Η πολιτική ιδεολογία του Ισλάμ στον σύγχρονο κόσμο

1. Η αναζήτηση μιας νέας πολιτικής ταυτότητας

Οι μεγάλες θρησκείες εμφανίζονται ως απαντήσεις στα υπαρξιακά ερωτήματα του ανθρώπου. Καθώς όμως οι κοινωνίες μεταβάλλονται και οι αυτοκρατορίες διαδέχονται η μία την άλλη, αποκτούν συχνά έναν πολύ ευρύτερο ιστορικό ρόλο. Όταν αυτοκρατορίες καταρρέουν, όταν κοινωνίες μετασχηματίζονται και όταν νέες μορφές εξουσίας διεκδικούν τη νομιμοποίησή τους, οι θρησκείες συχνά αποκτούν λειτουργίες που υπερβαίνουν τον αρχικό τους προορισμό. Παύουν να περιορίζονται μόνο στη σχέση του ανθρώπου με τον Θεό και αρχίζουν να διαμορφώνουν αντιλήψεις για την πολιτική, την κοινωνική οργάνωση, την οικονομία και το ίδιο το κράτος. Η πίστη μετατρέπεται σταδιακά σε πολιτική πρόταση και, σε ορισμένες περιπτώσεις, σε ολοκληρωμένη ιδεολογία.

Η εξέλιξη αυτή υπήρξε το αποτέλεσμα μιας μακράς ιστορικής διεργασίας. Η σταδιακή υποχώρηση της ισλαμικής ισχύος, η άνοδος της ευρωπαϊκής κυριαρχίας, η αποικιοκρατία και, τέλος, η κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας διαμόρφωσαν ένα νέο ιστορικό τοπίο, μέσα στο οποίο εκατομμύρια μουσουλμάνοι άρχισαν να αναζητούν όχι μόνο τα αίτια της παρακμής τους αλλά και τον δρόμο προς την πολιτική και πολιτισμική τους αναγέννηση.

Η απάντηση στο ερώτημα αυτό ήταν βαθιά πολιτισμική. Πώς μπορούσε μια κοινωνία να εκσυγχρονιστεί χωρίς να απολέσει τη θρησκευτική και πολιτισμική της ταυτότητα; Μπορούσε να υιοθετήσει τους θεσμούς της Δύσης χωρίς να υιοθετήσει και τις αξίες της; Ή μήπως η ίδια η αποδοχή του δυτικού μοντέλου αποτελούσε ένδειξη ιστορικής ήττας; Οι απαντήσεις που δόθηκαν υπήρξαν διαφορετικές, συχνά αντικρουόμενες. Άλλοι υποστήριξαν τον εκκοσμικευμένο εθνικισμό, άλλοι τον φιλελευθερισμό ή τον σοσιαλισμό. Ένα σημαντικό όμως τμήμα του μουσουλμανικού κόσμου στράφηκε προς μια διαφορετική κατεύθυνση. Αναζήτησε στη θρησκεία όχι μόνο πνευματική καθοδήγηση αλλά και ένα ολοκληρωμένο σχέδιο πολιτικής ανασυγκρότησης.

Η στιγμή που συμβόλισε περισσότερο από κάθε άλλη αυτήν τη μετάβαση ήταν η κατάργηση του χαλιφάτου το 1924 από τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. Το χαλιφάτο είχε πάψει προ πολλού να διαθέτει την πραγματική ισχύ που ασκούσε κατά τους πρώτους αιώνες του Ισλάμ. Παρέμενε όμως ένα ισχυρό σύμβολο της ενότητας της μουσουλμανικής κοινότητας. Με την κατάργηση του χαλιφάτου έκλεινε ένας θεσμικός κύκλος που είχε διαρκέσει σχεδόν δεκατρείς αιώνες. Για πρώτη φορά μετά τον έβδομο αιώνα ο ισλαμικός κόσμος έμενε χωρίς έναν κοινό, έστω και συμβολικό, πολιτικό φορέα αναφοράς.

