Ανάμεσα στη γη και στις ψευδαισθήσεις

Giuseppe Catozzella
Το λουλούδι των ψευδαισθήσεων
Μετάφραση: Άννα Παπασταύρου
Εκδόσεις: Κριτική
Σελ.: 322

Από τους επιφανέστερους σύγχρονους συγγραφείς της γειτονικής μας Ιταλίας, ο Τζουζέπε Κατοτσέλα συστήθηκε στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό πριν περίπου οχτώ χρόνια με το συγκλονιστικό μυθιστόρημα «Μη μου πεις ότι φοβάσαι», το οποίο διαβάστηκε κι έγινε ευπώλητο όπου κι αν μεταφράστηκε, μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο και είναι βασισμένο στην αληθινή ιστορία της νεαρής αθλήτριας Σάμια Γιουσούφ Ομάρ από τη Σομαλία, η οποία αψήφησε κάθε κίνδυνο και έκανε μεγάλες θυσίες προκειμένου να λάβει μέρος στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Λονδίνου του 2012, θέλοντας να τιμήσει τη χώρα της, να τη βγάλει από την αφάνεια. Ούτε ο πόλεμος στη Σομαλία, ούτε η βία, ούτε ο ισλαμικός εξτρεμισμός δεν θα έμπαιναν εμπόδιο στα όνειρά της.

Αρχές του φετινού καλοκαιριού, ο πολυγραφότατος και πολυβραβευμένος Κατοτσέλα, σταθερά με τη φροντίδα των εκδόσεων Κριτική και ξανά θαυμάσια μεταφρασμένος (όπως και στο προηγούμενο μυθιστόρημά του) από την Άννα Παπασταύρου, επέστρεψε στα καθ’ ημάς με ένα έξοχο μυθιστόρημα ενηλικίωσης υπό τον τίτλο «Το λουλούδι των ψευδαισθήσεων», ένα λογοτεχνικό έργο υψηλής συναισθηματικής βαρύτητας, βαθιά ανθρωποκεντρικό και βαθύτατα συγκινητικό, κινηματογραφικών ρυθμών και εικόνων, σκιτσάροντας με λεπτομέρεια το πορτρέτο μιας Ιταλίας διχασμένης μεταξύ Βορρά και Νότου. Ο Τζουζέπε Κατοτσέλα, με αμεσότητα και ποιητικότητα, δημιούργησε με «Το λουλούδι των ψευδαισθήσεων» ένα διαυγές κοινωνικό μυθιστόρημα που συγκινεί, προβληματίζει, αφυπνίζει, προσφέρει τροφή για σκέψη και αγγίζει ολόκληρη την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης φύσης. Με ένα εξονυχιστικό και καθαρό βλέμμα προσεγγίζει το ζήτημα του χάσματος μεταξύ του ιταλικού Βορρά και Νότου και περιγράφει ρεαλιστικά και με σαφήνεια την πραγματικότητα της μετανάστευσης και την ψευδαίσθηση του οικονομικού θαύματος σε μια διασπασμένη χώρα όπου η επιτυχία και η πρόοδος μπαίνουν εμπόδιο σε κάθε μορφή ελευθερίας. Στο φόντο, εμβόλιμα, μεγάλο ρόλο παίζουν και η χαρά και το βάσανο της γραφής και της συγγραφής.

