Το βλάχικο ζήτημα εν Ελλάδι σε συνάφεια με το σλάβικο – Μέρος τρίτο

β. Ως προς τους Βλάχους

Η περίπτωση των Βλάχων είναι πιο σύνθετη. Η μάζα τους εντοπίζεται κυρίως στη νότια Βαλκανική και, όπως σημειώθηκε, συνίσταται μέρος τους από τους λατινόφωνους κατοίκους της Ιλλυρίας, της Δακίας κ.λπ. και από τμήμα Ελλήνων, που κατέφυγαν στα ορεινά λόγω της σλαβικής επέλασης. Η ανάδυση του ρουμανικού εθνικισμού μετά το 1860 είχε ως αποτέλεσμα τη γένεση του βλάχικου ζητήματος. Το 1860 ο ελληνόφωνος δάσκαλος Μαργαρίτης Απόστολος, Βλάχος³¹ εξ Αβδέλλης, άρχισε να κηρύττει την ιδιαιτερότητα των Βλάχων. Συστάθηκαν δύο δημοτικά στα οποία εδιδάσκετο η γλώσσα των Βλάχων (η αρωμουνική).

Το πλήθος των σχολείων αυξήθηκε μετά το 1905, όταν με διάταγμα του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ αναγνωρίσθηκαν οι Βλάχοι ως εθνότητα (Vlach Millet). Τα σχολεία αυτά χρηματοδοτούνταν από το ρουμανικό κράτος, καθώς η γλώσσα των Βλάχων προσιδίαζε προς την ιταλική και τη ρουμανική. Οι κυβερνήσεις της Ρουμανίας τούς χαρακτήρισαν ως μειονότητα (για την ακρίβεια θεωρήθηκαν ως διαφυγόντες μετά τις εισβολές από τη Βλαχία προς τη νότιο Βαλκανική).

Οι σχέσεις των κυβερνήσεων Ελλάδος και Ρουμανίας οξύνθηκαν και διεκόπησαν το 1906· έτσι με μικρές διακυμάνσεις θα παραμείνουν μέχρι την παραμονή του Βαλκανικού Πολέμου. Κρίσιμο σημείο υπήρξε η συνθήκη του Βουκουρεστίου. Οι Ρουμάνοι, οι οποίοι απέκτησαν αμαχητί μεγάλες εκτάσεις (ο βουλγαρικός στρατός στον Β’ Βαλκανικό ήταν στραμμένος εναντίον των Ελλήνων³² και ένα μικρότερο μέρος εναντίον των Σέρβων), ανάγκασαν τους Βουλγάρους να αποδεχθούν την κατάπαυση των εχθροπραξιών. Στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων οι τελευταίοι φάνηκαν ολιγότερο ενδοτικοί³³ από τους Έλληνες ή έστω με καθυστέρηση συμφώνησαν στις απαιτήσεις των Ρουμάνων.

Το 1917, όταν επήλθε ο διχασμός (σύγκρουση μεταξύ Ελευθερίου Βενιζέλου και παλατιού περί συμμετοχής στον Α’ Παγκόσμιο στο πλευρό της Entente) από 13 κοινοτάρχες (Σαμαρίνα, Μέτσοβο, Αβδέλλα, Περιβόλι, Κρανέα, Βοβούσα, Παλαιοσέλι, Δίστρατο, Σμίξη, Άρματα, Λαΐστα, Πάδες, Ηλιοχώρι) ζητήθηκε η δημιουργία ανεξάρτητου καντονίου. Πρόκειται για το μετέπειτα ονομασθέν  Πριγκιπάτο της Πίνδου.³⁴

Μεγαλύτερη έκταση έλαβε η δημιουργηθείσα από τον Μιλτιάδη Διαμάντη (ρουμανίζοντα εκ Σαμαρίνας, ο οποίος είχε συμμετάσχει στα γεγονότα του 1917) Ρωμαϊκή Λεγεώνα ή Λεγεώνα των Βλάχων στο διάστημα 1941-43, αν και η έντονη δράση της διήρκεσε κατά το πρώτο εξάμηνο του 1942. Αυτή συνεργάσθηκε με τους Ιταλούς. Η συνθηκολόγηση των Ιταλών το 1943 και η δράση των αντιστασιακών οργανώσεων είχε αποτέλεσμα να διαλυθεί (το πλήθος της σε κάθε περίπτωση ήταν μικρότερο των 2.000 ατόμων· σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη κάτω των χιλίων). Αυτό αποδεικνύει ότι η γλώσσα δεν αποτελεί τη μοναδική συνθήκη για την ένταξη κάποιου σε ένα έθνος.

