάβικα ομιλούσαν οι Μακεδόνες ενέχει γελοιότητα και είναι δείγμα νοητικής δυσκαμψίας (ή υστέρησης).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

19. Η ανατολική Ευρώπη πλην των Βαλτικών σλαβοκρατείται, όπως και η Κεντρική πλην των γερμανόφωνων κρατών. Μολαταύτα και εκεί υπήρχαν αξιόλογοι θύλακες· για παράδειγμα ιστορικές πόλεις, όπως το Graz στην Αυστρία, το Lübeck στη βόρεια Γερμανία (Βαλτική), έχουν σλάβικες ρίζες, δείγμα εγκατάστασης Σλάβων.

20. Ας σημειωθεί ότι επειδή στην Ελλάδα δεν είχε επικρατήσει πλήρως ο Χριστιανισμός, η επίσημη πολιτεία αντιμετώπιζε την περιοχή (τους Έλληνες ως Εθνικούς) εχθρικά. Περαιτέρω, καλύπτοντας οι εισβολείς τα κενά των περιοχών θεωρήθηκαν από τον Κώνστα Β’ και κυρίως από τον Ιουστινιανό Β’ ως περιούσιος λαός. Με εξαίρεση την Κεντρική και Νότιο Ελλάδα στον ενδέκατο αιώνα κυριαρχούσαν μέχρι τον Βασίλειο Β’ εκ νέου οι Βούλγαροι και ευρύτερα οι Σλάβοι.

21. Το Βυζάντιο κατά τον 7ο, 8ο και εν μέρει τον 9ο αιώνα βρισκόταν σε καθεστώς κοινωνικής μετάβασης. Το παλαιό ρωμαϊκό καθεστώς έδινε τη θέση του στη θεματική συγκρότηση, ενώ οι νόμοι μετά τον Ηράκλειο αναδιέτασσαν το σύστημα. Το κράτος σταδιακά έπαυε να είναι ρωμαϊκό αλλά δεν γινόταν και ελληνικό βέβαια. Οι αυτοκράτορες κατά το μεγαλύτερο μέρος θα προέρχονταν από τη Μικρά Ασία, την Αρμενία κ.λπ. Κατά συνέπεια στερούνται ερείσματος οι ισχυρισμοί, που επικράτησαν στην Ελλάδα (από αμέτρητους Βυζαντινολόγους και μη που αγωνιούσαν να καλύψουν το χάσμα Αρχαιότητος και Νέων Χρόνων), ότι το Βυζάντιο αποτελεί τη σύνδεση της αρχαίας Ελλάδος με τη νεότερη. Πλην της γλώσσας τίποτε άλλο ως κοινό δεν υπήρχε. Μια κάποια εξαίρεση αποτελούν οι τελευταίοι δύο αιώνες στους οποίους η τύχη του Βυζαντίου ταυτίζεται με τη νοτίως της Θεσσαλίας Ελλάδα. Οι Μεγάλες Δυνάμεις αποδεχόμενες αυτό επεδίωξαν το 1830 να περιορίσουν το κράτος στην Πελοπόννησο και χάρη στις έντονες δραστηριότητες του Καποδίστρια το διεύρυναν με τη Στερεά Ελλάδα.

22. Η Εύβοια, η Φθιώτιδα και η Αττική δεν απελευθερώθηκαν στρατιωτικά. Οι Μωαμεθανοί έφυγαν κατόπιν συμφωνιών. Ορισμένοι Έλληνες ή αλλοδαποί (πχ. Νοέλ-Μπέικερ στο Προκόπι) αγόρασαν μεγάλα αγροκτήματα σε ευτελείς τιμές. Το 1833 αποδόθηκαν η Αθήνα, η Χαλκίδα, η Κάρυστος, η Λαμία κ.λπ. στο ελληνικό κράτος.

23. Παρά τη θεαματική εκμηχάνιση μεταξύ 1960-1990 (από τις ταχύτερες παγκοσμίως), εντούτοις τα χαμηλά αγροτικά εισοδήματα οδήγησαν στην εξίσου θεαματική μετανάστευση (εγκατάλειψη της υπαίθρου). Οι ελλείψεις σε εργατικό δυναμικό είναι εδώ και δεκαετίες εμφανείς. Πιθανότατα, η περαιτέρω χρήση συλλεκτικών μηχανών να καλύψει μέρος της στενότητος εργασίας. Όμως, η εικόνα των μεγάλων γαιοκτησιών, που παρατηρείται στην Ευρώπη και την Αμερική, φαίνεται δύσκολα ή και αδύνατον να μακροημερεύσει στην Ελλάδα λόγω των συνθηκών, που περιεγράφηκαν. Βλέπε Παπαηλίας Θ. (1992) Επενδύσεις, Κεφάλαιο & Παραγωγικότητα στον Αγροτικό Τομέα (1911-1990), Αθήνα: ΑΤΕ.