Δύο ξαδέρφια είναι οι δύο πρωταγωνιστές του μυθιστορήματος που περνούν μαζί τα καλοκαίρια τους ενώ τον υπόλοιπο καιρό τούς χωρίζουν χιλιόμετρα, όπως τους χωρίζουν διαφορετικά οράματα για τον κόσμο. Τους ενώνουν όμως το ίδιο πάθος στις καρδιές, η ίδια αποφασιστικότητα και η ίδια ακλόνητη επιθυμία να καλλιεργήσουν τα όνειρά τους ελπίζοντας μια μέρα να μπορέσουν να τα πραγματοποιήσουν. Ο πρωταγωνιστής – αφηγητής Φραντσέσκο ζει και μεγαλώνει στα περίχωρα του Μιλάνου με τους γονείς του, οι οποίοι, τη δεκαετία του ’60, μετανάστευσαν από τον Νότο (από την Μπαζιλικάτα) στη μεγαλούπολη του Βορρά για καλύτερες συνθήκες ζωής και εργασίας. Ο μικρός Φραντσέσκο, με τα δικά του μάτια, βλέπει την πόλη του κρύα, γκρίζα, παγερή, χωρίς ψυχή, τη θεωρεί έναν στενό χώρο όπου δεν χωράνε όνειρα, και τα δικά του όνειρα δεν του φαίνονται τίποτε άλλο παρά ψευδαισθήσεις. Μεγαλώνοντας σε ένα περιβάλλον φιλαναγνωσίας (οι δικοί του διαβάζουν το ένα βιβλίο μετά το άλλο στον ελεύθερο χρόνο τους), αγαπά κι ο ίδιος την ανάγνωση, μαγεύεται από τους μυθιστορηματικούς κόσμους που του μοιάζουν ζεστοί κι ιδανικοί και φιλόξενοι και το όνειρό του είναι να γίνει συγγραφέας – το ίδιο όνειρο που ο πατέρας του δεν είχε το θάρρος να κυνηγήσει. Η ζωή του νεαρού αφηγητή στο Μιλάνο δεν είναι ιδιαίτερα ευχάριστη, νιώθει μόνος στο περιθώριο μιας περιθωριοποιημένης πόλης. Εσωστρεφής και οξυδερκής, παρατηρεί τα πάντα τριγύρω του ταξιδεύοντας στον εσωτερικό του κόσμο μέσω των αναγνώσεων. Όταν φτάνει το καλοκαίρι (κάθε καλοκαίρι), ο Φραντσέσκο και οι γονείς του επιστρέφουν στα πάτρια εδάφη της Μπαζιλικάτα. Εκεί, το παλιό πέτρινο σπίτι στο Μόντε Άσπρο, εκεί η γιαγιά Λουίζα, εκεί ο αγαπημένος – μερικά χρόνια μεγαλύτερός του – ξάδερφος Λουτσιάνο (ο έτερος πρωταγωνιστής). Ο τόπος που ο Φραντσέσκο και οι γονείς του ανακαλύπτουν ξανά κομμάτια του εαυτού τους και της χαμένης τους ταυτότητας. Εκεί, η ένταση του Μιλάνου χαλαρώνει, το σώμα και η ψυχή ξαναγεννιούνται. Εκεί, η μία μέρα είναι πιστό αντίγραφο της επόμενης μέσα στα χρώματα, τις μυρωδιές και τη φύση, οι μέρες, ίδιες μεν, κυλούν ομαλά δε, έχουν αέρα και διαύγεια κι ελευθερία. Ο Φραντσέσκο περνά πολλές ώρες με τον Λουτσιάνο, τον βοηθά στις δουλειές στα χωράφια και στη γη, στις αγελάδες και στα πρόβατα. Κάνουν βόλτες με την κόκκινη Vespa του Λουτσιάνο, καπνίζουν παρέα, νιώθουν το σώμα τους να ριγεί και να ξυπνά. Κι ενώ ο Φραντσέσκο είναι ονειροπόλος και διαρκώς προσπαθεί να προσαρμόζει τη μιλανέζικη προφορά του και την τοπική διάλεκτο κάθε φορά, κι ενώ νιώθει πάντα ξένος και στο Μόντε Άσπρο αλλά και στο Μιλάνο (παιδί μεταναστών γαρ), ο Λουτσιάνο είναι πιο προσγειωμένος. Πιστός στη γη που καλλιεργεί, πιστός στον τόπο του και στην καταγωγή του, πιστός στις προσευχές και στην ποίηση του Γουόλτ Γουίτμαν (και τα δύο περιέχουν γη και ουρανό), γι’ αυτόν σημασία έχουν η μοναξιά κι η σιγαλιά της υπαίθρου και η σπορά – δικό του όνειρο είναι, ριζωμένος εκεί στον τόπο του, να επεκτείνει μια μέρα το αγρόκτημά του.

