Κυπριακό: Το νέο σχέδιο του ΟΗΕ, η «χαλαρή συνομοσπονδία» και οι φόβοι ενόψει της επίσκεψης Γκουτέρες

Takeaways by to pontiki AI

• Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες θα επισκεφθεί την Κύπρο στα τέλη Ιουλίου για συναντήσεις με τον Πρόεδρο Νίκο Χριστοδουλίδη και τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Ερχιουρμάν.
• Στόχος της επίσκεψης είναι η προετοιμασία μιας νέας άτυπης πολυμερούς διάσκεψης για την επανεκκίνηση των διαπραγματεύσεων στο Κυπριακό.
• Στο παρασκήνιο συζητείται ένα ευέλικτο μοντέλο επίλυσης, το οποίο προβλέπει δύο συνιστώσες πολιτείες με περιορισμένες κοινές αρμοδιότητες και εκτεταμένη αυτονομία.
• Η Λευκωσία παραμένει επιφυλακτική, υπογραμμίζοντας την ανάγκη η λύση να είναι συμβατή με τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας και το ευρωπαϊκό κεκτημένο.
• Η πρόταση για ένα νέο πλαίσιο διαπραγμάτευσης περιλαμβάνει την επιστροφή εδαφών, όπως τα Βαρώσια, και την αντικατάσταση του συστήματος εγγυήσεων με μια φόρμουλα συνδεδεμένη με το ΝΑΤΟ.
• Παρά την έντονη κινητικότητα, δεν έχει παρουσιαστεί ακόμη επίσημο σχέδιο, ενώ παραμένουν κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με την αποχώρηση των τουρκικών στρατευμάτων.

Μια νέα και ενδεχομένως κρίσιμη κινητικότητα αναπτύσσεται γύρω από το Κυπριακό, 52 χρόνια μετά την τουρκική εισβολή και ενώ η διαπραγματευτική διαδικασία παραμένει ουσιαστικά παγωμένη από το ναυάγιο του Κραν Μοντανά, το 2017.

Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες θα επισκεφθεί την Κύπρο από τις 27 έως τις 29 Ιουλίου, σε μια επίσκεψη που η Λευκωσία επιμένει ότι δεν θα είναι εθιμοτυπική. Θα συναντηθεί με τον πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκο Χριστοδουλίδη και τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Ερχιουρμάν, ενώ βασικός στόχος φαίνεται να είναι η προετοιμασία μιας νέας άτυπης πολυμερούς διάσκεψης με τη συμμετοχή των δύο κοινοτήτων και των τριών εγγυητριών δυνάμεων — Ελλάδας, Τουρκίας και Βρετανίας.

Η επίσκεψη, η πρώτη γενικού γραμματέα του ΟΗΕ στην Κύπρο έπειτα από 16 χρόνια, συμπίπτει όμως με έντονες συζητήσεις για ένα νέο, ιδιαιτέρως ευέλικτο μοντέλο επίλυσης. Ένα μοντέλο που θα μπορούσε να περιγράφεται από την ελληνοκυπριακή πλευρά ως ομοσπονδία και από την τουρκοκυπριακή ως συνομοσπονδία.

Ακριβώς σε αυτή τη «δημιουργική ασάφεια» βρίσκεται τόσο η πιθανότητα επανεκκίνησης των συνομιλιών όσο και ο μεγάλος κίνδυνος: να προκύψει μια συμφωνία που, κάτω από τον τίτλο της ομοσπονδίας, θα παγιώνει στην πράξη δύο σχεδόν χωριστές κρατικές οντότητες.

Δύο πολιτείες, λίγες κοινές αρμοδιότητες και μικρή κεντρική κυβέρνηση

Το σχέδιο δεν έχει παρουσιαστεί επισήμως. Οι πληροφορίες προέρχονται κυρίως από δημοσίευμα του βρετανικού Independent, το οποίο υποστηρίζει ότι η προσωπική απεσταλμένη του Γκουτέρες, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, επεξεργάζεται ένα νέο πλαίσιο αρκετά ευέλικτο ώστε οι δύο πλευρές να μπορούν να υποστηρίξουν ότι διατήρησαν τις βασικές θέσεις τους.

Σύμφωνα με το δημοσίευμα, η φόρμουλα απομακρύνεται από το σχετικά ισχυρό ομοσπονδιακό μοντέλο που βρισκόταν στο τραπέζι των προηγούμενων διαπραγματεύσεων. Προβλέπει δύο συνιστώσες πολιτείες με πολιτική ισότητα, εκτεταμένη αυτονομία και δραστικά περιορισμένες κοινές αρμοδιότητες. Η καθημερινή διακυβέρνηση θα ασκείται σχεδόν αποκλειστικά από τις δύο πολιτείες, ενώ στο κέντρο θα παραμένουν μόνο οι λειτουργίες που είναι απολύτως αναγκαίο να ασκούνται από κοινού.