Πολλοί, λόγου χάριν, πρόσφυγες εκ της Μικράς Ασίας ομιλούσαν την τουρκική χωρίς να γνωρίζουν την ελληνική. Η ανταλλαγή των πληθυσμών πραγματοποιήθηκε επί τη βάσει του θρησκεύματος και όχι της ομιλούσας γλώσσας. Στα Βαλκάνια, όμως, όπου ήταν όλοι Χριστιανοί Ορθόδοξοι, η αντιπαλότητα μεταξύ Σλάβων και Ελλήνων κατά ένα μέρος εγένετο με το εάν ακολουθούσε κάποιος τη βουλγαρική Εξαρχία ή το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Έτσι υπήρξε αριθμός Σλαβόφωνων που συντάχθηκε με το ελληνικό κράτος, ενώ κάποιοι (λίγοι) Ελληνόφωνοι με τη βουλγαρική πλευρά. Γενικότερα η συμμετοχή των Σέρβων στον Πρώτο και Δεύτερο Βαλκανικό Πόλεμο κατακύρωσε σημαντικό μέρος της Μακεδονίας σε αυτούς. Διαφορετικά, εάν η κατάληψη του σημερινού κράτους της Βορείου Μακεδονίας το 1912 πραγματοποιείτο από τους Βούλγαρους, σήμερα δεν θα υφίστατο αυτό (θα ήταν απλή επαρχία).³⁵

Ο συνολικός αριθμός των Βλάχων (ελληνόφωνων και ρουμανιζόντων) πρέπει να κυμάνθηκε το 1940 μεταξύ 150.000³⁶ και 200.000.  Εκτιμάται ότι το πλήθος των ρουμανιζόντων (εάν κρίνει κανείς από τον αριθμό των μαθητών, που παρακολουθούσαν τα σχολεία τα οποία χρηματοδοτούνταν από τη Ρουμανία) ήταν μικρότερο των 25.000.  Επειδή, όπως ελέχθη, η γλώσσα δεν είναι το αποκλειστικό κριτήριο, δηλαδή κάποιοι εγγράφονταν σε ελληνικά σχολεία αλλά δεν αισθάνονταν πολίτες της χώρας, τότε το πλήθος τους ήταν μεγαλύτερο. Σήμερα (2026) το μέγεθος των τελευταίων έχει συρρικνωθεί και σύμφωνα με εκτιμήσεις μετρούν λίγες χιλιάδες. Αναλυτικότερα:

Κατά τον Μεσοπόλεμο λειτουργούσαν περίπου 25 δημοτικά σχολεία (ελάχιστα ήταν εξατάξια), δύο γυμνάσια (Γρεβενά και Ιωάννινα) και εμπορική σχολή στη Θεσσαλονίκη. Τα σχολεία λειτουργούσαν υπό την εποπτεία του ελληνικού κράτους, με ρουμανική χρηματοδότηση (παρέχοντας δωρεάν εκπαίδευση) ενώ ενισχύονταν από τις κοινότητες των Βλάχων.³⁷ Σήμερα δεν υπάρχουν πια σχολεία (μόνο ορισμένοι σύλλογοι προσφέρουν μαθήματα στην Αρωμουνική).³⁸ Οι Βλάχοι εκτός από την Πίνδο κατοικούν κατά το μεγαλύτερο μέρος σε πόλεις της Κεντρικής, Δυτικής Μακεδονίας και στη Θεσσαλία (φυσικά και στην Αττική).

4. Υπάρχει σήμερα σλάβικο και βλάχικο ζήτημα;

1. Παλαιότερα, ιδιαιτέρως μετά τις απόψεις του Φαλμεράιερ,³⁹ επικράτησε σε πολλούς η άποψη της ταξινόμησης των εθνών επί τη βάσει κυρίως των γλωσσολογικών κριτηρίων. Τα γλωσσολογικά τεκμήρια αποτελούν αναγκαία, αλλά όχι ικανή συνθήκη της κατηγοριοποίησης. Στη Θεσσαλία, επί παραδείγματι, το 1881, που πραγματοποιήθηκε η ενσωμάτωση με την Ελλάδα, το σύνολο, σχεδόν, των χωριών ή κωμοπόλεων είχαν σλάβικη⁴⁰ ή τούρκικη⁴¹ ονομασία.

