Bιβλίο – Εμείς ζούμε τώρα εδώ, της Sarah Pinborough

Sarah Pinborough
Εμείς ζούμε τώρα εδώ
Μετάφραση: Κλαίρη Θεοδώρου
Εκδόσεις: Bell
Σελ.: 344

Το πρώτο βιβλίο που έφτασε στα χέρια μου για τη νέα φθινοπωρινή εκδοτική σεζόν ήταν το «Εμείς ζούμε τώρα εδώ» της Sarah Pinborough, που μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Bell. Ίσως γι’ αυτό το διάβασα και με εκείνη την ιδιαίτερη περιέργεια που συνοδεύει πάντοτε το πρώτο βιβλίο μιας καινούργιας περιόδου: σαν μια πρώτη ένδειξη για το τι πρόκειται να ακολουθήσει. Στην προκειμένη περίπτωση, πάντως, η αρχή έγινε με ένα μυθιστόρημα που πατά γερά στην παράδοση του γοτθικού, αλλά χρησιμοποιεί τα γνώριμα υλικά της – το απομονωμένο σπίτι, τους ανεξήγητους θορύβους, την αμφιβολία, τον φόβο – για να μιλήσει κυρίως για κάτι πολύ πιο οικείο: έναν γάμο μέσα στον οποίο η εμπιστοσύνη έχει αρχίσει να υποχωρεί.

Η Sarah Pinborough γνωρίζει καλά αυτή την περιοχή. Το ευρύτερο κοινό τη γνώρισε κυρίως μέσα από το «Behind her eyes», και έκτοτε το όνομά της συνδέθηκε με ένα είδος ψυχολογικού θρίλερ που στηρίζεται λιγότερο στη δράση και περισσότερο στην αβεβαιότητα. Οι ήρωές της γνωρίζουν συνήθως λιγότερα απ’ όσα νομίζουν, ο αναγνώστης ακόμη λιγότερα, και ανάμεσα στα δύο ανοίγει ο χώρος μέσα στον οποίο αναπτύσσεται η αγωνία. Στο «Εμείς ζούμε τώρα εδώ» η Pinborough επιστρέφει σε αυτήν τη γνώριμη περιοχή, προσθέτοντας όμως πιο αποφασιστικά το υπερφυσικό και ολόκληρη τη σκοτεινή παράδοση του στοιχειωμένου σπιτιού.

Η Έμιλι έχει επιζήσει από ένα σοβαρό ατύχημα και μια μακρά νοσηλεία. Μαζί με τον σύζυγό της, τον Φρέντι, εγκαταλείπουν το Λονδίνο και μετακομίζουν στο Λάρκιν Λοτζ, ένα μεγάλο σπίτι στην περιοχή του Ντάρτμουρ. Η μετακόμιση προορίζεται να λειτουργήσει ως καινούργια αρχή, τόσο για την ίδια όσο και για τον γάμο τους. Το σχέδιο είναι γνώριμο: αλλαγή τόπου, αλλαγή ζωής. Μόνο που οι άνθρωποι σπανίως εγκαταλείπουν πίσω τους όσα τους βαραίνουν απλώς επειδή άλλαξαν ταχυδρομικό κώδικα. Και τα σπίτια, ιδίως στη γοτθική λογοτεχνία, έχουν την κακή συνήθεια να θυμούνται.

Πολύ γρήγορα η Έμιλι αρχίζει να αισθάνεται ότι κάτι μέσα στο Λάρκιν Λοτζ αντιστέκεται στην παρουσία της. Ή, τουλάχιστον, αυτό πιστεύει. Και αυτή η μικρή επιφύλαξη, το «τουλάχιστον», γίνεται ουσιαστικά ο μηχανισμός ολόκληρου του μυθιστορήματος.