Την ίδια στιγμή, η νέα κεμαλική Τουρκία ακολουθούσε έναν δρόμο ριζικά διαφορετικό. Το κράτος εκκοσμικευόταν, οι θρησκευτικοί θεσμοί περιορίζονταν, το αραβικό αλφάβητο αντικαθίστατο από το λατινικό και το παρελθόν της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αντιμετωπιζόταν ως εμπόδιο για τη δημιουργία ενός σύγχρονου εθνικού κράτους. Για πολλούς μουσουλμάνους διανοουμένους οι μεταρρυθμίσεις αυτές αποτελούσαν παράδειγμα αναγκαίου εκσυγχρονισμού. Για άλλους όμως συνιστούσαν την πιο οδυνηρή απόδειξη ότι ακόμη και η ισχυρότερη μουσουλμανική δύναμη εγκατέλειπε σταδιακά το πολιτισμικό της υπόβαθρο.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γεννήθηκε το πρώτο μεγάλο ισλαμικό πολιτικό κίνημα της σύγχρονης εποχής.

2. Οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι και η γέννηση του σύγχρονου ισλαμισμού

Το 1928, στην αιγυπτιακή πόλη Ισμαηλία, ο νεαρός δάσκαλος Χασάν αλ-Μπάνα ίδρυσε την οργάνωση των Αδελφών Μουσουλμάνων. Η Αίγυπτος βρισκόταν ακόμη κάτω από έντονη βρετανική επιρροή, ενώ οι κοινωνικές ανισότητες, η διαφθορά και η αδυναμία του πολιτικού συστήματος τροφοδοτούσαν τη δυσαρέσκεια μεγάλου μέρους του πληθυσμού. Ο αλ-Μπάνα πίστευε ότι το πρόβλημα υπερέβαινε την επιρροή της ξένης κυριαρχίας. Η βαθύτερη κρίση, κατά την άποψή του, ήταν πνευματική. Οι μουσουλμανικές κοινωνίες είχαν απομακρυνθεί από τις αρχές που άλλοτε τους είχαν επιτρέψει να δημιουργήσουν έναν από τους σημαντικότερους πολιτισμούς της ιστορίας.

Η κοσμοθεώρηση του αλ-Μπάνα αντιμετώπιζε το Ισλάμ ως ένα ολοκληρωμένο σύστημα αρχών, ικανό να δώσει απαντήσεις στα προβλήματα του σύγχρονου κόσμου, αρκεί να ερμηνευόταν εκ νέου υπό το φως των νέων ιστορικών συνθηκών. Στην πραγματικότητα, οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι εισήγαγαν μιαν ιδέα που επρόκειτο να επηρεάσει βαθιά την πολιτική ιστορία του εικοστού αιώνα. Για τον αλ-Μπάνα, το Ισλάμ δεν αποτελούσε απλώς μια θρησκευτική πίστη αλλά ένα ολοκληρωμένο πρότυπο κοινωνικής οργάνωσης, ικανό να καθοδηγήσει τη νομοθεσία, την οικονομία, την εκπαίδευση και τη λειτουργία του κράτους. Η διάδοση του κινήματος δεν οφειλόταν αποκλειστικά στη δύναμη αυτής της ιδέας. Τα σχολεία, τα νοσοκομεία, τα φιλανθρωπικά ιδρύματα και τα δίκτυα αλληλεγγύης που δημιούργησε, το έφεραν σε άμεση επαφή με την καθημερινότητα των ανθρώπων, μετατρέποντάς το από κύκλο διανοουμένων σε μαζικό κοινωνικό κίνημα.

Η πορεία του κινήματος υπήρξε αντιφατική. Κατά περιόδους συνεργάστηκε με τις αιγυπτιακές κυβερνήσεις, ενώ άλλες φορές γνώρισε σκληρές διώξεις. Ο ίδιος ο αλ-Μπάνα δολοφονήθηκε το 1949, όμως η οργάνωση συνέχισε να αναπτύσσεται. Η πραγματική ιδεολογική της ριζοσπαστικοποίηση συνδέθηκε αργότερα με τον Σαγίντ Κουτμπ, ο οποίος, μέσα από τα έργα και τις εμπειρίες του στις φυλακές του καθεστώτος Νάσερ, διατύπωσε μια πολύ πιο συγκρουσιακή αντίληψη για τη σχέση ανάμεσα στο Ισλάμ και τη σύγχρονη κοινωνία. Οι ιδέες του επηρέασαν βαθιά μεταγενέστερες ισλαμιστικές οργανώσεις, ακόμη και όταν οι ίδιες οι επιλογές τους αποκλίνουν σημαντικά από το αρχικό όραμα του αλ-Μπάνα.

