José Balza

Εκδόσεις: Σμίλη

Σελ.: 336

Για πρώτη φορά μεταφρασμένος στα ελληνικά ο κορυφαίος Βενεζουελανός συγγραφέας Χοσέ Μπάλσα – θεωρείται ισάξιος των ιερών τεράτων της λατινοαμερικανικής πεζογραφίας Μάρκες, Γιόσα, Κορτάσαρ και Φουέντες – με ένα αριστουργηματικό μυθιστόρημα, το οποίο ξεπερνά την κατηγορία του, μια και δεν είναι απλώς ένα έργο μυθοπλασίας, αλλά ένα έργο αφηγηματικής πολυφωνικής άσκησης και σεμινάριο γραφής μαζί. Το «Εφτακόσιοι φοίνικες φυτεμένοι στο ίδιο σημείο» πρωτοκυκλοφόρησε το 1974 στη Λατινική Αμερική. Με πολλά χρόνια καθυστέρηση, οι Έλληνες αναγνώστες έχουν επιτέλους την ευκαιρία και τη μεγάλη τύχη να ανακαλύψουν διαβάζοντας και να διαβάσουν ανακαλύπτοντας έναν πολύ σπουδαίο τεχνίτη της γλώσσας και της γραφής.

Πολύ πρόσφατα οι εκδόσεις Σμίλη, με τη θαρραλέα και αριστοτεχνική μεταφραστική συμβολή του Λευτέρη Μακεδόνα (ο οποίος ξεπέρασε εαυτόν για μια ακόμα φορά, μεταφράζοντας ένα ομολογουμένως πυκνό και απαιτητικό κείμενο), εξέδωσαν αυτό το αξεπέραστο έργο. Έτσι, το «Εφτακόσιοι φοίνικες φυτεμένοι στο ίδιο σημείο» κυκλοφορεί ανάμεσά μας και ήδη βρίσκεται στις προθήκες των βιβλιοπωλείων, δίνοντας υπόσχεση στον υποψήφιο αναγνώστη για μια αξέχαστη αναγνωστική εμπειρία, που θα ικανοποιήσει στο έπακρον εκείνους που αναζητούν ένα δείγμα υψηλής λογοτεχνίας χτισμένης πάνω σε φιλοσοφικά θεμέλια με γερά υλικά τη μνήμη, τον άνθρωπο και την ψυχολογική / υπαρξιακή του διάσταση.

Ο ένθερμος φιλέλληνας λατινοαμερικανός συγγραφέας Χοσέ Μπάλσα είναι ένας χαρισματικός αφηγητής, ένας μοναδικός στυλίστας, μια μεγάλη μορφή των ισπανόφωνων γραμμάτων. Ασχολείται με τη συγγραφή και την αρθρογραφία, ζωγραφίζει – το υπέροχο σκίτσο στο εξώφυλλο του βιβλίου είναι δικό του – και διδάσκει Θεωρία της Λογοτεχνίας. Γεννήθηκε στο Δέλτα του Ορινόκου της Βενεζουέλας και, ανάμεσα στα πολύ σημαντικά βραβεία που απέσπασε, τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας της Βενεζουέλας το 1991.

Το «Εφτακόσιοι φοίνικες» είναι ένα από τα πιο εμβληματικά του δημιουργήματα, θεωρείται ήδη ένα από τα κλασικά της λατινοαμερικανικής πεζογραφίας, αποθεώθηκε από τον μέγα Κορτάσαρ και αποτελεί ένα πολυπλόκαμο και πολυεπίπεδο μυθιστόρημα ιδεών, στοχασμών και ζωής με μια αφηγηματική διαδρομή στο αδιαπέραστο δάσος της ανθρώπινης ψυχής, μοίρας και ταυτότητας, του χρόνου και της Ιστορίας. Ο Μπάλσα με την απαράμιλλη αφηγηματική τεχνική του και με μια ευρηματική χρήση της γλώσσας, με ένταση και τρυφερότητα μαζί, αμφισβητεί και αποδομεί την ανθρωπότητα, την πραγματικότητα, την ηθική ενός / του κόσμου που καταρρέει, αφού έχει γκρεμίσει την ίδια του την ύπαρξη, ενώ αποκαλύπτει ολόπυκνους ή και ανεπαίσθητους τρόπους κατανόησης του ζην και των συναισθημάτων, πραγματοποιώντας τολμηρές καταβυθίσεις στη ρίζα της ψυχής και στέλνοντας στο φως ψίθυρους για μια αιώνια επιστροφή σε μια πατρίδα προς ανεύρεση και συγκόλληση θραυσμάτων μιας σπασμένης ταυτότητας και (επανα)δημιουργία ενός εαυτού από την αρχή, από τη βάση του παρελθόντος. Ο χρόνος (αυτο)καταργείται και καταργεί το χθες και το σήμερα. Δεν έχουν σημασία τα «πότε» και τα «αν», παρά οι εμπειρίες, τα γεγονότα, η ζωή η ίδια κι όσα περνούν μέσα απ’ τις σελίδες αυτού του υποδειγματικού μυθιστορήματος, του γεμάτου εικόνες, ήχους, σύμβολα, αναφορές και αλλεπάλληλα γλωσσικά θαύματα.

