Μια κοπέλα με καλυμμένο κεφάλι στέκεται δίπλα σε συνομήλικές της. Κορίτσια και αγόρια μαζί προσπαθούν να γίνουν ομάδα. Δεν μιλούν την ίδια γλώσσα, όμως επιχειρούν να επικοινωνήσουν με το βλέμμα, το σώμα, το παιχνίδι. Ακούν τα παραγγέλματα της σκηνοθέτιδας με προσοχή και όρεξη, μπαίνουν μερικές φορές με δισταγμό και άλλες χωρίς δισταγμό σε θεατρικά παιχνίδια που τα καλούν να συνυπάρξουν, να συνεργαστούν, να εμπιστευτούν το ένα το άλλο. Μέσα από την κίνηση και τον αυτοσχεδιασμό μαθαίνουν σταδιακά να υψώνουν τη φωνή τους, να διεκδικούν χώρο και παρουσία.

Μερικές δεκάδες παιδιά από την Ελλάδα και ανήλικοι μετανάστες που ζουν σε δομές φιλοξενίας συναντιούνται σε ένα κοινό εργαστήριο, όπου οι διαφορές δεν αποτελούν εμπόδιο, αλλά αφετηρία για μια συλλογική εμπειρία έκφρασης, ασφάλειας και ένταξης.

Το διαπολιτισμικό φυτώριο όπερας για εφήβους Co-OPERAtive της Εθνικής Λυρικής Σκηνής επιστρέφει για έκτη χρονιά, συνεχίζοντας μια πενταετή δημιουργική διαδρομή που έχει αναδείξει τη δύναμη της τέχνης ως πεδίου συνάντησης, έκφρασης και συνύπαρξης. Το πρόγραμμα ανοίγει και φέτος έναν χώρο καλλιτεχνικής ελευθερίας, για εφήβους 14 έως 18 ετών από διαφορετικά σχολεία και γειτονιές της Αττικής. Αθηναίοι και ανήλικοι αιτούντες άσυλο συναντιούνται και συνδημιουργούν μέσα από τη μουσική, το θέατρο και την κίνηση. Σε μια πορεία εβδομαδιαίων εργαστηρίων, οι συμμετέχοντες και οι συμμετέχουσες συνεργάζονται με διακεκριμένους καλλιτέχνες και παιδαγωγούς, με στόχο τη δημιουργία ενός πρωτότυπου έργου μουσικού θεάτρου.

Όπως ανέφεραν οι συντελεστές στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, το θέατρο μπορεί να λειτουργήσει ως ένας ασφαλής χώρος επεξεργασίας εμπειριών για ανήλικους μετανάστες που φέρουν τραυματικές μνήμες, προσφέροντάς τους έναν τρόπο έκφρασης πέρα από τη γλώσσα. Μέσα από το σώμα, τη φωνή και τη συλλογική δράση, τα παιδιά και οι έφηβοι έχουν τη δυνατότητα να αναγνωρίσουν και να μετασχηματίσουν συναισθήματα φόβου, απώλειας ή αποξένωσης, χωρίς να εκτεθούν ή να πιεστούν να αφηγηθούν το τραύμα τους άμεσα. Η θεατρική διαδικασία ενισχύει το αίσθημα ασφάλειας και ανήκειν, καλλιεργεί την εμπιστοσύνη και προσφέρει μια εμπειρία ενεργού συμμετοχής, όπου ο καθένας γίνεται κρίκος μιας ομάδας. Παράλληλα, συμβάλλει ουσιαστικά στην κοινωνική ένταξη, καθώς επιτρέπει στους ανήλικους μετανάστες να αποκτήσουν φωνή, να νιώσουν χρήσιμοι και να συμμετάσχουν ισότιμα σε ένα κοινό δημιουργικό εγχείρημα, μετατοπίζοντας τη θέση τους από «ωφελούμενους» σε συνδημιουργούς μέσα στη νέα κοινωνία που τους υποδέχεται.

«Δεδομένου ότι αυτό είναι μόλις το όγδοο εργαστήριο μέσα στη χρονιά, νομίζω ότι βασικά προσπαθούμε σε αυτή τη φάση, κυρίως, να γίνουμε ομάδα», λέει η Σοφία Βγενοπούλου, σκηνοθέτης με μακρά εμπειρία σε τέτοια προγράμματα, συμπληρώνοντας: «Στόχος είναι να ξυπνήσουμε έτσι, αυτήν νομίζω, την εγγενή περιέργεια που έχουμε όλοι άνθρωποι και τα παιδιά σε αυτήν την ηλικία πάρα πολύ, ένας για τον άλλο και να χρησιμοποιήσουμε και τις διαφορές τους σαν ένα πολύ γοητευτικό στοιχείο που θα τους φέρει κοντά αντί να τους χωρίζει. Δηλαδή, νομίζω ότι σήμερα ειδικά για εμάς που ετοιμάζαμε το εργαστήριο, ο τίτλος είναι η ανάγκη να συνδεθώ αλλά ταυτόχρονα και η αμηχανία να συνδεθώ, που χαρακτηρίζει πάρα πολύ όλους τους ανθρώπους και αυτή την ηλικία, ιδιαίτερα. Οπότε τώρα δουλεύουμε με αυτό, δηλαδή προσπαθούμε και ακόμα και τα όποια εμπόδια υπάρχουν άλλοτε, σε άλλο βαθμό στον καθέναν, να γίνουνε υλικό για τη δουλειά και όντως νομίζω ότι και εγώ σήμερα ένιωσα ότι όντως προκαλεί πάρα πολύ όρεξη, πάρα πολύ περιέργεια, πάρα πολύ κινητικότητα όλο αυτό».