Κάθε καλοκαίρι, υπάρχει μια άλλη Ιταλία που υποδέχεται κι αγκαλιάζει (σφιχτά και συχνά ασφυκτικά) τον Φραντσέσκο, υπάρχει ένας αντίθετος κόσμος στον οποίο η ζωή έχει άλλους κανόνες κι είναι διαφορετική, αυθεντική και πλήρης σε αντίθεση με αυτή του Βορρά, όπου κυριαρχεί η ψευδαίσθηση της επιτυχίας και της ευημερίας και μια αίσθηση πικρής μοναξιάς. Τα δύο ξαδέρφια, ο Φραντσέσκο και ο Λουτσιάνο, παρά τις διαφορές τους, συνδέονται από τη ζωή που ανακαλύπτουν μεγαλώνοντας. Είναι πρόσωπα μιας γενιάς που διεκδικεί το δικαίωμα να ονειρεύεται και πρόσωπα μιας χώρας που εκτελεί εν ψυχρώ τα όνειρα όσων τολμούν να παλέψουν για ένα μέλλον διαφορετικό απ’ αυτό των γονιών και των προγόνων τους. Κι ο Φραντσέσκο πολεμά με τις αντιφάσεις ανάμεσα στον Βορρά και τον Νότο της χώρας του, παλεύει χρόνο με τον χρόνο να διερευνήσει την πραγματικότητα μέσω της συγγραφής, πηγαίνοντας κόντρα στον πατέρα του που θα προτιμούσε ο γιος του να επιλέξει μια καθωσπρέπει καριέρα, θέλοντας να κουκουλώσει το εσωτερικό του απύθμενο κενό, θέλοντας να ανακαλύψει την αλήθεια του κόσμου, θεωρώντας τη γραφή μια πράξη θάρρους κι αντίστασης απέναντι στον εαυτό, στους γονείς του, στη φτώχεια που τους οδήγησε στον δρόμο της μετανάστευσης και των πολλαπλών τραυμάτων. Ευτυχισμένος και καταπιεσμένος στον Νότο, καταπιεσμένος και τρομαγμένος στον Βορρά της άγριας αστικοποίησης, της μαφίας και της σάπιας προόδου. Εκεί στον Βορρά, χρόνια μετά, είναι που τελικά ο ονειροπόλος αφηγητής θα ερωτευτεί, εκεί θα συναντήσει έναν καθηγητή – ποιητή που θα του αλλάξει τον τρόπο που βλέπει τον εαυτό του και τους άλλους, εκεί που θα αρχίσει να συμφιλιώνεται ξανά με τον πατέρα του μέσα στη σιγαλιά μιας καυτής θερμοκρασιακά νύχτας – ενώ το Μιλάνο τιναζόταν στον αέρα –, με ένα τραγούδι για το λουλούδι των ψευδαισθήσεων απ’ το οποίο γεννιέται ο καρπός της αλήθειας. Κι ο Λουτσιάνο, χαμένος στον δικό του Νότο, θα πληρώσει ένα τίμημα για τις δικές του χίμαιρες και τις προσωπικές του ψευδαισθήσεις.

Ο Τζουζέπε Κατοτσέλα, με μια ποιητική, λαμπρή πρόζα, μας ξεναγεί στα εσωτερικά τοπία των ηρώων του, σε μια διαδρομή με όνειρα και διαψεύσεις, ρίζες και προορισμούς, φώτα και σκιές σε μια κομβική και παρακμιακή πολύ πρόσφατη περίοδο της ιταλικής Ιστορίας και μας προτρέπει (μέσω του αφηγητή του) να ακολουθήσουμε την εσωτερική μας φωνή, να μη σταματήσουμε να ονειρευόμαστε, να μη σταματήσουμε ποτέ να κυνηγάμε και να εκπληρώνουμε αυτά που μας καίνε την καρδιά. Η Άννα Παπασταύρου μετέφρασε υποδειγματικά και με λεπτότητα αυτό το εξαίρετο δείγμα της ιταλικής πεζογραφίας που ξεχωρίζει στη μέχρι στιγμής φετινή εγχώρια εκδοτική παραγωγή και που παίζει ισορροπημένα με την ποίηση, το φως, το σκοτάδι, το ανεκπλήρωτο, τα ρήγματα, τους πόθους, την ανάσα της γης, τους ψυχολογικούς γκρεμούς κι ουρανούς.

Διαβάστε επίσης:

Οι πιο όμορφες βιβλιοθήκες του κόσμου

Βιβλίο: Ο παράδεισος που έκρυβε μια κόλαση

Βιβλίο: Πριν από το ταξίδι, ήταν τα βιβλία

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.