Σε αυτά μολαταύτα είτε δεν υπήρχε ούτε ένας Σλάβος για δείγμα είτε ήταν απειροελάχιστοι. Οι Μωαμεθανοί αποτελούσαν το 9% του πληθυσμού της Θεσσαλίας και το μέγιστο μέρος τους εκινείτο πέριξ ολίγων πόλεων (Λάρισα, Τύρναβος, Φάρσαλα, Αλμυρός). Σύντομα έφυγαν και αυτοί για την Τουρκία. Συνεπώς, η ονοματολογία δεν αποτελεί μοναδικό κριτήριο. Δείχνει ότι το πάλαι ποτέ έζησαν Σλάβοι, αλλά αυτοί εξαϋλώθηκαν (είτε μετακινήθηκαν προς Βορρά είτε αφομοιώθηκαν).

Αντίστοιχα σε μεγάλο μέρος της Μάνης (Ταΰγετος) και της Νότιας Λακωνίας οι  Μηλιγγοί και οι Εζερίτες, παρά τις εξεγέρσεις απέναντι στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, άφησαν έναν τεράστιο αριθμό τοπωνυμιών στη περιοχή. Εντούτοις ουδείς, κατά την Επανάσταση του 1821, Μανιάτης (της έξω ή μέσα Μάνης) δήλωσε ή αισθανόταν Σλάβος. Ακριβώς για τις αιτίες που αναλύθηκαν, το μεγαλύτερο πλήθος τους είχε εξαφανισθεί ήδη από τον 12ο αιώνα. Σήμερα (2026) ο μέγιστος αριθμός των Σλάβων έχει απομακρυνθεί από τη χώρα. Δεν θα πρέπει να είναι περισσότεροι από μερικές χιλιάδες, πιθανόν κάτω από 25-30 χιλιάδες, που βρίσκονται κατά μήκος των συνόρων από την Έδεσσα και τα Γιαννιτσά μέχρι τη Φλώρινα.  Ο αλυτρωτισμός που διακηρύσσεται από το κράτος της Βορείου Μακεδονίας δεν έχει ευοίωνο μέλλον. Υπό αυτήν την έννοια, εκτός κατακλυσμιαίων αλλαγών στο διεθνές στερέωμα, το θέμα αυτό θα χάσει τη σημασία του κάποια στιγμή. 

2. Στο θέμα των Βλάχων ισχύουν τα ίδια. Ο μεγαλοϊδεατισμός της Ιταλίας, έντονος μετά τη σύσταση της χώρας (δεκαετία 1860), φαίνεται να εκλείπει. Αντίστοιχα και η ρουμανική κυβέρνηση λίγα μπορεί να πράττει. Η χώρα, το σημαντικότερο, δεν συνορεύει με την Ελλάδα.

Αλλά το κυριότερο όλων αυτών είναι ότι άλλαξε η μέθοδος παραγωγής και επιβίωσης των Βλάχων. Μετακινήθηκαν από τα χωριά τους⁴² και έπαψαν να ασχολούνται με την κτηνοτροφία και τα συναφή επαγγέλματα. Συνεπώς τείνουν να αστικοποιηθούν, με όλα τα παρεπόμενα. Οι μέθοδοι παραγωγής προσδιορίζουν σε μεγάλο βαθμό και τον τρόπο του σκέπτεσθαι. Σταδιακά οι δίγλωσσοι, όσοι έχουν απομείνει, θα συρρικνωθούν. Και οι όποιοι ρουμανίζοντες θα περιορισθούν και πιθανόν να εκλείψουν.

Αυτή είναι μια τάση που παρατηρείται διεθνώς. Η κελτική στη Σκωτία, Ουαλία, Ιρλανδία, παρά την ενίσχυση και λειτουργία των τοπικών κυβερνήσεων, τείνει να περιορισθεί. Αντίστοιχα τα βρετονικά στη Γαλλία υποκαθίστανται από τη γαλλική ή τα διάφορα ιδιώματα της ιταλικής (λόγου χάριν τα σικελικά) από την τοσκανική διάλεκτο.⁴³

Υστερόγραφο

Η μέθοδος παραγωγής των Σλάβων απεδείχθη για μέρος της ελληνικής ενδοχώρας (Νότια Ελλάδα) αναποτελεσματική και σταδιακά εξαφανίσθηκε κάτω από την πίεση της μεγάλης γαιοκτησίας, που εισήγετο από τη Δύση από το ένα μέρος και της ατομικής καλλιέργειας του εδάφους από το άλλο, αφού ο μεμονωμένος αγρότης εμφανιζόταν με περισσότερες αντοχές στην εξωτερική πίεση και τις φυσικές καταστροφές.