Η ηρωίδα βρίσκεται σε μια κατάσταση όπου ούτε η ίδια μπορεί να εμπιστευθεί απολύτως τις αισθήσεις της. Το σώμα της έχει δοκιμαστεί, η ψυχική της ισορροπία παραμένει εύθραυστη, η επιστροφή στην καθημερινότητα είναι δύσκολη. Έτσι η Pinborough μπορεί να κρατήσει ανοιχτά δύο ενδεχόμενα χωρίς να βιάζεται να επιλέξει ανάμεσά τους. Υπάρχει πράγματι κάτι μέσα στο σπίτι ή η Έμιλι κατασκευάζει, χωρίς να το γνωρίζει, μια πραγματικότητα που ανταποκρίνεται περισσότερο στους φόβους της παρά σε όσα συμβαίνουν γύρω της;

Το τέχνασμα είναι παλιό. Ίσως μάλιστα να είναι ένα από τα παλαιότερα και αποτελεσματικότερα τεχνάσματα του γοτθικού μυθιστορήματος. Η δύναμή του όμως δεν βρίσκεται στην πρωτοτυπία του. Βρίσκεται στη διάρκεια της αμφιβολίας. Όσο περισσότερο ο συγγραφέας κατορθώνει να μας κρατά ανάμεσα σε δύο πιθανές εξηγήσεις, τόσο περισσότερο το ανοίκειο αποκτά δύναμη. Τη στιγμή που όλα εξηγούνται, ο φόβος συνήθως μικραίνει.

Η Pinborough το γνωρίζει και γι’ αυτό αποφεύγει, τουλάχιστον στο μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου, να στηρίξει την αφήγησή της αποκλειστικά στο υπερφυσικό. Το πραγματικό έδαφος της αβεβαιότητας βρίσκεται αλλού: στον γάμο. Η Έμιλι και ο Φρέντι έχουν μυστικά, ενοχές, εκκρεμότητες. Ζουν κάτω από την ίδια στέγη, αλλά δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι κατοικούν στην ίδια εκδοχή της κοινής τους ζωής. Καθένας γνωρίζει πράγματα που ο άλλος αγνοεί, θυμάται διαφορετικά όσα συνέβησαν, αποσιωπά όσα θεωρεί επικίνδυνα.

Έτσι το Λάρκιν Λοτζ παύει σταδιακά να είναι απλώς ο τόπος όπου συμβαίνει η ιστορία. Γίνεται κάτι περισσότερο: η αρχιτεκτονική μορφή μιας σχέσης που έχει αρχίσει να χάνει τη συνοχή της. Οι κλειστές πόρτες, οι διάδρομοι, οι θόρυβοι, τα δωμάτια αποκτούν μια δεύτερη λειτουργία. Δεν υπηρετούν μόνο την ατμόσφαιρα. Γίνονται προέκταση όλων όσων οι δύο σύζυγοι κρύβουν ο ένας από τον άλλον.

Υπάρχει άλλωστε στη λογοτεχνία κάτι εξαιρετικά ανθεκτικό στην ιδέα του στοιχειωμένου σπιτιού. Οι εποχές αλλάζουν, οι αναγνώστες εξοικειώνονται με τα τεχνάσματα του τρόμου, αλλά το σπίτι εξακολουθεί να λειτουργεί. Ίσως επειδή είναι κατεξοχήν ο χώρος στον οποίο περιμένουμε να αισθανόμαστε ασφαλείς. Το δάσος, η έρημος ή ένα εγκαταλειμμένο νεκροταφείο μπορούν να είναι τρομακτικά χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια. Το σπίτι όμως πρέπει πρώτα να χάσει την οικειότητά του. Και όταν συμβεί αυτό, η απειλή γίνεται πολύ πιο προσωπική.

Στο «Εμείς ζούμε τώρα εδώ» αυτή η μεταμόρφωση συμβαίνει σταδιακά. Η κατοικία που θα έπρεπε να λειτουργήσει ως καταφύγιο μετατρέπεται σε χώρο επιτήρησης, υποψίας και αβεβαιότητας. Και κάπου εκεί το μυθιστόρημα βρίσκει την πιο ενδιαφέρουσα πλευρά του: δεν ξέρεις πλέον αν πρέπει να φοβάσαι το σπίτι, τον άνθρωπο που βρίσκεται δίπλα στην Έμιλι ή την ίδια την αδυναμία της να ξεχωρίσει τι από όλα αυτά είναι πραγματικό.

