Η ένταση με επίκεντρο το Ιράν επαναφέρει στο προσκήνιο τα Στενά του Ορμούζ, ένα από τα σημαντικότερα ενεργειακά θαλάσσια περάσματα παγκοσμίως. Η ένταση στην περιοχή, με στρατιωτικές κινήσεις τόσο από το Ιράν όσο και από τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και τα σενάρια περιορισμού της ναυσιπλοΐας, δείχνουν πόσο εύκολα μπορεί να διαταραχθεί η ροή πετρελαίου και φυσικού αερίου προς τις διεθνείς αγορές.

Σύμφωνα με την U.S. Energy Information Administration (EIA), πριν από την κρίση από τα Στενά του Ορμούζ διέρχονταν καθημερινά περίπου 20 εκατ. βαρέλια πετρελαίου και πετρελαϊκών προϊόντων (crude και refined), εκ των οποίων 16 – 18 εκατ. αφορούσαν αργό πετρέλαιο και 1 – 2 εκατ. διυλισμένα προϊόντα. Παράλληλα μεταφέρονταν σημαντικές ποσότητες υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), κυρίως από το Κατάρ, της τάξης των περίπου 200 – 250 εκατ. κυβικών μέτρων ημερησίως (mcm/d).

Το μέγεθος αυτών των ροών εξηγεί γιατί οποιαδήποτε διαταραχή στο Ορμούζ έχει άμεσο αντίκτυπο στην παγκόσμια αγορά ενέργειας και κατ’ επέκταση στην παγκόσμια οικονομία. Επίσης αναδεικνύει γιατί οι εναλλακτικές χερσαίες διαδρομές, που συνδέουν τον Περσικό Κόλπο με την Ερυθρά Θάλασσα ή τον Κόλπο του Ομάν, αποκτούν κρίσιμη σημασία σε περιόδους γεωπολιτικής έντασης.

Η πιθανότητα διακοπής ή περιορισμού της διέλευσης δεν αποτελεί απλώς περιφερειακό ζήτημα, αλλά «παγκόσμιο οικονομικό σοκ» με άμεσες επιπτώσεις στις τιμές ενέργειας, στην εφοδιαστική αλυσίδα και στη γεωπολιτική σταθερότητα.

Αγωγός πετρελαίου Ανατολή – Δύση της Σαουδικής Αραβίας

Ο αγωγός Ανατολή – Δύση (East – West Pipeline, γνωστός και ως Petroline) αποτελεί τον βασικό χερσαίο αγωγό πετρελαίου της Σαουδικής Αραβίας και έναν από τους κρίσιμους μηχανισμούς παράκαμψης των Στενών του Ορμούζ. Κατασκευασμένος τη δεκαετία του 1980 ως απάντηση στις περιφερειακές συγκρούσεις και στον κίνδυνο διακοπής της θαλάσσιας ναυσιπλοΐας, παραμένει μέχρι σήμερα κεντρικός πυλώνας της ενεργειακής στρατηγικής του Ριάντ.

Ο αγωγός ξεκινά από τα μεγάλα πετρελαϊκά κέντρα της ανατολικής Σαουδικής Αραβίας (περιοχή Αμπκάικ) και διασχίζει περίπου 1.200 χιλιόμετρα μέχρι το λιμάνι Γιανμπού στην Ερυθρά Θάλασσα. Να σημειωθεί ότι στην ευρύτερη περιοχή του Γιανμπού έχει αναπτυχθεί από το 2021 η Ελληνική Δύναμη Σαουδικής Αραβίας (ΕΛΔΥΣΑ). Η αποστολή υποστηρίζει την αεράμυνα της περιοχής με συστήματα Patriot συμβάλλοντας ουσιαστικά στην προστασία των κρίσιμων ενεργειακών υποδομών της Saudi Aramco.

Σύμφωνα με το Reuters η μεταφορική ικανότητα του αγωγού έχει ενισχυθεί τα τελευταία χρόνια και εκτιμάται ότι θεωρητικά ανέρχεται στα 7 εκατ. bpd. Στην πράξη, οι ροές είναι χαμηλότερες και υπολογίζονται στα 4 – 5 εκατ. bpd λόγω των περιορισμών στις υποδομές φόρτωσης και διαχείρισης των εξαγωγών πετρελαίου.