Ο βλάχικος τρόπος (κοπαδιάρικη κτηνοτροφία κ.λπ.) συρρικνώθηκε με σημαντικά πιο βραδύ ρυθμό, δείχνοντας εξαιρετική ευκαμψία κατά τον Μεσαίωνα, ρυθμός ο οποίος διατηρήθηκε λόγω των Οθωμανών στην Ανατολή (δηλονότι, εάν κυριαρχούσαν οι συνθήκες της Δύσης κατά τους Νέους Χρόνους στα Βαλκάνια, ο τρόπος αυτός θα είχε αποσαθρωθεί ταχύτερα). Η μετακίνηση από τόπο σε τόπο προσέφερε στον κτηνοτρόφο μια ελευθερία δράσεως, που δεν απολάμβανε ο γεωργός. Σταδιακά, λόγω του δυσμενούς εξωτερικού περιβάλλοντος οι οδοί της νότιας και κεντρικής Βαλκανικής περιορίσθηκαν και η μετακίνηση εγένετο κατά μεγάλο μέρος μεταξύ χειμαδιού και ορεινής περιοχής εντός ενός πιο περιορισμένου χώρου (λόγου χάριν από την  ορεινή Αρκαδία στην πεδινή Αργολίδα, από την Πίνδο στις πεδιάδες της Θεσσαλίας ή της Μακεδονίας). Τούτο είχε διττό αποτέλεσμα:

● Πρώτον, ανθεκτικότητα στον ανταγωνισμό, στις πολιτικές και οικονομικές πιέσεις (από την Πίνδο μπορούσε να βρεθεί σε δύσκολες καταστάσεις στην Αιτωλοακαρνανία ή στην Αλβανία κλπ.). Τοιουτοτρόπως ήταν σε θέση ευκολότερα να διατηρήσει τα πατρώα ήθη και τα έθιμα.

● Δεύτερον, η μακρόχρονη (βαθύτερη) όμως συνέπεια αυτού του γεγονότος ήταν να παρουσιάσει ο μετακινούμενος κοινωνική και πολιτιστική υστέρηση, έτσι ώστε όσοι συνέχισαν να ασχολούνται με αυτόν τον τρόπο παραγωγής να αποτελούν τους βραδυπορούντες της εξέλιξης. Ήδη από τον 17ο αιώνα είχε ξεκινήσει η λέξη Βλάχος να ταυτίζεται με τον κοινωνικά, πολιτικά και πολιτιστικά καθυστερημένο.  Στα σπίτια των προεστών για παράδειγμα, όπως αναφέρει στα απομνημονεύματά του ο κοτζαμπάσης Κανέλλος Δηλιγιάννης, ο Κολοκοτρώνης (ο Θοδωράκης για τους φίλους) ονομάζετο σκατόβλαχος.

Γενικότερα σε όλη την Ευρώπη, και όχι μόνον, λόγω της αστικοποίησης⁴⁴ ο γεωργός σε πρώτο επίπεδο, ο χωρικός σε δεύτερο και ευρύτερα ο επαρχιώτης εκρίνετο κοινωνικά, πολιτιστικά αγροίκος. Ας μην ξεχνιέται ότι ο νομάς εν πρώτοις και ο αγρότης εν συνεχεία εθεωρούντο απολίτιστοι, αφού ο πολιτισμός υποστηρίζεται ότι συνδέεται εξ ορισμού με την πόλιν.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

31. Κατά τους Ελληνόφωνους Βλάχους χαρακτηρίσθηκε πράκτωρ της ρουμανικής κυβερνήσεως, επειδή ενισχύετο οικονομικά, πρόβαλλε αλυτρωτικές τάσεις και έτυχε μεγάλων τιμών στη Ρουμανία.  