Το πρόγραμμα περιλαμβάνει δραματοποιημένα μουσικά παιχνίδια, αυτοσχεδιασμούς, πειραματισμούς με μουσικά όργανα, ασκήσεις σώματος και συνόλου (ensemble work), οδηγώντας σταδιακά στη σύνθεση ενός έργου που αναδεικνύει τη δυναμική της συλλογικής φαντασίας και τη μεταμορφωτική δύναμη της καλλιτεχνικής συνεργασίας.

«Το στοίχημα που δίνουμε είναι ότι θα νιώσουν κιόλας από την πρώτη-δεύτερη φορά, πρώτον ασφάλεια, και δεύτερον θα νιώσουν αυτή τη γοητεία που ασκεί η ομάδα. Νομίζω σε όλες τις ηλικίες αλλά πάρα πολύ σε αυτή την ηλικία. Δηλαδή είναι μια ηλικία που αποτελεί αναπτυξιακή ανάγκη του έφηβου, το να ανήκει κάπου, η οποία από το τραύμα έχει τα ρίσκα της, δηλαδή δεν πάει να είναι εκεί. Δηλαδή είναι μια ηλικία που έχει πάρα πολύ μεγάλη ανάγκη να νιώσεις χρήσιμος, να πάρεις γνώση, να ξαναζήσεις», τονίζει η κ. Βγενοπούλου.

Η φετινή θεματική αντλεί έμπνευση από τα διηγήματα του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες και τον κόσμο του μαγικού ρεαλισμού, όπου το καθημερινό συνυπάρχει με το φανταστικό και το απροσδόκητο. Μέσα από τη μουσική, τον λόγο και τη σωματική έκφραση, οι έφηβοι καλούνται να εξερευνήσουν νέες αφηγηματικές μορφές, να καλλιεργήσουν δεξιότητες συνεργασίας και επικοινωνίας και να διαμορφώσουν συλλογικά ένα πολυεπίπεδο σκηνικό σύμπαν που φέρει τη δική τους καλλιτεχνική φωνή.

Για τη Σοφία Βγενοπούλου, το εργαστήριο Co-OPERAtive δεν είναι ένας χώρος όπου τα παιδιά «φοριούνται» με ένα έργο για να το εκτελέσουν: «Δεν θα γίνουμε performers. Δεν θα είναι οι θεατές. Είναι συνδημιουργοί, είναι co-creative, δηλαδή επινοούμε μαζί μια ιστορία, φτιάχνουμε μαζί κάτι».

Και η αξία αυτής της διαδικασίας, όπως περιγράφει, είναι βαθιά: «Νομίζω ότι είναι ένα τεράστιο μάθημα. Είναι μεγάλη ευκαιρία αυτενέργειας, εξάσκησης της βούλησή τους, της φαντασίας τους και της επινοητικότητάς τους. Και νομίζω ότι είναι και κάτι που αν ξυπνήσει μέσα σε μια ομάδα, αρχίζει μετά και να γενικεύεται», υπογραμμίζει η κ. Βγενοπούλου, συμπληρώνοντας ότι αυτό είναι και το μεγάλο κέρδος από αυτά τα προγράμματα, όχι δηλαδή μόνο το καλλιτεχνικό προϊόν, αλλά η αίσθηση ότι μπορείς να λειτουργήσεις μέσα σε μια ομάδα που σε χρειάζεται. «Είναι σαν μια βρυσούλα που άμα ξεδιψάσεις μια φορά, μετά θα ξέρεις πώς να τη ξαναβρείς».

