Τρεις αλήθειες για το δημογραφικό

Η Ελλάδα εδώ και χρόνια βρίσκεται αντιμέτωπη με μία από τις μεγαλύτερες δημογραφικές προκλήσεις της σύγχρονης ιστορίας της. Οι γεννήσεις μειώνονται σταθερά, ο πληθυσμός γερνά με ταχύτατους ρυθμούς και οι νέες γενιές αποκτούν παιδιά σε ολοένα και μεγαλύτερη ηλικία.

Τα στοιχεία των τελευταίων δύο δεκαετιών αποτυπώνουν μια πραγματικότητα που δεν αφορά μόνο τους αριθμούς, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι δομούν τη ζωή τους. Σύμφωνα με πρόσφατες δημογραφικές αναλύσεις, οι γεννήσεις στη χώρα έχουν μειωθεί 44% περίπου σε σχέση με τα επίπεδα του 2008 – 2009, ενώ η μέση ηλικία απόκτησης παιδιού έχει αυξηθεί κατά περίπου δύο χρόνια.

Παράλληλα οι γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας είναι σήμερα σημαντικά λιγότερες, καθώς οι μικρότερες γενιές, που γεννήθηκαν μετά το 1980, διαδέχθηκαν τις πολυπληθέστερες προηγούμενες γενιές, ενώ η μετανάστευση της τελευταίας δεκαπενταετίας επιδείνωσε ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Πίσω όμως από τα στατιστικά στοιχεία αναδύονται τρία βασικά ερωτήματα που απασχολούν ολοένα και περισσότερο επιστήμονες, φορείς χάραξης πολιτικής, αλλά και την ίδια την κοινωνία.

Γιατί δεν κάνουν παιδιά οι νέοι;

Η εύκολη απάντηση θα ήταν ότι οι κοινωνικές αντιλήψεις έχουν αλλάξει και ότι οι νέοι επιλέγουν διαφορετικούς τρόπους ζωής. Ωστόσο οι περισσότεροι δημογράφοι επισημαίνουν ότι η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Οι έρευνες δείχνουν πως οι περισσότεροι νέοι εξακολουθούν να επιθυμούν να δημιουργήσουν οικογένεια και, σε πολλές περιπτώσεις, να αποκτήσουν δύο παιδιά.

Εκείνο όμως που έχει αλλάξει είναι η δυνατότητα να πραγματοποιήσουν αυτόν τον σχεδιασμό. Η οικονομική ανασφάλεια, οι χαμηλοί μισθοί, η δυσκολία εύρεσης σταθερής εργασίας, η αύξηση του κόστους ζωής και η στεγαστική κρίση λειτουργούν ως βασικά εμπόδια. Η απόκτηση ενός παιδιού δεν συνδέεται μόνο με το κόστος της ανατροφής του, αλλά και με την αίσθηση ότι υπάρχει ένα σταθερό πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί να μεγαλώσει.

Οι ειδικοί εξηγούν ότι ολοένα και περισσότερα ζευγάρια μεταθέτουν την απόφαση για τεκνοποίηση μέχρι να αισθανθούν οικονομικά ασφαλή. Συχνά, όμως, αυτή η αναβολή οδηγεί στην απόκτηση του πρώτου παιδιού μετά τα 30 ή ακόμη και μετά τα 35 χρόνια, μειώνοντας τις πιθανότητες για δεύτερο ή τρίτο παιδί και αυξάνοντας την ανάγκη προσφυγής σε μεθόδους υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Μπορεί να αντιστραφεί η κατάσταση;

Το δημογραφικό αποτελεί ένα από τα πλέον σύνθετα κοινωνικά ζητήματα και, όπως υπογραμμίζουν οι επιστήμονες, δεν υπάρχουν γρήγορες ή εύκολες λύσεις. Ακόμη κι αν αυξάνονταν άμεσα οι γεννήσεις, η επίδραση αυτής της αλλαγής θα γινόταν αισθητή αρκετές δεκαετίες αργότερα. Επιπλέον σήμερα οι γυναίκες που βρίσκονται σε αναπαραγωγική ηλικία είναι σημαντικά λιγότερες από ό,τι πριν από είκοσι χρόνια, γεγονός που περιορίζει αντικειμενικά τον συνολικό αριθμό των γεννήσεων.

