Ο Νίκος Ανδρουλάκης εκφράζει οπωσδήποτε μια φιλοσοφική προτεραιότητα όταν θέτει το ερώτημα: «Δουλεύουμε για να ζούμε ή ζούμε για να δουλεύουμε;». Η άποψή του υπέρ της τετραήμερης διάρκειας εργασίας δεν αφορά το μανάβικο ή τη συνοικιακή ταβέρνα, αλλά περιλαμβάνει την πιλοτική εφαρμογή σε επιχειρήσεις πάνω από 20 άτομα και σε θέσεις εντάσεως διανοίας, σε προγραμματιστές, λογιστές, διοικητικές υπηρεσίες, μελετητικά γραφεία.

Και αναφέρεται μάλιστα «στο 92% των εταιρειών του Ηνωμένου Βασιλείου – που υιοθέτησαν την τετραήμερη εργασία και την κράτησαν –, ενώ κατά 85% ανέβηκε η απόδοση και 23% έπεσε η εργασιακή κόπωση σε εταιρείες της Πορτογαλίας».

Από την άλλη πλευρά η Ν.Δ., διά στόματος της υπουργού Εργασίας, αναφέρθηκε στο… μανάβικο της γειτονιάς (!), του οποίου η βιωσιμότητα τίθεται εν κινδύνω, ενώ σχολιάζοντας την πρόταση Ανδρουλάκη για τετραήμερη εργασία που εφαρμόζεται στη Γαλλία δήλωσε: «Η Γαλλία έχει από τις υψηλότερες ανεργίες αυτήν τη στιγμή που μιλάμε. Ξέρετε ότι πριν από δύο μήνες είχε υψηλότερη ανεργία από την Ελλάδα;».

Στη συνέχεια ανέφερε ότι μέσα σε λιγότερο από ένα 24ωρο εκδόθηκαν ανακοινώσεις εναντίον τής εν λόγω πρότασης από το Οικονομικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο, με πρόεδρο τον κ. Χατζηθεοδοσίου, και τη ΓΣΒΕΕ, με πρόεδρο τον κ. Καββαθά.

Η αρνητική άποψη επί του θέματος δεν φαίνεται να πτόησε – μέχρι στιγμής – το ΠΑΣΟΚ. Ούτε πτοήθηκε από την κριτική που έγινε σε ανοικτή επιστολή από τον επικεφαλής συνδικαλιστικής παράταξης Νίκο Φωτόπουλο: που υπενθύμιζε την ανοχή από το ΠΑΣΟΚ της πρακτικής Παναγόπουλου περί κατάργησης της πενθήμερης εργασίας προς όφελος της εξαήμερης, περί μη καταβολής των πέραν του οκταώρου υπερωριών, περί υποστήριξης του 13ωρου.

Η «πρωτιά» της κατάθεσης μιας τόσο «επικερδούς» πρότασης όπως αυτή του τετραήμερου ανήκε στο ΠΑΣΟΚ – τη στιγμή που η πρωτοβουλία αυτής της πρότασης για ένα τόσο σοβαρό θέμα έπρεπε να κατανεμηθεί μεταξύ των «ενδιαφερόμενων» πολιτικών δυνάμεων. Τώρα βέβαια ποιες ήταν αυτές οι δυνάμεις είναι άλλο θέμα…

Οι περιπέτειες του χρόνου εργασίας

Τον 16ο αιώνα ο Thomas More, στο διάσημο έργο του για το φανταστικό νησί της «Ουτοπίας», σκιαγραφούσε ένα πρότυπο εξάωρης ημερήσιας εργασίας, σε έναν κόσμο όπου – κατά τη δική του μαρτυρία – κυριαρχούσε η «δουλεία», όπου οι άνθρωποι εργάζονταν σκληρά από το πρωί ώς το βράδυ «σαν άλογα δεμένα»…

