Η Μεσόγειος φλέγεται ενώ η ύπαιθρος πεθαίνει

Γράφει ο Βασίλης Τσολακίδης

Οι μεγάλες πυρκαγιές δεν είναι μόνο φυσική καταστροφή. Είναι το αποτέλεσμα της δημογραφικής, παραγωγικής και πολιτισμικής εγκατάλειψης της μεσογειακής υπαίθρου.   

Κάθε καλοκαίρι η ίδια τραγωδία επαναλαμβάνεται. Από την Ελλάδα έως την Ισπανία, την Πορτογαλία, την Ιταλία και τη Νότια Γαλλία, εκατοντάδες χιλιάδες στρέμματα δασών και καλλιεργειών παραδίδονται στις φλόγες. Ολόκληροι οικισμοί εκκενώνονται, περιουσίες χάνονται, ανθρώπινες ζωές κινδυνεύουν και ανυπολόγιστος φυσικός πλούτος καταστρέφεται.

Η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται σχεδόν αποκλειστικά στην κλιματική αλλαγή. Είναι αλήθεια ότι η άνοδος της θερμοκρασίας, οι ακραίοι καύσωνες και οι παρατεταμένες περίοδοι ξηρασίας αυξάνουν τον κίνδυνο. Δεν αρκούν όμως για να εξηγήσουν γιατί οι πυρκαγιές του 21ου αιώνα έχουν αποκτήσει τόσο καταστροφικές διαστάσεις.

Η φωτιά είναι το τελευταίο στάδιο μιας διαδικασίας που ξεκινά δεκαετίες πριν.

Η πραγματική αιτία βρίσκεται στη σιωπηλή κατάρρευση της μεσογειακής υπαίθρου.

Για περισσότερες από πέντε χιλιάδες χρόνια, η Μεσόγειος υπήρξε το λίκνο ενός μοναδικού πολιτισμού. Δεν ήταν μόνο η θάλασσα που ένωνε τους λαούς. Ήταν το παραγωγικό τοπίο που δημιούργησε ο άνθρωπος σε συνεργασία με τη φύση. Ελαιώνες, αμπελώνες, αναβαθμίδες, μικρά χωράφια, βοσκότοποι, δασικά ξέφωτα και ορεινά χωριά συγκροτούσαν ένα πολύπλοκο μωσαϊκό που περιόριζε φυσικά την εξάπλωση των πυρκαγιών.

Η φύση και η παραγωγή δεν βρίσκονταν σε σύγκρουση.

Συνυπήρχαν.

Η βόσκηση απομάκρυνε καθημερινά τεράστιες ποσότητες εύφλεκτης βλάστησης. Η συλλογή ξύλου καθάριζε τα δάση. Οι καλλιέργειες λειτουργούσαν ως φυσικές αντιπυρικές ζώνες. Οι αγροτικοί δρόμοι και τα μονοπάτια εξασφάλιζαν πρόσβαση σε κάθε σημείο του τοπίου.

Σήμερα αυτό το σύστημα έχει σχεδόν διαλυθεί.

Η Ευρώπη επένδυσε στην αστικοποίηση, στη συγκέντρωση της παραγωγής και στην εγκατάλειψη της υπαίθρου, των ορεινών και μειονεκτικών περιοχών. Εκατομμύρια άνθρωποι εγκατέλειψαν την ύπαιθρο. Η παραδοσιακή γεωργία και η εκτατική κτηνοτροφία υποχώρησαν. Η μέση ηλικία των αγροτών αυξάνεται συνεχώς, ενώ ολόκληρες περιοχές χάνουν τον πληθυσμό τους.

Έτσι δημιουργήθηκε μια πρωτοφανής οικολογική αντίφαση.

Εκεί όπου κάποτε υπήρχαν άνθρωποι, σήμερα υπάρχει μόνο συσσωρευμένη καύσιμη ύλη.

Οι πρόσφατες επιστημονικές αναλύσεις για τις μεγάλες πυρκαγιές της Ισπανίας επιβεβαιώνουν αυτή τη δυναμική. Οι έντονες ανοιξιάτικες βροχοπτώσεις παράγουν άφθονη νέα βλάστηση. Το καλοκαίρι αυτή η βλάστηση ξηραίνεται και μετατρέπεται σε ένα συνεχές εύφλεκτο στρώμα καυσίμου. Όταν εμφανιστεί η πρώτη εστία ανάφλεξης, οι ακραίες καιρικές συνθήκες μετατρέπουν τη φωτιά σε ανεξέλεγκτη πυρκαγιά.

Η κλιματική αλλαγή λειτουργεί ως επιταχυντής.

Η εγκατάλειψη της υπαίθρου είναι εκείνη που έχει προετοιμάσει το έδαφος.

Η Ευρώπη εξακολουθεί να αντιμετωπίζει το πρόβλημα κυρίως με μέσα καταστολής. Νέα αεροσκάφη, περισσότερα ελικόπτερα, μεγαλύτεροι στόλοι πυροσβεστικών οχημάτων.

Όλα αυτά είναι απαραίτητα.

Κανένα όμως δεν αρκεί.

Καμία χώρα δεν μπορεί να σβήσει εγκαίρως πυρκαγιές που βρίσκουν μπροστά τους εκατοντάδες χιλιάδες στρέμματα εγκαταλελειμμένης βιομάζας.

Η πραγματική πυροπροστασία αρχίζει πολύ πριν από την πρώτη σπίθα.

Αρχίζει όταν το τοπίο παραμένει παραγωγικό.

