Μέρος πρώτο: Ο Τίβερης θα γίνει κολυμβήσιμος!

Ο ιστορικός Τίβερης είναι ένα από τα ενδιαφέροντα ποτάμια της Ευρώπης, όπως είναι ο Σηκουάνας για τη Γαλλία ή ο Τάμεσης για την Αγγλία. Ο Τίβερης πρόκειται εντός της εξαετίας 2027-2032 να αποκτήσει τις ποιότητες εκείνες που θα τον κάνουν κολυμβήσιμο: αυτή είναι μια νέα είδηση που εν μέσω της κατήφειας των καιρών αντλούμε από τον ιστότοπο των Πρασίνων.

Τα ποτάμια είναι από τα μεγάλα θέματα της εποχής μας, που μάλιστα απειλούν με πολέμους. Δεν εννοούμε φυσικά τα «ποτάμια» που σχηματίζονται «αυθορμήτως», συνοδεύοντας μετεωρολογικά φαινόμενα και καταλήγοντας σε ευκαιριακούς χειμάρρους στη Μάνδρα, στο Πήλιο, στη Θεσσαλία, στη Σύμη και αλλαχού: εννοούμε τα τακτικά ποτάμια, που ακολουθούν τις καιρικές διακυμάνσεις, που είναι χρήσιμα για την υδροηλεκτρική ενέργεια ή τη συμβολή τους στην άρδευση ή ύδρευση, που ενδεχομένως συνδέονται με το rafting (κατάβαση ποταμού), παρά τις απόψεις περί θερμοκηπίου.

Από την ανάλυσή μας εξαιρούμε ποτάμια όπως ο Καλαμάς, που στάθηκε εμπόδιο στην κάθοδο του Ιταλικού Στρατού στις πρώτες ημέρες του πολέμου του 1940, ο οποίος Καλαμάς δεν μπορούσε να βρεθεί από τους Ευρωπαίους σε χάρτες της εποχής λόγω του μικρού μεγέθους του – και της ανυπαρξίας Google την εποχή εκείνη…

Ποταμώ ουκ έστιν εμβήναι δις τω αυτώ

Ο Ηράκλειτος, ο επονομαζόμενος «Σκοτεινός», έλεγε ότι «δεν μπορείς να μπεις στο ίδιο ποτάμι για δεύτερη φορά», στη δε καθομιλουμένη λέμε τη φράση «άνω ποταμών» για να δηλώσουμε κάτι παράλογο ή αφύσικο. Η ελληνική Θράκη δεν κινδυνεύει πλέον από τις πλημμύρες του Έβρου, που ήταν κάποτε συνηθισμένες – εξαιτίας των βουλγαρικών «κατασκευών». Εξ άλλου η Τουρκία, ως «σιγανό ποτάμι», συνεχίζει την ίδια πρακτική με τους ποταμούς του Ιράκ και της Συρίας, δηλαδή περικόπτει τη ροή του νερού παρά τις ισχύουσες διεθνείς συμφωνίες περί ποταμών. Από την άλλη πλευρά συνεχίζεται η υπονόμευση των λιμνών, οι οποίες χάνουν το υδάτινο περιεχόμενό τους, όπως η λίμνη Αράλη και η Κασπία Θάλασσα.

Όμως τα ποτάμια συνεχίζουν τη ροή τους, ενώ υπάρχουν και θετικές εξελίξεις σ’ αυτήν την περίπτωση: Από την έκθεση του συνασπισμού οργανώσεων Dam Removal Europe (DRE), έρχεται η είδηση ότι τουλάχιστον 325 τεχνητοί φραγμοί απομακρύνθηκαν από ποτάμια συστήματα στην Ευρώπη το 2022. Το νούμερο αυτό αντιστοιχεί σε αύξηση 36% σε σχέση με το 2021 και δείχνει τη δυναμική του κινήματος απομάκρυνσης φραγμών στην Ευρώπη – ενός κινήματος που αποσκοπεί στην αποκατάσταση της συνεκτικότητας, της υδρομορφολογικής και οικολογικής ακεραιότητας των ποταμών.

Βέβαια στην Ευρώπη υπολογίζεται ότι υπάρχουν πάνω από ένα εκατομμύριο τεχνητοί φραγμοί, διαφόρων τύπων και διαστάσεων, εκ των οποίων το 15% θεωρούνται απαρχαιωμένοι. Η κατασκευή φραγμάτων σε ολόκληρο τον κόσμο γίνεται επιπλέον για σκοπούς ηλεκτροπαραγωγής, έχει δε πάρει μεγάλες διαστάσεις. Υπάρχουν 60.000 φράγματα στον κόσμο και 3.700 βρίσκονται υπό κατασκευή, από τα οποία πολλά βρίσκονται στα Βαλκάνια. Μόνο το 37% των 242 μεγάλων ποταμών συνεχίζει να κυλάει ελεύθερα και να χύνεται σε κάποια θάλασσα!