32. Μετά την απόκρουση που έκαναν οι Σέρβοι στη βουλγαρική επίθεση, παρέμειναν σε στάση άμυνας, παρά την έκκληση της ελληνικής κυβερνήσεως για συνέχιση της επίθεσης, φοβούμενοι πιθανόν για δικές τους περαιτέρω σοβαρές απώλειες. Υπ’ αυτήν την έννοια ο κύριος όγκος του βουλγαρικού στρατού στράφηκε εναντίον των Ελλήνων. Η καθήλωση των τελευταίων στην Κρέσνα και η επαπειλούμενη περικύκλωσή τους οδήγησαν τον Βενιζέλο, μετά από ενημέρωση του βασιλιά Κωνσταντίνου, να δεχθεί την ανακωχή (ενώ προηγουμένως κωλυσιεργούσε). Η κατάσταση διευκολύνθη τα μάλα, διότι ο ρουμανικός στρατός άνευ αντιστάσεως προήλαυνε προς τη Σόφια, ενώ οι Τούρκοι βρίσκοντας επίσης ευκαιρία, αφού δεν υπήρχαν σοβαρές δυνάμεις Βουλγάρων, προχώρησαν μέχρι την Αδριανούπολη (καταλαμβάνοντας την Ανατολική Θράκη). Βαλλόμενοι πανταχόθεν οι Βούλγαροι ζήτησαν ανακωχή. Στο συνέδριο του Βουκουρεστίου (1913) οι Ρουμάνοι απαίτησαν την αναγνώριση των ρουμανικών σχολείων (κατ’ ουσίαν αυτό αποτελούσε ρουμανική διείσδυση στα εδάφη των Νέων Χωρών και στη Θεσσαλία). Η ελληνική πλευρά, προκειμένου να τύχει της θετικής ψήφου των Ρουμάνων στην κατανομή εδαφών στο συνέδριο, το απεδέχθη. Ο Βενιζέλος από τους αντιπάλους του θεωρήθηκε προδότης, επειδή συμφώνησε.

33. Η στάση τους υπήρξε δικαιολογημένη. Συνόρευαν με τη Ρουμανία και αντιμετώπιζαν σοβαρές συνοριακές διαφορές. Ένα βλάχικο ζήτημα μπορούσε να οδηγήσει σε αλυτρωτισμό και απώλεια εδαφών. Αντιθέτως, η Ελλάς δεν είχε κανένα σύνορο με τη Ρουμανία. Όθεν, και η συμφωνία του Βενιζέλου στις απαιτήσεις των Ρουμάνων δεν ήταν λάθος, αν και παρακινδυνευμένη.

34. Σημειώνεται ότι στις 27 Ιουλίου 1917 εστάλη επιστολή στον πρωθυπουργό της Ρουμανίας (γαλλιστί) και στις 30 Ιουλίου στον Ιταλό στρατηγό (στα ιταλικά) ζητώντας την αναγνώριση ανεξαρτήτου κρατιδίου. Υπήρξε υπόνοια ότι η Ιταλία μετά την απόβασή της και κατάληψη του Αργυρόκαστρου υποδαύλισε το κίνημα. Τα ιταλικά στρατεύματα, που στάθμευαν στην Αλβανία, κινήθηκαν προς τα Ιωάννινα και τα χωριά της Πίνδου και εγκαταστάθηκαν στη Σαμαρίνα. Υπήρξε διαμαρτυρία της κυβερνήσεως (Βενιζέλου) για την ιταλική παρουσία. Στις πρώτες μέρες του Σεπτεμβρίου 1917 έφτασαν τα ελληνικά στρατεύματα και τα ιταλικά αποχώρησαν ειρηνικά. Συνελήφθησαν ως πρωταίτιοι μόνο επτά άτομα, όλοι Βλάχοι εκ Σαμαρίνας. Προφανώς, η ελληνική κυβέρνηση δεν θέλησε να οξύνει περαιτέρω την κατάσταση. Η όλη υπόθεση διήρκεσε από τα τέλη Ιουνίου μέχρι τις αρχές Σεπτεμβρίου.

35. Η Σόφια έγινε κέντρο της χώρας πολύ αργότερα. Το βάρος των Βουλγάρων εξ αρχής εστρέφετο σε όλην τη Μακεδονία. Αυτό βέβαια συνιστά ιδιαιτερότητα, καθ’ ότι οι Σέρβοι όπως και οι Κροάτες ήταν η κυρία φυλή των Σλάβων· αντιθέτως οι Βούλγαροι ήταν εξισλαβισθέντες Ασιάτες.