Η Ελλάδα θα μπορούσε να αποτελέσει το πρότυπο μιας νέας μεσογειακής στρατηγικής.

Η διαχείριση της δασικής βιομάζας, η επαναφορά της οργανωμένης βόσκησης, η αναβίωση κυρίως της ορεινής γεωργίας, η ενίσχυση των δασικών συνεταιρισμών, η παραγωγή ενέργειας από τα δασικά και αγροτικά υπολείμματα, η δημιουργία νέων πράσινων θέσεων εργασίας και η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης για την πρόληψη των πυρκαγιών δεν αποτελούν αποσπασματικές πολιτικές.

Αποτελούν τα στοιχεία ενός νέου αναπτυξιακού μοντέλου.

Ένα νέο «Μεσογειακό Σύμφωνο Αναγέννησης της Υπαίθρου»

Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει σήμερα όλα τα εργαλεία για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα. Αυτό που λείπει είναι η πολιτική σύνθεση.

Η Μεσόγειος δεν χρειάζεται μόνο ένα ακόμη πρόγραμμα αποζημιώσεων μετά τις καταστροφές. Χρειάζεται ένα ολοκληρωμένο «Μεσογειακό Σύμφωνο Αναγέννησης της Υπαίθρου», έναν νέο ευρωπαϊκό πυλώνα του Green Deal, με στόχο να μετατρέψει την πρόληψη των πυρκαγιών σε μοχλό παραγωγικής ανασυγκρότησης.

Το Σύμφωνο αυτό θα μπορούσε να στηρίζεται σε πέντε αλληλένδετους άξονες:

Πρώτον, δημογραφική αναγέννηση της υπαίθρου, με ισχυρά κίνητρα εγκατάστασης νέων ανθρώπων, επιστημόνων, αγροτών, κτηνοτρόφων και νέων επιχειρήσεων κυρίως στις ορεινές και μειονεκτικές περιοχές.

Δεύτερον, ολοκληρωμένη διαχείριση της δασικής και αγροτικής βιομάζας. Η πλεονάζουσα καύσιμη ύλη δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα αλλά ως πολύτιμη πρώτη ύλη για την παραγωγή θερμότητας, ηλεκτρικής ενέργειας, βιομεθανίου, οργανικών εδαφοβελτιωτικών και νέων βιομηχανικών προϊόντων της κυκλικής οικονομίας.

Τρίτον, επαναφορά της εκτατικής κτηνοτροφίας και της αγροδασοπονίας ως βασικών εργαλείων φυσικής διαχείρισης του τοπίου. Η βόσκηση δεν αποτελεί μόνο παραγωγική δραστηριότητα, αποτελεί και μία από τις αποτελεσματικότερες φυσικές αντιπυρικές παρεμβάσεις.

Τέταρτον, αξιοποίηση των ψηφιακών τεχνολογιών, των δορυφορικών δεδομένων και της τεχνητής νοημοσύνης για τη συνεχή παρακολούθηση της βλάστησης, την εκτίμηση της καύσιμης ύλης και την πρόβλεψη περιοχών υψηλού κινδύνου.

Πέμπτον, δημιουργία ενός Ευρωπαϊκού Ταμείου Αναγέννησης της Μεσογειακής Υπαίθρου, που θα χρηματοδοτεί όχι μόνο την αποκατάσταση μετά τις πυρκαγιές αλλά, κυρίως, τη μόνιμη πρόληψη μέσω παραγωγικών επενδύσεων, νέων θέσεων εργασίας και βιώσιμης διαχείρισης των φυσικών πόρων.

Η πρόληψη των πυρκαγιών δεν αποτελεί κόστος.

Είναι επένδυση στην οικονομία, στην κοινωνική συνοχή, στην ενεργειακή ασφάλεια, στη βιοποικιλότητα και στην ανθεκτικότητα της Ευρώπης απέναντι στην κλιματική κρίση.

Αν η Ευρωπαϊκή Ένωση κατάφερε να οικοδομήσει την Κοινή Αγροτική Πολιτική για να εξασφαλίσει την επισιτιστική της επάρκεια, σήμερα οφείλει να αποκτήσει και μια Κοινή Μεσογειακή Πολιτική Ανθεκτικότητας, γιατί χωρίς ζωντανή ύπαιθρο δεν μπορούν να υπάρξουν ασφαλή δάση, βιώσιμες τοπικές κοινωνίες και πραγματική πράσινη μετάβαση.

Η Μεσόγειος δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως το “μέτωπο” της κλιματικής κρίσης, αλλά ως το εργαστήριο της ευρωπαϊκής πράσινης αναγέννησης.

* Ο Βασίλης Τσολακίδης είναι ο αρχιτέκτονας και σύμβουλος στρατηγικού σχεδιασμού για την ενέργεια, το περιβάλλον, το κλίμα.

Διαβάστε επίσης:

Μητσοτάκης: Στα 6.000 ευρώ τον χρόνο αυξάνεται το αφορολόγητο για τα φιλοδωρήματα μέσω ηλεκτρονικών πληρωμών – Τι ισχύει για όσους δουλεύουν σεζόν

Καμπανάκι ΕΛΣΤΑΤ: Έρχεται νέος κύκλος ανατιμήσεων σε ράφι και ρεύμα – Το «φουσκωμένο» κόστος παραγωγής απειλεί τα νοικοκυριά

Διακοπές με το σταγονόμετρο για τους Έλληνες: Σχεδόν οι μισοί δεν μπορούν να κάνουν ούτε μία εβδομάδα – Στη δεύτερη χειρότερη θέση της ΕΕ η χώρα

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.