Η ηλιθιότητα ως πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα

«Ηλίθιος είναι ένας άνθρωπος που προκαλεί ζημία σε ένα άλλο άτομο ή σε μια ομάδα ανθρώπων, χωρίς ο ίδιος να αποκομίζει κανένα κέρδος, ή ακόμα χειρότερα, υφιστάμενος και ο ίδιος ζημία».

Ο Ιταλός οικονομικός ιστορικός Κάρλο Τσιπόλα (Carlo M. Cipolla) δημοσίευσε το 1976 ένα ανατρεπτικό, σύντομο δοκίμιο με τίτλο «Οι βασικοί νόμοι της ανθρώπινης ηλιθιότητας» («The Basic Laws of Human Stupidity»). Σε αυτό προσέγγισε την ηλιθιότητα όχι ως ιατρικό πρόβλημα, αλλά ως μία πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα.

Πάντα και αναπόφευκτα, όλοι υποτιμούμε τον αριθμό των ηλίθιων ατόμων που κυκλοφορούν ανάμεσά μας. Η πιθανότητα να είναι ένας άνθρωπος ηλίθιος είναι εντελώς ανεξάρτητη από οποιοδήποτε άλλο χαρακτηριστικό του. 

Ο Τσιπόλα τόνισε ότι θα βρει κάποιος το ίδιο ακριβώς ποσοστό ηλιθίων ανάμεσα σε ανειδίκευτους εργάτες, σε φοιτητές, σε δικαστές, σε πολιτικούς, σε διπλωμάτες, σε στρατιωτικούς, σε δημοσιογράφους, σε αναλυτές της πολιτικής, ακόμα και ανάμεσα σε νομπελίστες επιστήμονες. Η μόρφωση δεν προστατεύει από την ηλιθιότητα.

Ο ηλίθιος είναι ο άνθρωπος που προκαλεί ζημία σε άλλους χωρίς να κερδίζει τίποτα ο ίδιος, ζημιώνοντας ακόμα και τον εαυτό του. Οι πράξεις του ηλιθίου στερούνται κάθε λογικής. Θα σε βλάψει απλώς επειδή δεν μπορεί να προβλέψει τις συνέπειες. Ο ηλίθιος άνθρωπος είναι ο πιο επικίνδυνος τύπος ανθρώπου που υπάρχει.

Οι μη-ηλίθιοι άνθρωποι πάντα υποτιμούν την καταστροφική δύναμη των ηλίθιων ατόμων. Οι έξυπνοι άνθρωποι τείνουν να ξεχνούν ότι η συναναστροφή ή η συνεργασία με ηλίθιους ανθρώπους αποτελεί, ανά πάσα στιγμή και υπό οποιεσδήποτε συνθήκες, ένα πανάκριβο και μοιραίο λάθος.

Η θεωρία του Κάρλο Τσιπόλα βρίσκει απόλυτη εφαρμογή στη σύγχρονη πολιτική και τη διπλωματία, καθώς οι αποφάσεις των ηγετών δεν επηρεάζουν μόνο τους ίδιους, αλλά ολόκληρα κράτη και την παγκόσμια οικονομία.

Όταν ερευνούμε το μοντέλο του Τσιπόλα στη διεθνή σκηνή, διαπιστωμένα η «πολιτική ηλιθιότητα» εμφανίζεται όταν ένας ηγέτης ή μια κυβέρνηση λαμβάνει αποφάσεις που καταστρέφουν τη σταθερότητα, την οικονομία ή την ασφάλεια της χώρας τους (αρνητικό για τους ίδιους) προκαλώντας ταυτόχρονα τεράστια ζημία και στον υπόλοιπο κόσμο (αρνητικό για τους άλλους), χωρίς κανένα πραγματικό, ορθολογικό κέρδος.

Ακολουθούν χαρακτηριστικά παραδείγματα από τη σύγχρονη διεθνή πραγματικότητα και την πρόσφατη ιστορία: 

Οικονομικός εθνικισμός και εμπορικοί πόλεμοι (ΗΠΑ – Κίνα – Ε.Ε.)

Η επιβολή οριζόντιων και ακραίων δασμών στις εισαγωγές αγαθών αποτελεί κλασικό παράδειγμα οικονομικής συμπεριφοράς ταυτόχρονης ζημίας για όλους τους εμπλεκομένους.