Ο Άγγλος συγγραφέας προβληματιζόταν όχι μόνο για την ποσότητα και την ποιότητα του εργασιακού χρόνου, αλλά επίσης και για τον ελεύθερο χρόνο. Και μάλιστα αποδίδοντας σ’ αυτόν ιδιαίτερη σημασία, δίνοντας του πρωτοκαθεδρία έναντι του εργασιακού χρόνου…

Η αναδιανομή του χρόνου ζωής προς όφελος της «ελευθερίας» και εις βάρος της εργασίας υπηρετήθηκε από θεωρητικούς της ουτοπίας όπως ο Τομάζο Καμπανέλα (1568-1639), που αναφερόταν σε ένα καθεστώς τετράωρης εργασίας, ή από εμπειρικούς ακτιβιστές όπως ο εργοστασιάρχης Όουεν, που με περισσή αισιοδοξία και πίστη στη δύναμη του παραδείγματος μείωνε την εργάσιμη ημέρα στις 10 ώρες εν μέσω κυριαρχίας των 14 ωρών.

Όμως η διάρκεια της εργάσιμης ημέρας δεν είχε μια «γραμμική» – ανοδική εξέλιξη και κάθε άλλο παρά συμμορφώθηκε με τις θεωρητικές προβολές προγενέστερων κατακτήσεων στο μέλλον. Έτσι, λόγου χάρη, το γεγονός ότι ο επίσημος εργάσιμος χρόνος στις ΗΠΑ μειώθηκε από τις 70 ώρες της περιόδου 1869-1878 στις 40 ώρες ανά εβδομάδα στην περίοδο 1944-1953 κάθε άλλο παρά οδήγησε σε παραπέρα μειώσεις. Αντίθετα ο χρόνος εργασίας στις Ηνωμένες Πολιτείες αυξήθηκε τα επόμενα χρόνια και η οικονομολόγος Τζούλιετ Σορ υπολόγιζε το 1999 ότι «για να διατηρήσουν οι Αμερικανοί το επίπεδο ζωής του 1973, πρέπει να εργάζονται έξι εβδομάδες επί πλέον».

Οι περιπέτειες του χρόνου εργασίας διέψευσαν παταγωδώς διάφορους αναλυτές όπως ο Αντρέ Γκορζ, που επηρεασμένοι από τις τεχνολογικές εξελίξεις φαντασίωναν τις δεκαετίες του 1970 και του 1980 μια κατάσταση αυτόματης μείωσης της διάρκειας της εργασίας.

Η προτεινόμενη καριέρα απασχόλησης – μέχρι και τις 20.000 ώρες εργασίας, που είναι το ισοδύναμο 11-12 ετών σημερινής εργασίας – και η μερική «αυτοδιαχείριση του χρόνου εργασίας» («η επανάσταση του επιλεγμένου χρόνου») – ένα είδος εργατικής ευελιξίας διαμετρικά αντίθετης με τη σημερινή απαίτηση του κεφαλαίου για εργαζόμενους σε κατάσταση άμεσης διαθεσιμότητας – κάθε άλλο παρά προωθήθηκαν. Η εργασία και η διεκδίκηση της εργασίας έγιναν ακόμη πιο ισχυρά επίκεντρα ζωής και οι ουτοπίες έμειναν για άλλη μια φορά «στον τόπο»…

Η αναδιανομή του χρόνου εργασίας, για να δουλεύουν περισσότεροι επί λιγότερες ώρες, και μάλιστα χωρίς μείωση των αποδοχών, δεν ισοδυναμεί μόνο με μια απλή αύξηση της «τιμής» της εργατοώρας. Πέραν της μικρότερης ανεργίας και της βελτίωσης της διαπραγματευτικής θέσης των εργαζομένων, σημαίνει επίσης και τη βελτίωση ενός αδιόρατου και ανεπίδεκτου στατιστικής απεικόνισης «μεγέθους», που είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την ποιότητα ζωής: του αισθήματος ασφάλειας των εργαζομένων.