Ο πρωταγωνιστής – αφηγητής του παρόντος οργιώδους έργου – που η πλοκή του αψηφά την παραδοσιακή πλοκή και βυθίζεται μέσα σε πυκνά φυλλώματα στοχασμών, αναμνήσεων, επιθυμιών και θραυσμάτων άλλοτε συσσωρευμένων κι άλλοτε σκορπισμένων σε μια αχανή έκταση μνήμης – είναι ένας ιδεαλιστής καλλιτέχνης με ευαισθησίες και με ικανότητα να εντοπίζει τα πιο διάφανα στρώματα της πραγματικότητας. Επιστρέφει στον γενέθλιο τόπο του, στο Σαν Ραφαέλ, κάπου στη ζούγκλα του Ορινόκου, έπειτα από μακρόχρονη παραμονή στην πόλη του Καράκας, προκειμένου να αναμοχλεύσει εικόνες και θύμησες που θα γίνουν εφαλτήριο για το νέο χτίσιμο του γκρεμισμένου του εαυτού.

Στο Καράκας σπούδασε, εργάστηκε, απέκτησε εμπειρίες, ερωτεύτηκε (η Αγλαΐα στην οποία αναφέρεται συχνά υπήρξε ο μεγάλος του έρωτας), γνώρισε ανθρώπους με φτερά στην πλάτη κι άλλους με μια κατακόκκινη φωτιά στο βλέμμα, αγάπησε τις τέχνες, έζησε έντονα. Και τώρα επιστρέφει στο χωριό του για μια ανάπαυλα, για να βάλει σε σειρά μνήμες και σκέψεις. Η εξιστόρησή του κυμαίνεται μεταξύ εικόνων της εξοχής και εικόνων της μεγαλούπολης, μεταξύ ενός περιθωριακού κι ενός υψηλού κόσμου, μεταξύ μοναδικότητας και πολλαπλότητας, παραίσθησης και αλήθειας. Πραγματοποιεί ένα ταξίδι επιστροφής, ένα ταξίδι μύησης, αναζητώντας όσα τον καίνε μέσα του, όσα τον συνδέουν με το παρελθόν του και όσα τον διαμόρφωσαν στο Σαν Ραφαέλ. Και, στόχος του, μετά τη σύντομη ανάπαυλα στα πάτρια εδάφη, όπου θα ζυγίσει όσα άφησε πίσω του στην πόλη (τη σχέση του με την Αγλαΐα και τις ιδιαίτερες φιλίες του με ιδιαίτερα πρόσωπα), είναι να επιστρέψει πίσω στο Καράκας και, απαλλαγμένος πλέον από ψυχικά βάρη, να θέσει σε εφαρμογή ένα εμμονικό του καλλιτεχνικό όραμα: να γυρίσει μια ταινία για την αρχαία Ελλάδα και με ήρωα τον Αθηναίο γλύπτη του 4ου αιώνα Πραξιτέλη, έναν ήρωα – σύμβολο (και ουσιαστικά το alter ego του πρωταγωνιστή του μυθιστορήματος), που θα φέρει τον πρωταγωνιστή των «Φοινίκων» σε «κατάσταση της εγρήγορσης», διότι ο ίδιος δεν υπήρξε ποτέ ικανός να έρθει σε επαφή με τη «λευκή φλόγα».