• Η ζημία στους άλλους: Πλήττονται οι εξαγωγές των ξένων χωρών και διαταράσσεται η παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα.
• Η αυτοκαταστροφή (ζημία στον εαυτό τους): Οι δασμοί αυτοί μετακυλίονται στους εγχώριους καταναλωτές της χώρας που τους επέβαλε, αυξάνοντας τον πληθωρισμό, ακριβαίνοντας το κόστος ζωής και πλήττοντας την εγχώρια βιομηχανία που βασίζεται σε εισαγόμενες πρώτες ύλες. Δεν υπάρχει πραγματικός νικητής, παρά μόνο μια γενικευμένη οικονομική συρρίκνωση.

Το Brexit και η διαχείρισή του (Ηνωμένο Βασίλειο)

Η απόφαση και κυρίως ο τρόπος υλοποίησης της εξόδου της Μεγάλης Βρετανίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση αναλύεται συχνά από πολιτικούς επιστήμονες ως μια ιδεολογικά υποκινούμενη πράξη που στερήθηκε οικονομικής λογικής.

• Η ζημία στους άλλους: Η Ε.Ε. έχασε μια από τις μεγαλύτερες οικονομίες και έναν σημαντικό γεωπολιτικό εταίρο δημιουργώντας γραφειοκρατικά προσκόμματα στο ευρωπαϊκό εμπόριο.
• Η αυτοκαταστροφή: Το Ηνωμένο Βασίλειο βρέθηκε αντιμέτωπο με χρόνια έλλειψη εργατικού δυναμικού, μείωση των επενδύσεων, προβλήματα στα σύνορα της Βόρειας Ιρλανδίας και μακροχρόνια οικονομική στασιμότητα. Η υπόσχεση για «ανάκτηση του ελέγχου» οδήγησε σε καθαρή απώλεια (net loss) και για τις δύο πλευρές.

Διπλωματία των κυρώσεων χωρίς στρατηγικό στόχο

Στη σύγχρονη διπλωματία η επιβολή κυρώσεων χρησιμοποιείται ως το βασικότερο όπλο για να μην φτάσουμε στη στρατιωτική εμπλοκή. Ωστόσο, όταν οι κυρώσεις σχεδιάζονται βιαστικά (όπως ορισμένοι ενεργειακοί αποκλεισμοί), λειτουργούν αμφίπλευρα.

Η απότομη διακοπή ενεργειακών ροών χωρίς έτοιμες εναλλακτικές λύσεις οδηγεί σε εκτόξευση των τιμών της ενέργειας παγκοσμίως. Η χώρα που επιβάλλει τις κυρώσεις υφίσταται τεράστια ενεργειακή κρίση και ακρίβεια, ενώ η χώρα – στόχος συχνά βρίσκει νέους αγοραστές (π.χ. στην Ασία) εκμηδενίζοντας το επιδιωκόμενο όφελος της διπλωματικής πίεσης.

Η υποτίμηση των ιδεοληπτικών ηγετών

Ο Τσιπόλα λέει ότι οι έξυπνοι άνθρωποι πάντα υποτιμούν την καταστροφική δύναμη των ηλίθιων. Στη διπλωματία αυτό μεταφράζεται ως η τάση των ορθολογικών κρατών να πιστεύουν ότι «στο τέλος θα επικρατήσει η λογική και το οικονομικό συμφέρον» της άλλης πλευράς.

Πριν από μεγάλες σύγχρονες γεωπολιτικές συγκρούσεις, η Δύση πίστευε ότι η οικονομική αλληλεξάρτηση (π.χ. το εμπόριο φυσικού αερίου ή οι δυτικές επενδύσεις) θα απέτρεπε αυταρχικούς ηγέτες από το να ξεκινήσουν πολέμους. Υποτίμησαν το γεγονός ότι ένας ιδεοληπτικός ή απομονωμένος ηγέτης είναι πρόθυμος να καταστρέψει την οικονομία και το μέλλον της ίδιας της χώρας του (και των άλλων) προκειμένου να κυνηγήσει ιστορικές φαντασιώσεις.