24. Οι αγρότες μόλις που επιβίωναν, κινούμενοι στο όριο συντήρησης. Βλέπε: Παπαηλίας Θ. (2003) Πρωταρχική συσσώρευση και εκτίμηση πλεονάσματος: Η περίπτωση της Ελλάδος (1948-1975). Μελέτες προς τιμήν του Καθηγητού Α. Λάζαρη, Πειραιάς σελ. 371-396

25. Ο Μπίσμαρκ υπεστήριζε ότι δεν θα θυσίαζε ούτε έναν Πομερανό γρεναδιέρο για τα Βαλκάνια· απέτυχε στην πρόβλεψή του. Ο Πρώτος Παγκόσμιος ξεκίνησε από εκεί, αν και δεν ήταν το μοναδικό ή το κύριο αίτιο.

26. Σε ένα δεύτερο επίπεδο συμμετείχαν σερβικές αλλά και βλάχικες δυνάμεις· οι περισσότερες από τις τελευταίες συνεργάστηκαν με τους Βουλγάρους.

27. Η αποτυχία της εξέγερσης του Ίλιντεν (20 Ιουλίου, ημέρα εορτής του προφήτου Ηλία, εξ ου και η ονομασία) το 1903 στην περιοχή του Μοναστηρίου, όπως και η άλλη στην Αδριανούπολη, είχαν στόχο την ανεξαρτησία της Μακεδονίας. Κατ’ ουσίαν οι Βούλγαροι επεδίωκαν: αρχικά ανεξαρτησία και μετέπειτα προσάρτηση (όπως είχαν πράξει με την Ανατολική Ρωμυλία). Σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε η δημιουργία της Βουλγαρικής Εξαρχίας το 1870 (αποχωρισμός από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως με στόχο το Αυτοκέφαλο). Η επανάσταση των Νεοτούρκων το 1908 τερματίζει τις συγκρούσεις.

28. Σημειώνεται ότι οι θέσεις της Γαλλίας και της Αγγλίας συχνά διαφοροποιούνταν. Η Αγγλία μάλιστα για τις υπηρεσίες της (τη μεσολάβησή της) έλαβε από την Τουρκία την Κύπρο, ενώ η Γαλλία ενδιαφέρετο για τη βόρεια Αφρική (Τυνησία). Η αποτυχία της απόσπασης μέρους της Μακεδονίας είχε ως συνέπεια να παραιτηθεί η κυβέρνηση Κουμουνδούρου κάτω από τα πυρά του κόμματος του Τρικούπη.

29. Κινήματα για την ανάκτηση των περιοχών βορείως του κρατιδίου της Ελλάδος είχαν εκδηλωθεί το 1839/40, κατά τον Κριμαϊκό πόλεμο (1854) επί Όθωνος (βασική αιτία που η Βρετανία συναίνεσε στην απομάκρυνσή του το 1862 ήταν η υποστήριξή του στους αλύτρωτους Έλληνες) αλλά και μετέπειτα προ της προσάρτησης της Θεσσαλίας (μάχη Ματαράγκας – Πετρομαγούλας – Πύργου Κιερίου κ.λπ.) το 1878.

30. Οι συνέπειες υπήρξαν ανυπολόγιστες. Εάν είχε δοθεί στην Ελλάδα η Ήπειρος και τμήμα της Μακεδονίας ή έστω εάν τα σύνορα είχαν διευθετηθεί στη γραμμή Καλαμά – Πηνειού, στο οποίο θα μπορούσε να συμφωνήσει και ο Μπίσμαρκ (λέγεται ότι είχε συμφωνήσει), τότε ο ελληνικός στρατός το 1912 θα ξεκινούσε όχι από τα στενά του Σαρανταπόρου, αλλά από πλέον προωθημένες θέσεις, με απόρροια πιθανότατα να είχε καταλάβει το Μοναστήρι και την ευρύτερη περιοχή των Σκοπίων· προφανώς δεν θα είχε δημιουργηθεί Μακεδονικό ζήτημα ή κράτος Βόρειας Μακεδονίας.

Διαβάστε επίσης:

Η νέα συμμαχία Άγκυρας – Χαφτάρ

H γλώσσα καλλιεργεί την οικειότητα

Πώς οι φοιτητές άλλαξαν τη Σερβία

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.