Η επιρροή των Αδελφών Μουσουλμάνων ξεπέρασε γρήγορα τα όρια της Αιγύπτου. Παραρτήματα, συγγενικά κινήματα και οργανώσεις με παρόμοια ιδεολογική αφετηρία εμφανίστηκαν στη Συρία, στην Ιορδανία, στο Σουδάν, στην Παλαιστίνη και αργότερα σε πολλές ακόμη μουσουλμανικές χώρες. Παρά τις διαφορετικές τοπικές συνθήκες, όλα συμμερίζονταν μια κοινή πεποίθηση: ότι η πολιτική αναγέννηση του ισλαμικού κόσμου δεν μπορούσε να στηριχθεί στην αντιγραφή δυτικών προτύπων αλλά στην επανερμηνεία της ίδιας της ισλαμικής παράδοσης.

Η άνοδος των Αδελφών Μουσουλμάνων αποκάλυψε μια βαθύτερη ιστορική πραγματικότητα. Η συμμετοχή του Ισλάμ στην πολιτική ζωή αποτελούσε εμπειρία πολλών αιώνων. Η νέα ιστορική πρόκληση ήταν διαφορετική: μπορούσε να αποτελέσει το ιδεολογικό θεμέλιο ενός σύγχρονου κράτους και μιας σύγχρονης κοινωνίας; Ο φιλελευθερισμός, ο σοσιαλισμός, ο αραβικός εθνικισμός και ο μαρξισμός διεκδικούσαν τη δυνατότητα να οργανώσουν διαφορετικά την κοινωνία. Το πολιτικό Ισλάμ εμφανιζόταν πλέον ως ένας ακόμη διεκδικητής αυτής της ιστορικής αναμέτρησης.

Κατά τις δεκαετίες που ακολούθησαν οι περισσότερες αραβικές χώρες επέλεξαν έναν διαφορετικό δρόμο. Στην Αίγυπτο του Νάσερ, στη Συρία και στο Ιράκ του κόμματος Μπάαθ, στην Αλγερία μετά την ανεξαρτησία και σε αρκετά ακόμη κράτη, κυριάρχησε ο αραβικός εθνικισμός. Η θρησκεία δεν εξαφανίστηκε από τη δημόσια ζωή, αλλά υποχώρησε απέναντι στην ιδέα του κοσμικού κράτους. Η ενότητα των Αράβων, η οικονομική ανάπτυξη, οι κρατικοποιήσεις και η κοινωνική δικαιοσύνη παρουσιάζονταν ως οι νέοι πυλώνες της πολιτικής νομιμοποίησης.

Για ένα διάστημα φάνηκε ότι αυτή η επιλογή θα επικρατούσε οριστικά. Όμως οι στρατιωτικές ήττες απέναντι στο Ισραήλ, η αδυναμία οικονομικού εκσυγχρονισμού, η αυταρχική λειτουργία των περισσότερων καθεστώτων και η διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων αποδυνάμωσαν σταδιακά την ελκυστικότητα του αραβικού εθνικισμού. Εκεί όπου τα κοσμικά κράτη είχαν υποσχεθεί πρόοδο και αξιοπρέπεια, πολλοί πολίτες έβλεπαν πλέον διαφθορά, πολιτική καταπίεση και οικονομική στασιμότητα. Το ιδεολογικό κενό που δημιουργήθηκε έδωσε νέα ώθηση στα ισλαμικά κινήματα, τα οποία μπορούσαν τώρα να υποστηρίζουν ότι η αποτυχία δεν οφειλόταν στο Ισλάμ αλλά ακριβώς στην εγκατάλειψή του.

Η ιστορική καμπή ήρθε το 1979.

Διαβάστε επίσης:

Στρατηγικό αδιέξοδο στη Μέση Ανατολή: Το «Ούτε πόλεμος ούτε ειρήνη» παρατείνει τη συγκρουσιακή κατάσταση στη Μέση Ανατολή

Τρέχουν στη Ν.Δ. για τα ψηφοδέλτια: Σκληροί ανταγωνισμοί στελεχών ενόψει μείωσης των ποσοστών

Η γεωπολιτική κοσμογονία και οι επόμενες ελληνικές εκλογές

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.