Σύμφωνα με τον Τσιπόλα, μια κοινωνία καταρρέει όταν επιτραπεί στους ηλιθίου να καταλάβουν θέσεις εξουσίας. Στη σύγχρονη εποχή των social media και του λαϊκισμού, η πολιτική συχνά επιβραβεύει τις απλοϊκές, συναισθηματικές και μη ορθολογικές απαντήσεις σε σύνθετα προβλήματα, αυξάνοντας την πιθανότητα να ληφθούν αποφάσεις που ζημιώνουν το σύνολο της ανθρωπότητας.

Η αυταπάτη ότι θα βλάψουμε την Τουρκία

Η Ελλάδα βρίσκεται σε μία γειτονιά όπου όλοι γύρω της είναι αποδυναμωμένοι. Περιέργως στη χώρα μας, όσο πλησιάζουμε στην ημερομηνία της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης, μορφές που περιγράφει ο Τσιπόλα προσπαθούν να καταλάβουν θέσεις εξουσίας. Μέχρι σήμερα οι Έλληνες ψηφοφόροι, συγκρατώντας εμπειρίες του παρελθόντος, αποστρέφονται ερωτήματα που τους περιέρχονται από αναθεωρητικούς πολιτικούς σχηματισμούς, που νοιάζονται μόνο να βλάψουν τον άλλο, ζημιώνοντας και τον ίδιο τους τον εαυτό.

Απέχθεια προκαλεί πλέον στην πλειονότητα των Ελλήνων η ενασχόληση με κάθε ιδιώτη (idiot) εκτός συνόρων, που καθημερινά σκαρφίζεται οτιδήποτε, νομίζοντας ότι συγκρατεί την προσοχή των άλλων ενώ στην πραγματικότητα βλάπτει τον εαυτό του και την πατρίδα του. Εκπλησσόμαστε μετρώντας τον χρόνο που αφιερώνουμε στα δελτία ειδήσεων για τα τερτίπια του Προέδρου της Τουρκίας. 

Αγγίζουμε τα όρια της κοινωνικής ανοχής και υπομονής κινδυνεύοντας να καθοδηγούμαστε από την αυταπάτη ότι θα βλάψουμε την Τουρκία, ενώ διαπιστωμένα βλάπτουμε την εθνική μας συνοχή και τη διεθνή εικόνα της Ελλάδας χωρίς κανένα όφελος. Η Τουρκία μόνη της αγωνιά να προσέλθει στην Ε.Ε. και στο ΝΑΤΟ προσαρμοσμένη ξανά στο πλαίσιο που ορίζει την Ευρωατλαντική συμμαχία. Δεν νοιάζεται για ό,τι λέει η Ελλάδα και δεν ασχολείται συνεχώς με τις δηλώσεις μας για να μην θεωρηθεί από τους άλλους ο «χρήσιμος ηλίθιος».

Στη χώρα «της φαιδράς πορτοκαλέας», από ένα σημείο και πέρα, οι κονδυλοφόροι της ελληνικής ανάλυσης τείνουν να ταυτιστούν με τους χαρακτήρες του Τσιπόλα, χωρίς να το αντιλαμβάνονται. Η εμμονή τους στην αντιπαλότητα με έναν «τσιπολικό» αντίπαλο τους παρασύρει στη δίνη του πάθους να βλάψουν τον άλλο χωρίς να αποκομίζουν όφελος για τη χώρα ή για την προσωπική τους, συχνά πολιτική, παρουσία.

Συμπέρασμα από το Διεθνές Θερινό Σχολείο

Συμμετέχοντας για πέμπτη χρονιά στο Διεθνές Θερινό Σχολείο που πραγματοποιήθηκε στην Καβάλα (23-28 Αυγούστου 2026) με σημαντικές διεθνείς συμμετοχές, απουσία Ελλήνων διπλωματών, τόσο οι διοργανωτές όσο και οι σύνεδροι αναζήτησαν και πάλι σημεία σύγκλισης των παγκοσμίων συμφερόντων.

