Η Ελλάδα αδειάζει ξανά: Το μάθημα 2.000 χρόνων δημογραφικής συρρίκνωσης και αναγέννησης

Η Ελλάδα αδειάζει.

Όχι απότομα, όπως ύστερα από έναν πόλεμο ή μια μεγάλη επιδημία. Αδειάζει αργά, σχεδόν αθόρυβα.

Το 2024 γεννήθηκαν μόλις 68.467 παιδιά και πέθαναν 126.916 άνθρωποι. Μέσα σε έναν χρόνο η φυσική μείωση ήταν 58.449 άνθρωποι.

Και η Ελλάδα δεν αδειάζει ομοιόμορφα. Γερνούν κυρίως η ύπαιθρος, οι ορεινές και παραμεθόριες περιοχές. Χωριά ερημώνουν, σχολεία κλείνουν, καλλιεργήσιμη γη εγκαταλείπεται, επιχειρήσεις δεν βρίσκουν εργαζομένους.

Συζητάμε το δημογραφικό σχεδόν αποκλειστικά ως πρόβλημα υπογεννητικότητας.

Η ιστορία όμως των τελευταίων δύο χιλιάδων ετών δείχνει κάτι πολύ πιο σύνθετο.

Η Ελλάδα έχει ξανααδειάσει

Αν παρακολουθήσουμε τον πληθυσμό μέσα στα περίπου σημερινά γεωγραφικά όρια της Ελλάδας, οι ιστορικές εκτιμήσεις αποκαλύπτουν τεράστιες αυξομειώσεις:

1 μ.Χ.: περίπου 2 εκατομμύρια.
1000: περίπου 1 εκατομμύριο.
1500: περίπου 1 εκατομμύριο.
17ος αιώνας: περίπου 1,5 εκατομμύριο.
1820: περίπου 2,3 εκατομμύρια (μόλις 750.000  από αυτούς βρίσκονταν εκτός του νεοσύστατου Ελληνικού κράτους-πρώτη επίσημη απογραφή του 1828, επί Καποδίστρια).
1950: περίπου 7,6 εκατομμύρια.
Αρχές 21ου αιώνα: σχεδόν 11 εκατομμύρια.

Και σήμερα η καμπύλη στρέφεται ξανά προς τα κάτω.

Οι αριθμοί της αρχαιότητας και του Μεσαίωνα είναι βέβαια ιστορικές εκτιμήσεις, όχι απογραφές. Η τάξη μεγέθους όμως είναι αποκαλυπτική: χρειάστηκαν περίπου δεκαοκτώ αιώνες ώστε ο πληθυσμός του σημερινού ελλαδικού χώρου να ξεπεράσει καθαρά το επίπεδο που εκτιμάται ότι είχε στη ρωμαϊκή εποχή.

Η δημογραφική ιστορία της Ελλάδας δεν υπήρξε ποτέ ευθεία γραμμή. Υπήρξαν καταρρεύσεις, μετακινήσεις, εγκαταστάσεις νέων πληθυσμών, ενσωμάτωση και νέες περίοδοι ανάπτυξης.

Σλάβοι και Βυζάντιο

Από τον 3ο έως τον 7ο αιώνα, πόλεμοι, οικονομικές αναστατώσεις και αλλεπάλληλες επιδημίες αποδυνάμωσαν τον πληθυσμό της ανατολικής Μεσογείου. Η πανώλη του Ιουστινιανού τον 6ο αιώνα και οι επανεμφανίσεις της επιδείνωσαν την κρίση.

Παράλληλα, από τα τέλη του 6ου και κατά τον 7ο αιώνα σλαβικοί πληθυσμοί εγκαταστάθηκαν στη Μακεδονία, στη Θεσσαλία, στη Στερεά Ελλάδα και μέχρι την Πελοπόννησο.

Δεν γνωρίζουμε αξιόπιστα πόσοι ήταν. Γνωρίζουμε όμως τι ακολούθησε.

Καθώς το Βυζάντιο ανασυγκροτήθηκε, οι πληθυσμοί αυτοί εντάχθηκαν σταδιακά στο κράτος, εκχριστιανίστηκαν και στη νότια Ελλάδα σε μεγάλο βαθμό εξελληνίστηκαν.

Ο ελληνικός κόσμος δεν εξαφανίστηκε.

Ανασυντέθηκε.

Το ίδιο το Βυζάντιο, μάλιστα, χρησιμοποιούσε τη μετακίνηση πληθυσμών ως εργαλείο κρατικής πολιτικής. Μικρασιάτες, Αρμένιοι, Σύροι και άλλοι πληθυσμοί εγκαθίσταντο κατά περιόδους στη Θράκη και στα Βαλκάνια.