Εκτός από τον κύριο αγωγό, υπάρχει και ο λεγόμενος «δευτερεύων» ή «παράλληλος αγωγός», ο οποίος δεν αποτελεί ανεξάρτητο σύστημα, αλλά ουσιαστικά μια συμπληρωματική γραμμή μέσα στο ίδιο δίκτυο μεταφοράς. Η συνολική δυναμικότητα και των δύο αγωγών ανέρχεται σε περίπου 7 εκατ. bpd σε πλήρη λειτουργία, με την παράλληλη γραμμή να συμβάλλει στην ανθεκτικότητα του δικτύου σε περιόδους έντασης.

Κατά τη διάρκεια των πρόσφατων γεωπολιτικών εντάσεων στον Κόλπο, όταν η ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ βρέθηκε υπό πίεση, ο East – West λειτούργησε ως η κύρια εναλλακτική οδός εξαγωγής της Σαουδικής Αραβίας. Αναφορές του Reuters σημείωσαν ότι ο αγωγός συνέχισε να λειτουργεί ακόμη και υπό συνθήκες στρατιωτικής έντασης. Συγκεκριμένα, καταγράφηκαν προσωρινές διαταραχές λόγω επιθέσεων, οι οποίες οδήγησαν σε μείωση της ροής έως 700.000 bpd σε ορισμένες φάσεις, επιβεβαιώνοντας τον ρόλο του ως κρίσιμης αλλά όχι άτρωτης εναλλακτικής εξαγωγικής οδού έναντι των Στενών του Ορμούζ.

Παρά τον κρίσιμο ρόλο του, ο αγωγός δεν αποτελεί πλήρες υποκατάστατο του Ορμούζ και παραμένει ευάλωτος σε στοχευμένα πλήγματα κατά μήκος της διαδρομής του.

Αγωγός πετρελαίου Χαμπσάν – Φουτζάιρα των Εμιράτων

Ο αγωγός, που συνδέει τα πετρελαϊκά πεδία των Εμιράτων με τον λιμένα Φουτζάιρα στον Κόλπο του Ομάν, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες εναλλακτικές οδούς εξαγωγής πετρελαίου που παρακάμπτουν το Ορμούζ.

Ο αγωγός ξεκινά από την περιοχή Χαμπσάν του Άμπου Ντάμπι, όπου βρίσκονται σημαντικά πετρελαϊκά κοιτάσματα, και καταλήγει στο τερματικό του Φουτζάιρα στις ακτές του Ομάν (εκτός του Περσικού Κόλπου), γεγονός που επιτρέπει στα τάνκερ να φορτώνουν χωρίς να διέρχονται από το Ορμούζ.

Σύμφωνα με αναφορές του Reuters, η χωρητικότητα του αγωγού εκτιμάται περίπου σε 1,5 εκατ. bpd. Αν και σημαντική, η δυναμικότητα αυτή καλύπτει μόνο μέρος των συνολικών εξαγωγών πετρελαίου των Εμιράτων, που, σύμφωνα με στοιχεία της IEA, το 2025 εξήγαγαν περίπου 2,7 εκατ. bpd. Επομένως ένα σημαντικό ποσοστό πετρελαίου της τάξης των 1,2 εκατ. bpd θα πρέπει να διέλθει υποχρεωτικά από το Ορμούζ.

Κατά τη διάρκεια της ιρανικής κρίσης του 2026 ο αγωγός Χαμπσάν – Φουτζάιρα εκτιμάται ότι λειτούργησε σχεδόν στο ανώτατο όριό του μεταφέροντας περίπου 1,3 – 1,5 εκατ. bpd.

Αγωγός πετρελαίου Κιρκούκ – Τσεϊχάν

Ο αγωγός Κιρκούκ – Τσεϊχάν αποτελεί τη βασική χερσαία δίοδο του ιρακινού πετρελαίου προς τη Μεσόγειο και τη σημαντικότερη εναλλακτική έναντι της εξάρτησης από τα Στενά του Ορμούζ. Η διαδρομή του ξεκινά από τα πετρελαϊκά πεδία του Κιρκούκ στο βόρειο Ιράκ και καταλήγει στο λιμάνι Τσεϊχάν στην Τουρκία, όπου το πετρέλαιο φορτώνεται σε δεξαμενόπλοια με προορισμό τις διεθνείς αγορές.