Το αίσθημα αυτό αποτελεί την προϋπόθεση για μια δημιουργικότερη διαχείριση του ελεύθερου χρόνου και επιτρέπει στον εργαζόμενο να ονειρεύεται και να προ-νοεί. Και η προοπτική μιας άλλης ζωής, μετά τον εργάσιμο χρόνο της ημέρας, στη διάρκεια των ετήσιων διακοπών ή μετά την καριέρα εργασίας κατά τη διάρκεια της συνταξιοδότησης, μπορεί να προκαλέσει την ανάδυση μιας νέας κινηματικής ενέργειας. Και να επιτρέψει ένα νέο ιστορικό «ριμπάουντ» υπέρ των δυνάμεων της εργασίας.

Το 35ωρο, η μεγαλύτερη ετήσια άδεια, η ταχύτερη συνταξιοδότηση, μπορεί να αποτελέσουν τις διαζευκτικές ή παράλληλες μορφές για την αναδιανομή του συνολικού κοινωνικού χρόνου εργασίας σε περισσότερους. Φυσικά η αναδιανομή αυτή δεν μπορεί να επιβληθεί ταυτόχρονα παντού, αλλά πρέπει να αρχίσει από κάπου. Σ’ αυτή την κρίσιμη φάση, όταν σε κάποιες περιοχές του παγκόσμιου εργασιακού χώρου έχει αρχίσει και εφαρμόζεται το 35ωρο (π.χ. Γαλλία), η λογική του «ή παντού 35ωρο ή πουθενά» είναι καθαρά προσχηματική. Και οι χρήστες αυτής της λογικής δεν οδηγούνται τελικά παρά μόνο στη συνηγορία με το «πουθενά για πάντα»…

Οι αγώνες για τη μείωση του χρόνου εργασίας μπορεί να δημιουργήσουν μεγάλα κοινωνικά μέτωπα και να σφυρηλατήσουν κοινούς τόπους και κοινά συνθήματα, χωρίς φυσικά να «θάψουν» τη διαφορετικότητα των συνιστωσών αυτών των μετώπων…

Επιπλέον αυτοί οι αγώνες προτείνουν ένα είδος επέμβασης στο συνολικό παραγωγικό τοπίο, με νέες και πρωτοπόρες τεχνολογίες, φιλικές προς το περιβάλλον και την ποιότητα ζωής, που παράγουν και δεν δολοφονούν θέσεις εργασίας. Που εντάσσονται επομένως σε μια λογική «πρόληψης» της ανεργίας, σε πολιτική «εργασιογένεσης» περιβαλλοντικά και κοινωνικά ωφέλιμων δραστηριοτήτων – και όχι μόνο «εργασιοθεραπείας» του κόσμου των ανέργων με ψευτοασχολίες…

Στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα των εκλογών του 2009 η Πράσινη Ανάπτυξη αναγορεύθηκε σε στοιχείο της φυσιογνωμίας του ΠΑΣΟΚ, στο πλαίσιο της προσπάθειάς του για «επικοινωνιακή ανακαίνιση» και φυγή από την παλαιομοδίτικη σοσιαλιστική ταυτότητα. Η συνέχεια επί της οθόνης απέφερε πλήρη ανατροπή των ιδεολογικών νεωτερισμών του ΠΑΣΟΚ και οι καλές προθέσεις περί «Δανίας του Νότου» οδήγησαν στα Μνημόνια…

Ο πολιτικός εκλεκτικισμός κάθε απόχρωσης παραγνωρίζει τη σημασία της ολιστικής παρέμβασης στην πολιτική, στην παραγωγή, στην κατανάλωση, στον πολιτισμό. Παραγνωρίζει ακόμη τη σημασία μιας ολικής και διαχρονικής αποτύπωσης των δεδομένων που συνθέτουν το επίπεδο ζωής, την «καθαρή εγχώρια ευημερία», με το να αντιμετωπίζει τις εναλλακτικές προσεγγίσεις του ΑΕΠ ως συμπαθητικές κουβεντούλες εκτός πολιτικής ατζέντας. Ζητώντας από εναλλακτικούς και οικολογιζόμενους «άλλα λόγια ν’ αγαπιόμαστε»…

Σε μία χώρα όπως η Ελλάδα οι εργαζόμενοι συνήθως συνηγορούν υπέρ οποιασδήποτε μορφής ανάπτυξης – αρκεί αυτή να παρέχει θέσεις απασχόλησης και υψηλότερες αποδοχές. Όμως ο εργαζόμενος δεν είναι μόνο μισθωτός, αλλά είναι και καταναλωτής, χρήστης ορισμένων χώρων, αποδέκτης ορισμένης ποιότητας ζωής.