Ο λόγος ήταν πρακτικός: χρειαζόταν γεωργούς, στρατιώτες, τεχνίτες, φορολογουμένους και οικογένειες για περιοχές που είχαν χάσει πληθυσμό.

Χωρίς ανθρώπους δεν υπάρχει κράτος.

Βλάχοι και Αρβανίτες

Οι μετακινήσεις συνεχίστηκαν επί αιώνες.

Βλαχόφωνοι πληθυσμοί κινούνταν στην Πίνδο, στην Ήπειρο, στη Θεσσαλία, στη Μακεδονία και στη Στερεά Ελλάδα και μεγάλο μέρος τους εντάχθηκε βαθιά στον ελληνικό κόσμο.

Μετά το 1204, τους συνεχείς πολέμους και ιδιαίτερα τη μεγάλη πανώλη του 14ου αιώνα, αρκετές περιοχές έχασαν και πάλι πληθυσμό.

Από τον 13ο και κυρίως τον 14ο και 15ο αιώνα αλβανόφωνοι πληθυσμοί μετακινήθηκαν προς τη Θεσσαλία, τη Βοιωτία, την Αττική, την Εύβοια και την Πελοπόννησο.

Σε αρκετές περιπτώσεις οι τοπικές αρχές ενθάρρυναν την εγκατάστασή τους.

Γιατί;

Υπήρχε γη αλλά έλειπαν άνθρωποι.

Στην Πελοπόννησο οι πηγές του 15ου αιώνα μαρτυρούν παρουσία δεκάδων χιλιάδων Αλβανών εποίκων. Από αυτούς προήλθε σημαντικό μέρος των μεταγενέστερων Αρβανιτών.

Λίγους αιώνες αργότερα, οι απόγονοί τους όχι μόνο δεν αποτελούσαν ξένο σώμα, αλλά αρβανίτικες οικογένειες βρίσκονταν στην πρώτη γραμμή της Ελληνικής Επανάστασης και της δημιουργίας του ελληνικού κράτους.

Το 1922 – μια διαφορετική περίπτωση

Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή περισσότεροι από ένα εκατομμύριο Έλληνες της Μικράς Ασίας, του Πόντου και της Ανατολικής Θράκης εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα.

Ήταν ήδη ιστορικοί ελληνικοί πληθυσμοί και συνεπώς πρόκειται για διαφορετική περίπτωση.

Αποδεικνύει όμως ότι μια Ελλάδα ασύγκριτα φτωχότερη από τη σημερινή μπόρεσε να απορροφήσει μέσα σε ελάχιστα χρόνια πληθυσμιακή αύξηση μεγαλύτερη από το ένα πέμπτο του τότε πληθυσμού της.

Το πείραμα που ζήσαμε οι ίδιοι

Το πιο επίκαιρο παράδειγμα όμως βρίσκεται μόλις τρεις δεκαετίες πίσω.

Μετά το 1990 και την κατάρρευση των καθεστώτων της Ανατολικής Ευρώπης, κυρίως της Αλβανίας, η Ελλάδα μετατράπηκε μέσα σε λίγα χρόνια από χώρα αποστολής μεταναστών σε χώρα μαζικής υποδοχής.

Το 1991 η απογραφή κατέγραφε περίπου 167.000 αλλοδαπούς. Το 2001 περίπου 655.000, ενώ λόγω του μεγάλου αριθμού ανθρώπων χωρίς πλήρη νομιμοποίηση οι εκτιμήσεις της εποχής ανέβαζαν τον πραγματικό ξένο πληθυσμό περίπου στις 800.000 έως 1.000.000.

Μια χώρα περίπου δέκα εκατομμυρίων κατοίκων δέχθηκε δηλαδή μέσα σε μία δεκαετία μια πληθυσμιακή εισροή που πλησίαζε το 8–10% του πληθυσμού της.

Η μεγαλύτερη ομάδα ήταν οι Αλβανοί.

Και το εντυπωσιακό είναι ότι σχεδόν τίποτε από αυτό δεν είχε σχεδιαστεί.

Δεν υπήρχε συγκροτημένη πολιτική υποδοχής και ένταξης, σοβαρό σύστημα εκμάθησης της γλώσσας ή επαρκής μηχανισμός νομιμοποίησης.

Το κράτος ακολούθησε την πραγματικότητα.

Η κοινωνία όμως προηγήθηκε.