Σύμφωνα με την ΕΙΑ, η θεωρητική δυναμικότητα του αγωγού ανέρχεται στο 1,5 εκατ. bpd, καθιστώντας τον σημαντικό αλλά όχι επαρκή για το σύνολο των εξαγωγών πετρελαίου του Ιράκ. Η πραγματική του απόδοση, ωστόσο, είναι σημαντικά χαμηλότερη και μεταβλητή, λόγω διαδοχικών διακοπών λειτουργίας.

Ο αγωγός έχει ιστορικά επηρεαστεί από πολιτικές εντάσεις μεταξύ της κεντρικής κυβέρνησης του Ιράκ, της περιφερειακής κυβέρνησης του Κουρδιστάν και της Τουρκίας, καθώς και από νομικές και εμπορικές διαφορές σχετικά με τον έλεγχο των εξαγωγών και των εσόδων. Σύμφωνα με το Reuters, η λειτουργία του έχει διακοπεί επανειλημμένα τα τελευταία χρόνια, με περιόδους πλήρους παύσης εξαγωγών.

Κατά την περίοδο της τρέχουσας ιρανικής κρίσης, ο αγωγός Κιρκούκ – Τσεϊχάν λειτούργησε με ροές που κυμάνθηκαν μεταξύ 170.000 και 250.000 bpd, ενώ, σύμφωνα με επίσημα στοιχεία της State Oil Marketing Organization (SOMO) του Ιράκ, οι ημερήσιες εξαγωγές πετρελαίου το 2025 ανερχόταν στα ~3,45 εκατ. βαρέλια. Δηλαδή, τον Μάρτιο και Απρίλιο του 2026, μετέφερε στο Τσεϊχάν μόνο το ~6% του πετρελαίου που μπορούσε να εξάγει το Ιράκ.

Αγωγός φυσικού αερίου Dolphin (Dolphin Gas Pipeline)

Το Ομάν δεν τροφοδοτείται απευθείας από το Κατάρ, αλλά μέσω του περιφερειακού συστήματος Dolphin Gas Pipeline, που ξεκινά από το κοίτασμα North Field του Κατάρ, διέρχεται από τα Εμιράτα και καταλήγει στον λιμένα Σοχάρ του Ομάν. Στο πλαίσιο αυτό, το Ομάν λαμβάνει περίπου 2 – 5 δισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου ετησίως, δηλαδή κατά Μ.Ο. περίπου 5,5 – 13,7 mcm/d.

Στην πράξη το μεγαλύτερο μέρος των εξαγωγών του Κατάρ αφορά υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG), το οποίο μεταφέρεται με ειδικά πλοία από τα μεγάλα τερματικά του Ρας Λαφάν. Ο συγκεκριμένος αγωγός προς το Ομάν δεν έχει τη δυνατότητα να αντικαταστήσει αυτήν την εξάρτηση. Οι ποσότητες φυσικού αερίου που διακινούνται είναι ιδιαίτερα περιορισμένες, σε σύγκριση με τον όγκο του LNG που εξάγεται με πλοία. Επομένως το Κατάρ παραμένει απόλυτα εξαρτημένο από τα Στενά του Ορμούζ για τις παγκόσμιες εξαγωγές LNG.

Εξαγωγές υδρογονανθράκων του Ιράν

Το Ιράν παράγει περίπου 3,3 – 3,8 εκατ. bpd, εκ των οποίων εξάγει γύρω στα 1,4 – 1,6 εκατ. bpd, παρά τις διεθνείς κυρώσεις. Διαθέτει επίσης τεράστια αποθέματα φυσικού αερίου, με υψηλή παραγωγή αλλά περιορισμένη εξαγωγική δυναμική.

Σε περιόδους πολεμικών εντάσεων, όπως η τρέχουσα συγκρουσιακή κατάσταση, οι ιρανικές εξαγωγές επηρεάζονται κυρίως από τον κίνδυνο στη θαλάσσια διέλευση μέσω των Στενών του Ορμούζ, παρά από τη μείωση της παραγωγής. Έτσι οι ροές συνεχίζονται, αλλά με μεγαλύτερη αβεβαιότητα, αυξημένο κόστος και μετατόπιση προς πιο έμμεσες μορφές εμπορίου ή σκιώδεις εμπορικές διαδρομές.