Υπογραμμίστηκε στις τοποθετήσεις και τις εξειδικευμένες εργασίες του Διεθνούς Σχολείου της Καβάλας ότι στον κόσμο των τεράστιων αλλαγών θα πρέπει να μην μας διαφεύγουν τα ελάχιστα σημεία που συνεχίζουν να αποτελούν τις σταθερές των κοινωνιών μας. Αναδείχθηκε ως σημαντική παράμετρος της άμβλυνσης των εντάσεων, από ακαδημαϊκούς, διπλωμάτες, επιχειρηματίες και μεταπτυχιακούς ερευνητές ότι η ανοχή στη διαφορετικότητα βοηθά στην αλληλοκατανόηση των λαών, παραμερίζοντας άκοπα κάθε «ηλίθιο» της καθημερινότητάς μας.

Η πολυπολιτισμικότητα της Θράκης και η κινητικότητα τουριστών στην πόλη της Καβάλας, ως αναμφισβήτητα πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα, υποστηρίζουν την επικοινωνία πέρα από προκαταλήψεις, παρά τις απαράδεκτες αλιευτικές δραστηριότητες των τουρκικών καϊκιών στα διεθνή ύδατα μεταξύ Θράκης, Καβάλας, Θάσου, Σαμοθράκης. Με τις πολωτικές τους τακτικές ακόμα και ηγέτες που χαρακτηρίζονται από αυξημένη πολιτική αντίληψη κατρακυλούν στην κατηγορία των πιο επικίνδυνων ανθρώπων που τόσο καθαρά προσδιορίζει ο Τσιπόλα.

Κάθε προσεκτικός, υπομονετικός και επίμονος Έλληνας παρατηρητής των πολιτικών και διεθνών εξελίξεων ελπίζει ότι δεν θα χρειαστεί να διαπιστώσει συμπεριφορές πολιτικών της χώρας μας που ξεφεύγουν συνειδητά από την αγωνία για την πολιτική και δημοκρατική λειτουργία του πολιτικού μας συστήματος με μοναδικό στόχο να αποδυναμωθεί κάθε ελληνική γεωστρατηγική επιδίωξη, μόνο και μόνο για να θιγούν οι αντίπαλοι, χωρίς οποιοδήποτε όφελος για τον «καταστροφέα» ακόμα και σε βάρος της αξιοπιστίας της Ελληνικής Πολιτείας.

Την ημέρα των εγκαινίων της Διεθνούς Έκθεσης στη Θεσσαλονίκη, και ύστερα από αυτή μέχρι τις εκλογές του 2027, μπορούμε να περιορίσουμε τις ανακοινώσεις για τους στρατιωτικούς σχηματισμούς, τις μετακινήσεις αντιαεροπορικών μονάδων από τη μία περιοχή στην άλλη, που προκύπτουν από τις αμυντικές μας προτεραιότητες, τις νατοϊκές στρατηγικές και τις αμυντικές μας συνεργασίες. 

Το γεωστρατηγικό αφήγημα της χώρας μας δεν θίγεται και δεν εξαρτάται από κινήσεις ή συμμαχίες τρίτων (π.χ. Συμφωνία της Μέκκας). Οι επιλογές των άλλων βεβαίως και παρακολουθούνται από όλους πολύ προσεκτικά, αλλά κάθε χώρα, εθνικά και μέσω των συμμαχιών της, αυτοπροσδιορίζεται γνωρίζοντας πολύ καλά τις δυνατότητές της, τη συνοχή και τη σταθερότητα του πλέγματος όλων των συμμαχιών της.

Μόνο ο τύπος που τόσο αναλυτικά περιγράφει ο Ιταλός Τσιπόλα στο βιβλίο του «Οι βασικοί νόμοι της ανθρώπινης ηλιθιότητας» είναι ο πιο επικίνδυνος αντίπαλος, όσο οι δημοκρατίες και το εκλογικό σώμα τον κοιτούν με συμπάθεια και τον ανέχονται επειδή εσφαλμένα θεωρούν ότι μπορούν να τον συνετίσουν.

* Ο Θεόδωρος Ι. Θεοδώρου είναι πρέσβης ε.τ.

Διαβάστε επίσης

Η επίσκεψη Γκουτέρες στην Κύπρο και η πενταμερής

Συζήτηση για το Κυπριακό μόνο υπό προϋποθέσεις: Ποιοι είναι οι απαράβατοι όροι που προβάλλει η Κυπριακή Δημοκρατία

Το Κυπριακό λύθηκε το 2004: Τι ακριβώς παίρνουν χαμπάρι οι γραφειοκράτες του ΟΗΕ από διεθνές δίκαιο;

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.