Οι νέοι κάτοικοι εργάστηκαν δίπλα στους Έλληνες στις οικοδομές, στα χωράφια, στα συνεργεία και στις μικρές επιχειρήσεις. Έζησαν στις ίδιες γειτονιές και στα ίδια χωριά. Τα παιδιά τους κάθισαν στα ίδια θρανία και έμαθαν ελληνικά.

Ασφαλώς υπήρξαν προκαταλήψεις, εκμετάλλευση και κοινωνικές εντάσεις. Το αποτέλεσμα όμως, τρεις δεκαετίες αργότερα, είναι εντυπωσιακό.

Η δεύτερη γενιά μιλά ελληνικά ως κύρια ή μητρική γλώσσα, έχει τελειώσει ελληνικά σχολεία και πανεπιστήμια, εργάζεται, επιχειρεί και συμμετέχει πλήρως στην ελληνική κοινωνία.

Και αυτή η ενσωμάτωση πραγματοποιήθηκε σε μεγάλο βαθμό όχι χάρη στο κράτος αλλά χάρη στην ίδια την κοινωνία:

στη γειτονιά, στο σχολείο, στη δουλειά, στην καθημερινή ζωή.

Σε αυτή την παραδοσιακή κοινωνική ικανότητα του ελληνικού χώρου να κάνει τελικά δικό του τον άνθρωπο που ζει, εργάζεται και μεγαλώνει τα παιδιά του δίπλα του.

Και τώρα αδειάζουμε ξανά

Η Ελλάδα χάνει σήμερα περίπου 60.000 ανθρώπους τον χρόνο μόνο από τη διαφορά γεννήσεων και θανάτων.

Με ένα αντίστοιχο φυσικό έλλειμμα επί είκοσι χρόνια, η αριθμητική απώλεια ξεπερνά το ένα εκατομμύριο ανθρώπους.

Δεν αρκεί επομένως να αντιμετωπίζουμε το δημογραφικό μόνο με επιδόματα γεννήσεων.

Η στήριξη των νέων οικογενειών είναι απαραίτητη: στέγη, σταθερή εργασία, παιδικοί σταθμοί, δυνατότητα συνδυασμού οικογένειας και επαγγελματικής ζωής.

Αλλά ακόμη και αν η γεννητικότητα αυξανόταν θεαματικά αύριο, τα παιδιά που θα γεννηθούν το 2027 θα μπουν στην αγορά εργασίας περίπου το 2045.

Χρειαζόμαστε μια στρατηγική που συνοψίζεται σε τρεις λέξεις:

Να κρατήσουμε. Να επιστρέψουμε. Να ενσωματώσουμε.

Να κρατήσουμε τους νέους μας.

Να δημιουργήσουμε συνθήκες επιστροφής για όσους έφυγαν.

Και να οργανώσουμε την εγκατάσταση νέων ανθρώπων και οικογενειών που θέλουν να συνδέσουν το μέλλον τους με την Ελλάδα.

Όχι εργατικά χέρια – οικογένειες

Ο εποχικός εργάτης μπορεί να σώσει μια συγκομιδή. Δεν λύνει το δημογραφικό.

Η οικογένεια που εγκαθίσταται μόνιμα, εργάζεται νόμιμα, μαθαίνει ελληνικά και στέλνει τα παιδιά της στο ελληνικό σχολείο δημιουργεί πληθυσμό και κοινωνικούς δεσμούς.

Η επιλογή πρέπει να βασίζεται σε αντικειμενικά κριτήρια: ηλικία, δεξιότητες, νόμιμη εργασία, οικογενειακή εγκατάσταση, εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας και πραγματική προοπτική κοινωνικής ένταξης.

Το ελληνικό σχολείο πρέπει να γίνει ο σημαντικότερος μηχανισμός αυτής της ενσωμάτωσης.

Όχι άλλοι ένα εκατομμύριο στην Αθήνα

Το δημογραφικό είναι και γεωγραφικό πρόβλημα.

Αν προσθέσουμε ένα εκατομμύριο κατοίκους στην Αττική ενώ αδειάζουν η Θράκη, η Μακεδονία, η Ήπειρος και η ορεινή Ελλάδα, θα έχουμε απλώς μεγαλύτερη Αθήνα και μικρότερη Ελλάδα.

Η δημογραφική πολιτική πρέπει να γίνει ταυτόχρονα πολιτική αναγέννησης της ελληνικής περιφέρειας.

Υπάρχουν κλειστά σπίτια, σχολεία χωρίς παιδιά, εγκαταλειμμένη γη και επιχειρήσεις χωρίς εργαζομένους.