Ο «εργατισμός», ως μορφή άκριτης συμπόρευσης με οποιοδήποτε ιδεολόγημα και οποιαδήποτε συμπεριφορά, είναι σε τελευταία ανάλυση ένας λαϊκισμός – παράλληλα με τους λοιπούς υπάρχοντες. Και ως λαϊκισμός δεν παράγει καμιά νέα πολιτική, ούτε εγγυάται ένα διαφορετικό μέλλον για τους εργαζομένους, διότι απλούστατα συντονίζεται και καταφάσκει με τις δυνάμεις της αγοράς.

Όχι άλλα «ψώνια»

Ο Νίκος Ανδρουλάκης βάζει όρια στην τετραήμερη εργασία, όμως θα ήταν καλύτερο να ξεκινήσει από τις σημερινές ρυθμίσεις εις βάρος της εργασίας. Επειδή εν τω μεταξύ τρέχουν δραστηριότητες που είναι όχι φιλικές με την τετραήμερη απασχόληση, αλλά μάλλον εχθρικές. Και μάλλον δραστηριότητες που επιφέρουν τεχνολογικό πρωτογονισμό παρά πρόοδο.

Σήμερα έχουμε «πήξει» στα καταστήματα που λειτουργούν επί 24ώρου βάσεως και πουλάνε κατά το δοκούν τα εμπορεύματά τους. Έχουμε αποδεχθεί τα φαρμακεία, που είναι ανοιχτά ακόμη και το Σάββατο. Τα σούπερ μάρκετ προς το παρόν λειτουργούν για 13 ώρες, αλλά στο μέλλον κανείς δεν ξέρει τι θα γίνει.

Πριν από καιρό, μια οργάνωση συνέταξε και κυκλοφόρησε ένα πανέξυπνο «αφισάκι» ενάντια στην επιχειρούμενη παράταση του ωραρίου των εμπορικών καταστημάτων. Δεν έχω κανέναν λόγο να τη διαφημίσω, απλώς και μόνο νομίζω ότι της αξίζουν συγχαρητήρια.

Σημειώνω το πρώτο από τα δύο συνθήματα του «αφισακίου»: Είναι το «Όχι άλλα “ψώνια”», όπου διαμέσου των εισαγωγικών στη λέξη «ψώνια» υπονοείται η σύνδεση των κοινωνικοπολιτικά «ψωνισμένων» ατόμων με τον στυγνό καταναλωτισμό. Δηλαδή αυτών που νομίζουν ότι θα βελτιώσουν την ποιότητα της ζωής τους εάν αποκτήσουν τη δυνατότητα να αγοράζουν σπανάκι ή χαρτί υγείας την Κυριακή και κοστούμια ή βιβλία μετά τα μεσάνυχτα…

Το σύνθημα υπενθυμίζει στους πολίτες αυτής της χώρας ότι «εκτός από καταναλωτές είναι και εργαζόμενοι», πράγμα που επίσης έχει βάθος και πλάτος. Και τούτο διότι η «απελευθέρωση» του ωραρίου θα ασκήσει πολλαπλές πιέσεις για την παράταση του ωραρίου των μικροκαταστηματαρχών και των μισθωτών του εμπορικού τομέα, κάτι που με τη σειρά του θα ασκήσει πιέσεις και στα γενικότερα ωράρια των εργαζομένων στην κοινωνία.