Το τραύμα που φέρουν αυτοί οι ανήλικοι μετανάστες ή πρόσφυγες είναι παρόν όχι μόνο στον ψυχισμό τους αλλά και στην προσπάθειά τους να εκφραστούν. «Ένα πράγμα που ξέρουμε πάρα πολύ καλά για το τραύμα είναι ότι κλειδώνει πολύ τα σώματα και τη σκέψη. Είναι πάρα πολύ δύσκολο να πάρεις ρίσκο και να εκτεθείς. Το έχω δει χρόνια που κάνω αυτή τη δουλειά. Αναγνωρίζεις αμέσως τη δυσκολία που έχει ένα σώμα να εκτεθεί και να συνδεθεί και την υπερεγρήγορση που υπάρχει. Και νομίζω ότι αυτά μαλακώνουν και οι άνθρωποι είναι πιο έτοιμοι πια να συνδεθούν και να παίξουν με τους άλλους. Γιατί το παιχνίδι είναι τεράστιο ζήτημα, είναι αυτό το μεταβατικό στάδιο, όπου συναντάει η πραγματικότητα τη φαντασία, αλλά χωρίς να το καταλαβαίνεις γιατί αφήνεσαι», σημειώνει η σκηνοθέτης, υπογραμμίζοντας ότι αυτό που χρειάζεται πολύ είναι η εξάσκηση.

Το παιχνίδι σαν θησαυρός

Με κλειστά μάτια η μία ομάδα προσπαθεί να βρει μέσα στον χώρο, τα μέλη της άλλης ομάδας που κάνει ήχους για να τους βοηθήσει. Ένα από τα παιδιά που παίρνουν μέρος στο πρόγραμμα, περιγράφει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ την εμπειρία του θεατρικού παιχνιδιού σαν ένα κυνήγι θησαυρού και τη φωνή που ακολουθούσε «σαν την λάμψη του θησαυρού». Λέει ότι βλέπει τη λάμψη αλλά νιώθει ότι έχει μπροστά του μια κλειστή ντουλάπα, γι΄αυτό ψάχνει να βρει το κλειδί για να την ανοίξει. Αυτό το εργαστήριο είναι μια πολύ καλή εμπειρία, λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο νεαρός μετανάστης που εκφράζει την αγάπη του για το θέατρο.

Η Τζένη Τόλου είναι εκπαιδευτικός και εργάζεται με την ΜΚΟ, Ευρωπαϊκή Έκφραση που έχει ξενώνες φιλοξενίας για ανήλικα αγόρια και συμμετέχει στο πρόγραμμα εδώ και τέσσερα χρόνια. Επισημαίνει ότι μία από τις πιο σημαντικές πτυχές του προγράμματος είναι ότι οι ασυνόδευτοι ανήλικοι μπορούν να κάνουν κάτι και να το ολοκληρώσουν, γιατί όπως λέει, τίποτε άλλο στη ζωή τους δεν μπορούν να ολοκληρώσουν καθώς ζουν με αβεβαιότητα, αναζητώντας διαρκώς πηγές εσόδων για να ενισχύσουν οικονομικά τις οικογένειές τους. Λέει ότι πολλά από τα παιδιά που φέρνουν από τη δομή στη Λυρική Σκηνή για να λάβουν μέρος στο πρόγραμμα δεν έχουν ξαναδεί θέατρο, δεν ξέρουν καν τι είναι σε κάποιες περιπτώσεις. «Το ότι ολοκληρώνουν κάτι στο τέλος της χρόνιας είναι πολύ σημαντικό. Ούτε το σχολείο προλαβαίνουν να τελειώσουν, ούτε σε ομάδα ποδοσφαίρου προλαβαίνουν να μπουν αν και πηγαίνουν σε προπονήσεις γιατί είναι το όνειρό τους, γιατί είναι 15,16,17 και αν τους τύχει μια ευκαιρία φεύγουν για παράδειγμα για Γερμανία».

Αυτό που τους κάνει εντύπωση, όπως λέει η κ. Τόλου, είναι ότι πηγαίνουν σε έναν χώρο όπου υπάρχουν συνομήλικοί τους που δεν είναι πρόσφυγες ή μετανάστες αλλά παιδιά της χώρας, και μπορούν να τους μιλήσουν, να υπάρχουν ανάμεσά τους και να κάνουν το ίδιο με αυτά.

Σε έναν κόσμο που συχνά ορίζει τα παιδιά μέσα από ετικέτες και διαδρομές απώλειας, το θέατρο ανοίγει έναν άλλο δρόμο: εκείνον της συνύπαρξης και της συνδημιουργίας. Σε αυτούς τους χώρους, η φωνή δεν χρειάζεται να είναι ίδια για να ακουστεί, ούτε η εμπειρία κοινή για να γίνει κατανοητή. Αρκεί η παρουσία, η εμπιστοσύνη και η δυνατότητα να ανήκεις έστω για λίγο σε μια ομάδα που σε βλέπει.

Το έργο θα παρουσιαστεί τον Μάιο του 2026 στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος.

Διαβάστε επίσης:

«Οι Χήνες» φοβούνται το ξένο…

Κριτική ταινίας: «Κάποτε στη Γάζα» – Παλαιστίνη, μια ματιά από μέσα

«Cleansed» της Σάρα Κέιν