Ένα πρώτο πρόγραμμα θα μπορούσε να είναι:

150 Δήμοι – 150 νέες οικογένειες τον χρόνο.

Δεκαπέντε  χιλιάδες οικογένειες ετησίως, περίπου 40.000 – 45.000 νέοι κάτοικοι της περιφέρειας. Σε μία δεκαετία έως 450.000 άνθρωποι.

Όχι με εξαναγκασμό.

Με ένα πραγματικό συμβόλαιο εγκατάστασης:

εργασία – κατοικία – σχολείο – υγεία – ελληνική γλώσσα – ασφαλής νόμιμη παραμονή.

Αυτή τη φορά με το κράτος παρόν

Η δεκαετία του 1990 απέδειξε ότι η ελληνική κοινωνία μπορεί να ενσωματώνει.

Το έκανε σε πολύ μεγάλη κλίμακα χωρίς σοβαρό σχεδιασμό.

Αυτή τη φορά όμως το κράτος πρέπει να είναι παρόν: ελληνική γλώσσα για τους γονείς, σχολείο για τα παιδιά, νόμιμη εργασία, αποφυγή δημιουργίας γκέτο, κίνητρα εγκατάστασης στην περιφέρεια στα χιλιάδες άδεια σπίτια και καθαρή προοπτική πλήρους συμμετοχής για εκείνον που επιλέγει πραγματικά να κάνει την Ελλάδα πατρίδα του.

Το μάθημα των 2.000 χρόνων

Σλάβοι εγκαταστάθηκαν και σε μεγάλο βαθμό εξελληνίστηκαν.

Αρμένιοι και άλλοι πληθυσμοί ενσωματώθηκαν στον βυζαντινό κόσμο.

Βλάχοι έγιναν οργανικό μέρος του ελληνισμού.

Αρβανίτες βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή της Ελληνικής Επανάστασης.

Και πριν μόλις τρεις δεκαετίες εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι, κυρίως από την Αλβανία, εντάχθηκαν σε μεγάλο βαθμό μέσα σε μία γενιά.

Οι εποχές και οι συνθήκες ήταν διαφορετικές. Υπάρχει όμως μια ιστορική σταθερά:

ο ελληνικός κόσμος είχε επανειλημμένα τη δύναμη να μετατρέπει τον νεοφερμένο σε συμμέτοχο και τον συμμέτοχο και σε φορέα της ίδιας της συνέχειας του.

Αυτό που επέζησε επί δύο χιλιάδες χρόνια δεν ήταν μια αμετάβλητη βιολογική σύνθεση.

Ήταν η γλώσσα, η παιδεία, ο πολιτισμός, η ιστορική μνήμη και μια κοινωνία αρκετά ισχυρή ώστε να ενσωματώνει.

Δεν χρειαζόμαστε ανεξέλεγκτη μετανάστευση.

Χρειαζόμαστε σχεδιασμένη δημογραφική αναγέννηση.

Να κρατήσουμε τους νέους μας. Να επιστρέψουν όσοι μπορούν από εκείνους που έφυγαν. Να βοηθήσουμε τις νέες οικογένειες να αποκτήσουν τα παιδιά που επιθυμούν. Και να ενσωματώσουμε ανθρώπους που θέλουν να εργαστούν, να μάθουν τη γλώσσα, να μεγαλώσουν εδώ τα παιδιά τους και να συνδέσουν το μέλλον τους με αυτόν τον τόπο.

Γιατί ίσως η μεγαλύτερη ιστορική αυταπάτη είναι να πιστεύουμε ότι η Ελλάδα επέζησε επί δύο χιλιάδες χρόνια επειδή δεν άλλαξε.

Επέζησε επειδή άλλαξε πολλές φορές χωρίς να χάσει τη συνέχεια και την ταυτότητά της.

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μάθημα της ιστορίας της για την Ελλάδα του 

* Ο Βασίλης Τσολακίδης είναι βιοαρχιτέκτονας και σύμβουλος στρατηγικού σχεδιασμού για την ενέργεια, το περιβάλλον, το κλίμα.

Διαβάστε επίσης

Καλύτερη η εικόνα της φωτιάς στο Μουζάκι Ηλείας – Πάνω από 100 πυροσβέστες επιχειρούν στο σημείο (video)

Οριοθετήθηκε η φωτιά στο Κορωπί – Επιχειρούν εναέρια, στάλθηκε προληπτικά 112 στους κατοίκους για ετοιμότητα

Βοιωτία: Απατεώνας έπεισε ηλικιωμένες να του δώσουν χρήματα και κοσμήματα για να μην τα καταγράψει ο…δορυφόρος της εφορίας

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.