Ωστόσο τα νέα στοιχεία από την Ευρώπη είναι ενθαρρυντικά: Το 2025 σημειώθηκε νέο ευρωπαϊκό ορόσημο καθαίρεσης τεχνητών φραγμών, με περισσότερα από 600 εμπόδια να απομακρύνονται από ευρωπαϊκούς ποταμούς – αύξηση κατά 11% σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Η χώρα που πρωτοπόρησε το 2025 ήταν η Σουηδία, όπου απομακρύνθηκαν συνολικά 173 εμπόδια, με ακόλουθες τη Φινλανδία (143) και την Ισπανία (109). Η Ισλανδία και η Βόρεια Μακεδονία προχώρησαν για πρώτη φορά στην αφαίρεση τεχνητών φραγμών, αποκαθιστώντας τη φυσική ροή των ποταμών τους. Υπολογίζεται ότι πλέον έχουν απομακρυνθεί από τους ποταμούς της Ευρώπης τουλάχιστον 9.681 φράγματα και άλλα μικρότερα εμπόδια, συνολικά.

Από τις χώρες με μακρά παράδοση στην αποκατάσταση ποταμών μέχρι εκείνες που μόλις κάνουν τα πρώτα τους βήματα, το μήνυμα είναι κοινό: Οι ποταμοί της Ευρώπης αρχίζουν να ρέουν ξανά ανεμπόδιστοι!

Η αποκατάσταση των ποταμών αποκτά πλέον και σαφή θεσμική διάσταση. Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Αποκατάσταση της Φύσης θέτει ως στόχο την αποκατάσταση τουλάχιστον 25.000 χιλιομέτρων ποταμών σε ελεύθερη ροή σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση έως το 2030, κυρίως μέσα από την απομάκρυνση τεχνητών εμποδίων. Τα κράτη – μέλη οφείλουν να καταγράψουν τα τεχνητά εμπόδια και να προσδιορίσουν εκείνα που μπορούν να απομακρυνθούν, δίνοντας προτεραιότητα στα εμπόδια που δεν εξυπηρετούν πλέον τον σκοπό τους.

Ό,τι χάνεται, κερδίζεται

«Η φυσική ροή του νερού είναι να χάνεται» έλεγε το Παγκόσμιο Ταμείο για τη Φύση (WWF) εννοώντας ότι το νερό των ποταμών πρέπει να διοχετεύεται στους φυσικούς αποδέκτες του (θάλασσες, λίμνες κ.λπ.)… Στην Ισπανία σχεδιαζόταν η εκτροπή των υδάτων του ποταμού Έβρο σε απόσταση 1.000 χλμ., αλλά το σχέδιο τελικά ματαιώθηκε. Όμως αυτή και μόνο η εκπόνησή του έδειξε το μέγεθος της ανθρώπινης αλαζονείας απέναντι στη φύση. Σημειωτέον ότι τα φράγματα έχουν περιορισμένη λειτουργικότητα, δεδομένου ότι καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής τους το νερό κομίζει ύλες οι οποίες συσσωρεύονται στην περιοχή του φράγματος.

Στην Ελλάδα είχαμε τις περιπέτειες του Αχελώου και μάλιστα από το 1983, ύστερα από τις υποσχέσεις του Ανδρέα Παπανδρέου προς τους αγρότες για την προσφορά νερού. Τελικά οι υποσχέσεις δεν πραγματοποιήθηκαν και το φράγμα κόλλησε στο Συμβούλιο της Επικρατείας, αφήνοντας την Άνω Κοίτη του Αχελώου άθικτη και μια κατασκευή στη Μεσοχώρα εκκρεμούσα.

Τα ποτάμια είναι οι πιο απειλούμενοι τύποι οικοτόπων παγκοσμίως. Το παράδειγμα των μεταναστευτικών ειδών ψαριών στην Ευρώπη δείχνει το μέγεθος της απειλής. Από το 1970 οι πληθυσμοί τους (π.χ. χέλι, γριβάδι, ποτάμια ρέγγα, οξύρρυγχος) έχουν μειωθεί κατά 94%, κυρίως ως αποτέλεσμα της διευθέτησης των ποταμών και της κατασκευής φραγμάτων.

* Ο Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας

Διαβάστε επίσης:

H γλώσσα καλλιεργεί την οικειότητα

Μια απαράμιλλη ημέρα

Νεό-γεροι της νέας εποχής…

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.