Κάθε πλευρά θα διατηρεί το δικό της κοινοβούλιο. Αντί ενός ισχυρού, άμεσα εκλεγμένου ομοσπονδιακού κοινοβουλίου, εξετάζεται ένα κοινό σώμα αποτελούμενο από Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους βουλευτές. Παράλληλα, προβλέπεται μικρό κοινό υπουργικό συμβούλιο, με μόλις πέντε ή έξι υπουργεία, που θα διαχειρίζονται κυρίως τις εξωτερικές σχέσεις, την άμυνα, την εσωτερική διοίκηση και την ιθαγένεια, τα οικονομικά και τις ευρωπαϊκές υποθέσεις.

Στην κορυφή της εκτελεστικής εξουσίας θα μπορούσε να βρίσκεται ένα εκ περιτροπής προεδρικό συμβούλιο, με αναλογία θητείας δύο προς ένα ή τρία προς ένα υπέρ της ελληνοκυπριακής πλευράς. Για κρίσιμες αποφάσεις στο κοινό υπουργικό συμβούλιο θα απαιτείται τουλάχιστον μία θετική ψήφος Τουρκοκύπριου υπουργού, ως εγγύηση της πολιτικής ισότητας.

Στο εδαφικό, η τουρκοκυπριακή πλευρά θα κληθεί να επιστρέψει περιοχές, με πρώτη την περίκλειστη πόλη των Βαρωσίων. Σε αντάλλαγμα, θα προβλέπεται σταδιακή άρση της απομόνωσής της μέσω των αποκαλούμενων «τριών D»: απευθείας εμπόριο, απευθείας πτήσεις και απευθείας διεθνείς επαφές. Η μετάβαση στο νέο καθεστώς θα μπορούσε να διαρκέσει δύο ή τρία χρόνια.

Ακόμη πιο ευαίσθητο είναι το κεφάλαιο της ασφάλειας. Το δημοσίευμα αναφέρει ότι το παλαιό σύστημα εγγυήσεων του 1960 —με Ελλάδα, Τουρκία και Βρετανία— θα μπορούσε να αντικατασταθεί από μια φό φόρμουλα συνδεδεμένη με το ΝΑΤΟ, με περιορισμένη πολυεθνική στρατιωτική παρουσία στην Κύπρο. Δεν διευκρινίζεται, ωστόσο, εάν και με ποιο χρονοδιάγραμμα θα αποχωρήσουν τα τουρκικά στρατεύματα κατοχής.

Το τελευταίο είναι καθοριστικό. Μια νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας δεν μπορεί να λειτουργήσει ως όχημα νομιμοποίησης ή μονιμοποίησης της τουρκικής στρατιωτικής παρουσίας. Ούτε μπορεί μια διεθνής αποστολή να εξισώσει την ασφάλεια των δύο κοινοτήτων με τη συνέχιση των αποτελεσμάτων της εισβολής του 1974.

Η «δημιουργική ασάφεια» και ο κίνδυνος μιας συγκαλυμμένης διχοτόμησης

Η λογική της πρότασης είναι εύκολα κατανοητή.

• Η ελληνονοκυπριακή πλευρά επιμένει σε λύση διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας, με μία κυριαρχία, μία διεθνή προσωπικότητα και μία ιθαγένεια.
• Η Άγκυρα και η προηγούμενη τουρκοκυπριακή ηγεσία ζητούσαν αναγνώριση «κυριαρχικής ισότητας» και δύο κρατών.

Ο νέος Τουρκοκύπριος ηγγέτης Τουφάν Ερχιουρμάν έχει εγκαταλείψει τη σκληρή ρητορική του προκατόχου του, Ερσίν Τατάρ, και εμφανίζεται περισσότερο πρόθυμος να συζητήσει μια ομοσπονδιακή διευθέτηση. Εξακολουθεί, ωστόσο, να δίνει μεγάλη έμφαση στην πολιτική ισότητα, στην ασφάλεια και στη χωριστή πολιτική υπόσταση της τουρκοκυπριακής κοινότητας.

Η Ολγκίν φαίνεται να επιχειρεί να γεφυρώσει το χάσμα με μια κατασκευή την οποία οι Ελληνοκύπριοι θα μπορούν να αποκαλούν «χαλαρή ομοσπονδία» και οι Τουρκοκύπριοι «συνομοσπονδία». Το πρόβλημα είναι ότι η διαφορά δεν είναι γλωσσική.

Στην ομοσπονδία η κυριαρχία ανήκει στο ενιαίο ομοσπονδιακό κράτος, από το οποίο αντλούν τις εξουσίες τους οι συνιστώσες πολιτείες. Στη συνομοσπονδία η κυριαρχία παραμένει στα επιμέρους κράτη, τα οποία εκχωρούν ορισμένες αρμοδιότητες σε έναν κοινό, συνήθως αδύναμο μηχανισμό. Συνεπώς, μια υπερβολικά χαλαρή δομή μπορεί να βαφτιστεί ομοσπονδία, αλλά να λειτουργεί στην πράξη ως ένωση δύο χωριστών κρατών.