Ο εργαζόμενος που θα θεωρήσει εαυτόν ωφελημένο από την παροχή μεγαλύτερων χρονικών δυνατοτήτων για αγορές κινδυνεύει να δει και τον δικό του ελεύθερο χρόνο να εξανεμίζεται. Η δε «απελευθέρωση» του ωραρίου απειλεί διαμέσου ενός κοινωνικοπολιτικού ντόμινο με την «ανασκλάβωση» του χρόνου, που κατακτήθηκε με αγώνες και αίμα δεκαετιών…

Η «απελευθέρωση» των ωραρίων, η «ευελιξία της αγοράς» και άλλα ηχηρά παρόμοια, αποτελούν ιδεολογήματα του νεοφιλελευθερισμού. Ιδεολογήματα που έρχονται σε ρήξη με τη λογική της «διαχείρισης του χρόνου», δηλαδή τη λογική της δημοκρατικής διαχείρισης των ωραρίων και των δραστηριοτήτων, με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας ζωής.

Υπενθυμίζω λόγου χάρη την κλιμάκωση των ωραρίων έναρξης και λήξης των εμπορικών και άλλων δραστηριοτήτων, που επιτρέπει την εξομάλυνση της ροής της κυκλοφορίας στον αστικό ιστό και αποτρέπει τις συγκοινωνιακές αιχμές και τις εξάρσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης: μέτρο που δεν παρέμεινε στο πλαίσιο της θεωρίας, αλλά βρήκε μια κάποια εφαρμογή τα τελευταία χρόνια, ύστερα από πρωτοβουλία του ΥΠΕΧΩΔΕ.

Η ορθολογική «διαχείριση του χρόνου» των δραστηριοτήτων ιδιαίτερα μέσα στα πλαίσια των πόλεων – που θα μπορούσε να ονομασθεί «χρονοθέτηση» κατά το πρότυπο της «χωροθέτησης» – μπορεί να παίρνει υπόψη τις ανάγκες των πολιτών ως εργαζομένων, ως καταναλωτών, ως κυκλοφορούντων όντων. Ακόμη και ως όντων που θέλουν να αναπνέουν καθαρό αέρα και που αντιπαθούν τον συνωστισμό…

Ο νεοφιλελευθερισμός, υπό τον μανδύα της «αυτορρύθμισης», προωθεί την «απορρύθμιση» – που είναι ο ευφημισμός του κοινωνικού χάους… Διαμέσου της απελευθέρωσης των ωραρίων οδηγεί στην αύξηση των λειτουργικών εξόδων του εμπορίου, σπαταλάει δυνάμεις της οικονομίας και διογκώνει τον παρασιτισμό. Αυτή η ανορθολογική και αντιπαραγωγική φύση του θα έπρεπε να φωτίζεται και να υπογραμμίζεται από ένα κίνημα ανοικτό στον διάλογο, εχθρικό με τα στερεότυπα και τις κοινοτοπίες του κατεστημένου λόγου.

ΠΗΓΕΣ

– Thomas More «Η Ουτοπία», Εκδ. «Κάλβος», 1984.

– Gianni Toti «Ο Ελεύθερος Χρόνος», Εκδ. «Μνήμη», 1982.

Αντρέ Γκορζ «Οι δρόμοι του Παραδείσου», Εκδ. «Κομμούνα» 1986.

– Ζαν Φοσσέ – Λεό Λορενζί «Ελεύθερος Χρόνος: καιρός για αλλιώτικες διακοπές», Εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», 1985.

– Mark Hunter: «ΗΠΑ: Μακριά από το 35ωρο», «Ελευθεροτυπία» («Le Monde Diplomatique»), 1.1.2000

– Γιάννη Σχίζα: «Πράσινη ανάπτυξη και εκλεκτικισμός», εισήγηση σε ημερίδα του ΣΥΡΙΖΑ στις 5.5.2011.

– Γιάννη Σχίζα, «Χρονοθετώντας στην Αθήνα», Νέα Οικολογία, Ιούλιος 1988

* Ο Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας

Διαβάστε επίσης:

Όταν η πεζοπορία γίνεται θέμα φαντασίας

Β. Παλαιοκώστας: Πρωταθλητής στη ληστεία!

Βιος και πολιτεία του Λόρδου Βύρωνα

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.