36. Δεν υπήρξαν επιστάμενες απογραφές του αριθμού τους. Το μέγεθός τους εκτιμάται ως τμήμα του πληθυσμού των χωριών της Πίνδου (στα Ιωάννινα, στο Ζαγόρι, στη Δυτική Μακεδονία και στην ορεινή Θεσσαλία). Ο αριθμός τους ήταν δύσκολο να υπολογισθεί λόγω του ότι δεν διέμεναν σταθερά σ’ έναν τόπο. Η Σαμαρίνα, για παράδειγμα, το καλοκαίρι στη δεκαετία 1910 μπορεί να είχε 4.500 έως 5.000 άτομα (κατ’ άλλους 7.000), ενώ τον χειμώνα μερικές εκατοντάδες. Η μεγαλύτερη πυκνότητα πληθυσμού εντοπιζόταν στη Σαμαρίνα, την Αβδέλλα, την Κρανέα, το Μέτσοβο και το Περιβόλι. Πολλοί Βλάχοι σταδιακά διέμεναν σε πόλεις της Δυτικής Μακεδονίας και στα Ιωάννινα. Στις απογραφές δεν καταγράφονται οι πολιτικές ή και εθνολογικές πεποιθήσεις, ως εκ τούτου είναι δύσκολο να υπολογισθεί το πλήθος. Περαιτέρω και οι Ρουμανίζοντες ή και οι Ιταλόφρονες ομιλούν την Ελληνική.

37. Σημαντική ένδειξη της διάχυσης των Βλάχων αποτελεί το γεγονός ότι τα σχολεία αυτά λειτουργούσαν στην Ημαθία στην Καστοριά, στη Φλώρινα, στα Γρεβενά, στην Κοζάνη.

38. Η Ελλάς δεν έχει υπογράψει ούτε κυρώσει τη Σύμβαση εναντίον της Διάκρισης στην Εκπαίδευση της UNESCO του 1960, ούτε τη Χάρτα του Συμβουλίου της Ευρώπης για τις Μειονοτικές Γλώσσες (του 1992), παρά τις συστάσεις και την πίεση που δέχεται και από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η ιστορία με το Πριγκιπάτο της Πίνδου, η μακρόχρονη  κρίση με τη Βόρειο Μακεδονία (ο υφέρπων αλυτρωτισμός) της προσφέρουν τη δυνατότητα, λαμβάνοντας υπ’ όψιν τα εξ Ανατολών νέφη, να απέχει από παρόμοιες ευαισθησίες. Το σχετικό θέμα που υφίσταται, έστω και υπό άλλη μορφή, για τη μειονότητα των Πομάκων στη Θράκη της επιτρέπει ένα είδος ασυλίας.

39. Fallmerayer J. Ph (1830) Geschichte der Halbinsel Morea während des Mittelalters. Teil 1: Untergang der peloponnesischen Hellenen und Wiederbevölkerung des leeren Bodens durch slavische Volksstämme (Ιστορία της χερσονήσου της Πελοποννήσου κατά τους Μεσαιωνικούς Χρόνους. Μέρος πρώτο: Παρακμή των Ελλήνων της Πελοποννήσου και επανακατοίκηση της κενής γης από Σλαβικούς λαούς).

40. Βελεσνίκος, Βενδίστα, Γαρδίκι, Γράλιστα, Δραγοβίστι, Ζαγορά, Κνίσοβο, Λιάσκοβο, Μπουκοβίστα, Ραψίστα, Ρεντίνα, Σελίτσανη, Σμόκοβο, Τσιατούλι, Φλαρέσι κ.λπ.

41. Αβδουλάρ, Αδατεπέ, Γιατσιλάρ, Γιαχαλάρ, Δουβλατάν, Καραδερέ, Κιλελέρ, Κουκλομπάσι, Μπαξιλάρ, Ντεμεκλή, Οτμανλή, Τσαϊρλί, Τσουλάρ, Τσαγκλί, Χατζημπέη κ.λπ.    

42. Για παράδειγμα: Το 2011 ο πληθυσμός της Σαμαρίνας ανερχόταν σε 378 άτομα έναντι 253 το 2021, ενώ στην Αβδέλλα το 2011 απεγράφησαν 280 και το 2021 μειώθηκαν στους 73.

43. Παπαηλίας Θ. (2006), Εκπαίδευση σε συνθήκες παγκοσμιοποίησης, Αθήνα: Σταμούλης, σελ. 144-146.44. Βλέπε: Παπαηλίας Θ. (2023), Προς την Τρίτη Ζωή, Αθήνα: Παρουσία, σελ. 18-21.

Διαβάστε επίσης:

Μέρος πρώτο: Ο Τίβερης θα γίνει κολυμβήσιμος!

Οι «Απόντες» είναι παρόντες…

Το τρίπτυχο της στρατηγικής Τσίπρα στην πορεία προς το συνέδριο

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.