Από εδώ προκύπτει η επιφύλαξη στη Λευκωσία. Ο Νίκος Χριστοδουλίδης δήλωσε ότι «δεν υπάρχουν όλα αυτά που αναφέρει» το δημοσίευμα, χωρίς όμως να αρνηθεί ότι υπάρχει έντονη κινητικότητα. Ο ΟΗΕ, από την πλευρά του, περιορίστηκε να αναφέρει ότι γνωρίζει το δημοσίευμα, χωρίς να το επιβεβαιώσει ή να το διαψεύσει. Παράλληλα, τόσο η κυπριακή διπλωματική αποστολή στο Λονδίνο όσο και ο Ερχιουρμάν σημείωσαν ότι δεν υπάρχει ακόμη επίσημη πρόταση, αλλά ιδέες που συζητούνται.

Επομένως, δεν έχουμε μπροστά μας ολοκληρωμένο «σχέδιο Γκουτέρες» έτοιμο να τεθεί σε δημοψήφισμα. Έχουμε, όμως, ένα περίγραμμα ιδεών που δοκιμάζονται στο παρασκήννιο και επιχειρούν να καταγράψουν πού μπορεί να υπάρξει συμβιβασμός.

Η Λευκωσία επαναλαμβάνει ότι οποιαδήποτε διαδικασία πρέπει να παραμείνει εντός των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας και του ευρωπαϊκού κεκτημένου. Σε πρόσφατη κλειστή συνεδρίαση του Συμβουλίου Ασφαλείας, η Γαλλία, η Ελλάδα, η Δανία, η Λετονία και οι ΗΠΑ εξέφρασαν στήριξη στη συμφωνημένη βάση της διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας με πολιτική ισότητα.

Ταυτόχρονα, η Ευρωπαϊκή Ένωση διεκδικεί ενεργότερο ρόλο. Ο Χριστοδουλίδης επιμένει ότι η λύση πρέπει να είναι απολύτως συμβατή με τις αρχές, τις αξίες και το δίκαιο της ΕΕ και ότι η Κυπριακή Δημο Δημοκρατία θα εξακολουθήσει να αποτελεί το κράτος-μέλος μετά τη λύση. Αυτό αποκλείει, τουλάχιστον θεωρητικά, την αναγνώριση δύο ανεξάρτητων κυρίαρχων κρατών εντός της Ένωσης.

Η επίσκεψη Γκουτέρες και η δύσκολη εξίσωση

Η κάθοδος του Αντόνιο Γκουτέρες στις 27 Ιουλίου αποκτά, μέσα σε αυτό το κλίμα, ιδιαίτερη βαρύτητα. Η κυπριακή κυβέρνηση εκτιμά ότι μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για νέα πολυμερή διάσκεψη ακόμη και πριν από το τέλος του καλοκαιριού, εφόσον η Τουρκία απομακρυνθεί ουσιαστικά από τη λύση δύο κρατών.

Το γεγονός ότι ο γενικός γραμματέας ταξιδεύει ο ίδιος στην Κύπρο δείχνει πως ο ΟΗΕ θεωρεί ότι υπάρχει ένα μικρό παράθυρο ευκαιρίας. Η εκλογή του πιο μετριοπαθούς και φιλοευρωπαϊκού Ερχιουρμάν στην τουρκοκυπριακή κοινότητα, η επιθυμία της Άγκυρας για βελτίωση των σχέσεών της με την ΕΕ και η γεωπολιτική αναβάθμιση της Κύπρου μέσα στην ταραγμένη Ανατολική Μεσόγειο δημιουργούν νέα δεδομένα.

Η πίεση για συμφωνία, ωστόσο, δεν πρέπει να οδηγήσει σε μια λύση που θα μετατρέπει τη διχοτόμηση από στρατιωτική πραγματικότητα σε συνταγματική κανονικότητα. Η πολιτική ισότητα των Τουρκοκυπρίων αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση μιας δίκαιης και βιώσιμης επανένωσης. Δεν ταυτίζεται όμως με χωριστή κυριαρχία, μόνιμα βέτο σε κάθε κρατική λειτουργία ή διατήρηση ξένων στρατευμάτων και επεμβατικών δικαιωμάτων.

Έπειτα από 52 χρόνια, το σημερινό στάτους κβο δεν είναι ούτε δίκαιο ούτε ασφαλές. Η πάροδος του χρόνου παγιώνει τη διχοτόμηση, μεταβάλλει τα δημογραφικά δεδομένα στα κατεχόμενα και απομακρύνει τις νεότερες γενιές των δύο κοινοτήτων. Η ακινησία δεν αποτελεί λύση.

Διαβάστε επίσης

Στη γραμμή Στάρμερ ο Μπέρναμ: «Ναι» στη χρήση βρετανικών βάσεων από τις ΗΠΑ για πλήγματα κατά του Ιράν

Η Γαλλία απαγορεύει τα social media σε παιδιά κάτω των 15 ετών – Πώς θα επιτυγχάνεται η επαλήθευση των χρηστών

Νέα στοιχεία για τους αδελφούς Τέιτ: Δικαστικά έγγραφα αποκαλύπτουν καταγγελίες για στραγγαλισμούς και βιασμούς

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.