Οι εναλλακτικές εξαγωγικές επιλογές της χώρας παραμένουν περιορισμένες, χωρίς ένα ουσιαστικό σύστημα παράκαμψης του Ορμούζ, αντίστοιχο με αυτό της Σαουδικής Αραβίας ή των Εμιράτων. Ως αποτέλεσμα, το Ιράν εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη συγκεκριμένη θαλάσσια δίοδο για τις ενεργειακές του εξαγωγές.

Οι εξαγωγές φυσικού αερίου του Ιράν προς την Τουρκία (22 – 25 mcm/d) και το Ιράκ (19 – 22 mcm/d, κυρίως προς τη Βαγδάτη και το νότιο Ιράκ) συνέχισαν να λειτουργούν κανονικά κατά τη διάρκεια της κρίσης. Επομένως δεν έλυσαν, έστω και μερικώς, το πρόβλημα διακοπής των εξαγωγών μέσω του Ορμούζ.

Γενικά οι γεωπολιτικές εντάσεις δεν διακόπτουν τις ιρανικές εξαγωγές υδρογονανθράκων, αλλά τις καθιστούν ευάλωτες και ασταθείς, με το Ορμούζ να παραμένει ο κρίσιμος παράγοντας για τη ροή του ιρανικού πετρελαίου προς τις διεθνείς αγορές.

Δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τις ροές

Η συνολική δυναμικότητα των εναλλακτικών διαδρομών, συμπεριλαμβανομένων του αγωγού Ανατολή – Δύση στη Σαουδική Αραβία, του Χαμπσάν – Φουτζάιρα στα Εμιράτα και του Κιρκούκ – Τσεϊχάν μεταξύ Ιράκ και Τουρκίας, εκτιμάται ότι μπορεί να κυμανθεί συνολικά από 2,2 εκατ. bpd έως 10 εκατ. bpd υπό ιδανικές συνθήκες πλήρους λειτουργίας. Σε σύγκριση με τα περίπου 20 εκατ. bpd, που κατά μέσο όρο διέρχονταν καθημερινά από τα Στενά του Ορμούζ πριν από την κρίση, οι εναλλακτικές αυτές διαδρομές μπορούν να καλύψουν από το 10% έως το 50% των ροών πετρελαίου στην καλύτερη περίπτωση.

Η πραγματικότητα είναι ακόμη πιο απογοητευτική για το φυσικό αέριο. Η απουσία μεγάλων αγωγών εξαγωγής από τον Περσικό Κόλπο και η εξάρτηση του LNG από θαλάσσιες μεταφορές σημαίνει ότι οι εναλλακτικές διαδρομές δεν μπορούν ουσιαστικά να αντικαταστήσουν τις ροές μέσω του Ορμούζ.

Σε ένα σενάριο παρατεταμένου αποκλεισμού θα μπορούσαν να μετριάσουν αλλά όχι να αποτρέψουν ένα σημαντικό έλλειμμα στην παγκόσμια αγορά ενέργειας. Επιπρόσθετα κάθε διαταραχή στη λειτουργία τους δεν επηρεάζει αρνητικά μόνο την ενεργειακή ασφάλεια, αλλά και την παγκόσμια οικονομία.

* O Βασίλης Γιαννακόπουλος είναι ταξίαρχος ε.α. της Π.Α., γεωστρατηγικός αναλυτής ([email protected])

Διαβάστε επίσης:

Η Ούρσουλα Φον ντερ Λάιεν παραδέχτηκε πως οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή κοστίζουν στην ΕΕ περίπου 500 εκατομμύρια ευρώ την ημέρα

Από την λιτότητα του Νίξον στα… χρυσαφικά του Τραμπ – Η διακόσμηση του Οβάλ γραφείου στις επισκέψεις του βασιλιά Καρόλου

Τα 30 δισ. του πολέμου στον Περσικό και ο κινεζικός «εφιάλτης» του Τράμπ για ένα δεύτερο μέτωπο στην Ταιβάν

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.