Ωστόσο οι δημογράφοι τονίζουν ότι η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν σημαίνει απαραίτητα αύξηση του αριθμού των παιδιών που επιθυμούν οι άνθρωποι. Αντίθετα σημαίνει να δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες ώστε οι νέοι να μπορούν να αποκτήσουν τα παιδιά που ήδη επιθυμούν, χωρίς οικονομικά ή κοινωνικά εμπόδια.

Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι χώρες οι οποίες επένδυσαν σταθερά σε πολιτικές στήριξης της οικογένειας – όπως προσιτή κατοικία, επαρκείς δομές φύλαξης παιδιών, ευέλικτες μορφές εργασίας, γονικές άδειες και μέτρα συμφιλίωσης επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής – κατάφεραν να περιορίσουν την πτώση της γονιμότητας, χωρίς όμως να ανατρέψουν πλήρως τις δημογραφικές τάσεις.

Αυτό σημαίνει ότι η Ελλάδα δεν έχει χάσει οριστικά τη μάχη, αλλά όσο καθυστερούν οι παρεμβάσεις τόσο δυσκολότερη γίνεται η αντιστροφή της κατάστασης.

Ψυχική υγεία και ανασφάλεια

Τα τελευταία χρόνια οι επιστήμονες δίνουν ολοένα μεγαλύτερη έμφαση σε έναν παράγοντα που μέχρι πρόσφατα συζητούνταν λιγότερο: την ψυχολογική διάσταση της τεκνοποίησης.

Η απόφαση να αποκτήσει κάποιος παιδί δεν είναι αποκλειστικά οικονομική. Συνδέεται με την αίσθηση ασφάλειας, αισιοδοξίας και εμπιστοσύνης προς το μέλλον. Οι συνεχείς κρίσεις που βίωσε η ελληνική κοινωνία – η οικονομική, η ενεργειακή, η πανδημία, η αύξηση του κόστους ζωής και η στεγαστική πίεση – έχουν διαμορφώσει ένα περιβάλλον παρατεταμένης αβεβαιότητας.

Οι ψυχολόγοι και οι κοινωνικοί επιστήμονες επισημαίνουν ότι, όταν οι άνθρωποι αισθάνονται πως δεν μπορούν να προβλέψουν το μέλλον τους, τείνουν να αναβάλλουν σημαντικές αποφάσεις ζωής. Η δημιουργία οικογένειας αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη από αυτές.

Όπως εξηγεί και η Αλεξάνδρα Τραγάκη, καθηγήτρια Οικονομικής Δημογραφίας στο Τμήμα Γεωγραφίας του Χαροκοπείου Πανεπιστημίου, «η μείωση της γονιμότητας στην Ελλάδα, αν και ταχύτατη και εντονότατη, δεν απασχόλησε εγκαίρως το πολιτικό σύστημα, ούτε την κοινωνία. Η αλήθεια είναι ότι οι δημογραφικές εξελίξεις χαρακτηρίζονται από αδράνεια: συντελούνται αργά και τα αποτελέσματά τους γίνονται αισθητά πολύ αργότερα, όταν συνηθώς είναι ιδιαίτερα δύσκολο να ανατραπούν. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 η γονιμότητα στην Ελλάδα είναι σταθερά στα χαμηλότερα επίπεδα παγκοσμίως».

Παράλληλα η εκπαίδευση, η υγεία, ο διαθέσιμος χρόνος, η οικονομική σταθερότητα και η ισορροπία ανάμεσα στην προσωπική και την επαγγελματική ζωή θεωρούνται πλέον βασικές προϋποθέσεις. Όταν αυτές δεν υπάρχουν, η τεκνοποίηση μετατίθεται διαρκώς για αργότερα. Η δημογραφική κρίση, επομένως, δεν είναι μόνο αποτέλεσμα της χαμηλής γονιμότητας ή της μείωσης των γεννήσεων. Αντανακλά ευρύτερες κοινωνικές αλλαγές, οικονομικές πιέσεις και νέες αντιλήψεις γύρω από την οικογένεια και την ποιότητα ζωής.

Διαβάστε επίσης:

Κυβερνοπόλεμος Βρυξελλών – Μόσχας

Τσίπρας: «Στενή» η πόρτα της ΕΛΑΣ για τους «πρώην»

Ύπαιθρος: από την παραγωγική στην ψυχαγωγική φάση (Μέρος τρίτο)

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.