Όλη του η σκέψη, λοιπόν, είναι ο Πραξιτέλης και το πώς θα τον καταγράψει. Στην πορεία συνειδητοποιεί πως το κείμενο του σεναρίου για τον αρχαίο γλύπτη θα είναι ένα κείμενο για την ίδια τη ζωή του και για την ψευδαίσθηση της συνείδησης. Βρίσκει τη διαδικασία περίπλοκη και εύθραυστη, ώστε αρχίζει να φοβάται να φανταστεί το αντικείμενο μελέτης του επειδή όσο πιο κοντά του πλησιάζει τόσο εκείνο απομακρύνεται και άρα ο καλλιτέχνης – αφηγητής του παρόντος μυθιστορήματος διατρέχει τον κίνδυνο να αποκλειστεί και να αφανιστεί και ο ίδιος, κάτι που τελικά τον κάνει να κινείται μεταξύ εμμονής, παραίτησης και του παράδοξου, πατώντας πάνω σε μια Ιδέα που αντικατοπτρίζει την ψευδαίσθηση.

Ο πρωταγωνιστής (κι ο Χοσέ Μπάλσα εν προκειμένω) δημιουργεί κόσμους κι ανοίγει πύλες της αντίληψης, είναι παθιασμένος με την ομορφιά, με τα σύμβολα, με τον ψίθυρο του απείρου που αποκαλύπτει ατέλειες και αυταπάτες. Η επιστροφή του στη μικρή άγρια Ιθάκη των παιδικών του χρόνων σηματοδοτεί την επιστροφή του στην πραγματικότητα, που θα φέρει την κάθαρση, τον βηματισμό προς ένα «άλλο συναίσθημα», μια νέα απρόσμενη ερωτική εμπειρία, ένα τριπλό σώμα, τη συνειδητότητα και την επίγνωση όσων μας / τον περιβάλλουν συνειδητά, ασυνείδητα, υποσυνείδητα, φανταστικά και ρεαλιστικά.

Ο κεντρικός πρωταγωνιστής είναι μια φωνή που αφηγείται σε δύο διαφορετικές φωνές που συγχωνεύονται: ο ίδιος είναι η φύση και τα τοπία του τόπου γέννησής του και, παράλληλα, είναι η βουή και η πολυπλοκότητα της μεγάλης πόλης. Οι εναλλασσόμενοι στοχασμοί του και οι γνώσεις του τον οδηγούν να συνειδητοποιήσει την πολλαπλότητα των γεγονότων, του εαυτού του, του κόσμου.

Καλειδοσκοπική, μαγευτική αφήγηση για τ’ ανθρώπινα, τα σημαντικά και τα φαινομενικά ασήμαντα, που μετατρέπεται σε αισθητική, σε ποίηση, σε έναν περίτεχνο ιστό που με την πένα τού Μπάλσα υφαίνεται δεξιοτεχνικά, μεταμορφώνοντας την εξιστόρηση σε ένα αντικείμενο που υπερβαίνει τα προφανή όρια του έργου, σε έναν χάρτη όπου ζωή, έρωτας, αντιφάσεις, σύμβολα, δυαδικότητες, επανάσταση, φύση, ανθρώπινη εμπειρία, τέχνη, ιδέες, αναφορές και εικόνες ενώνονται σε ένα masterclass αφήγησης και λογοτεχνικής περιπλάνησης στα άδυτα της ψυχής και της μνήμης. Ο Λευτέρης Μακεδόνας διαπρέπει για μια φορά ακόμα μεταφράζοντας, υπογράφοντας ένα θαυμάσιο επίμετρο και γνωρίζοντάς μας έναν σπουδαίο συγγραφέα – μάγο, που φυτεύει εντέχνως εφτακόσιους φοίνικες στο ίδιο σημείο.

Διαβάστε επίσης:

Ο Εσπερινός του Μοντεβέρντι για πρώτη φορά στην Ελλάδα – Από την Καμεράτα στο Μέγαρο

«Σοφία Βέμπο – Η φωνή που νίκησε τον φασισμό»: Κυκλοφόρησε η ζωντανή ηχογράφηση της συναυλίας (Videos)

«Άσπρα Άλογα – Ρόσμερσχολμ» του Ερρίκου Ίψεν στο θέατρο Εκάτη