Η Pinborough ενδιαφέρεται τελικά λιγότερο για το φάντασμα ως παρουσία και περισσότερο για την αμφιβολία που προκαλεί η πιθανότητα της παρουσίας του. Ο φόβος δεν γεννιέται μόνο επειδή η Έμιλι βλέπει ή ακούει πράγματα που οι άλλοι δεν αντιλαμβάνονται. Γεννιέται επειδή κάποιος δίπλα της αμφισβητεί όσα εκείνη θεωρεί βέβαια. Και αυτό είναι πολύ πιο διαβρωτικό. Διότι κάθε άνθρωπος μπορεί να αντιμετωπίσει έναν εξωτερικό κίνδυνο ευκολότερα από την υποψία ότι ίσως δεν μπορεί πλέον να εμπιστευθεί τον ίδιο του τον νου.

Αυτή η αβεβαιότητα είναι τελικά πιο ενδιαφέρουσα από τα ίδια τα φαινόμενα του σπιτιού. Το μυθιστόρημα λειτουργεί καλύτερα όσο αρνείται να αποφασίσει τι ακριβώς είναι. Ιστορία φαντασμάτων; Ψυχολογικό θρίλερ; Ιστορία ενός γάμου που αποσυντίθεται; Για αρκετές σελίδες είναι και τα τρία μαζί. Το ένα είδος τρέφεται από το άλλο και ο αναγνώστης καρκινοβατεί συνεχώς ανάμεσα σε διαφορετικές εκδοχές της ίδιας πραγματικότητας.

Εδώ όμως εμφανίζεται και το βασικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει σήμερα μεγάλο μέρος του ψυχολογικού θρίλερ. Το είδος έχει σχεδόν εθιστεί στην ανατροπή. Ο αναγνώστης έχει εκπαιδευτεί να υποψιάζεται ότι κάποια στιγμή θα μάθει πως όσα θεωρούσε δεδομένα δεν ήταν καθόλου δεδομένα. Έτσι η έκπληξη, που κάποτε αποτελούσε το προνόμιο ενός μυθιστορήματος, έχει γίνει σχεδόν υποχρέωσή του.

Η Pinborough ξέρει να παίζει αυτό το παιχνίδι και ξέρει επίσης ότι ο αναγνώστης γνωρίζει πως εκείνη το παίζει. Δημιουργείται επομένως μια ιδιόμορφη μονομαχία: εκείνη κρύβει, εμείς υποψιαζόμαστε ότι κρύβει, εκείνη γνωρίζει ότι υποψιαζόμαστε. Είναι μια αφηγηματική σχέση που μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά αποτελεσματική, αλλά έχει και το τίμημά της. Όταν ένα μυθιστόρημα επενδύει υπερβολικά στην τελική αποκάλυψη, η αποκάλυψη κινδυνεύει να γίνει σημαντικότερη από το ίδιο το βιβλίο.

Στο «Εμείς ζούμε τώρα εδώ» προτιμώ σαφώς τη διαδρομή από τον προορισμό της. Τη σταδιακή διάβρωση της βεβαιότητας, την αλλαγή της ατμόσφαιρας, τη μεταμόρφωση του σπιτιού από υπόσχεση νέας αρχής σε χώρο απειλής. Εκεί βρίσκεται η πραγματική επιτυχία του βιβλίου. Όχι τόσο στην απάντηση που τελικά θα δοθεί όσο στο διάστημα κατά το οποίο όλες οι απαντήσεις παραμένουν πιθανές.

Και ίσως αυτή να είναι τελικά η ουσία του. Το «Εμείς ζούμε τώρα εδώ» δεν επιχειρεί να ανακαλύψει ξανά το γοτθικό μυθιστόρημα. Παίρνει παλιά, αναγνωρίσιμα και δοκιμασμένα υλικά και τα τοποθετεί μέσα σε μια σύγχρονη ιστορία συζυγικής δυσπιστίας. Στις καλύτερες στιγμές του καταφέρνει να μας κάνει να ξεχάσουμε πόσο γνώριμα είναι αυτά τα υλικά. Γιατί ο πιο αποτελεσματικός τρόμος παραμένει εκείνος που εισχωρεί στην καθημερινότητα και την αλλοιώνει ελάχιστα, όσο χρειάζεται για να πάψει να μας φαίνεται ασφαλής. Και τότε το ερώτημα παύει να είναι αν βρίσκεται κάποιος πίσω από την κλειστή πόρτα. Γίνεται πολύ πιο ανησυχητικό: αν μπορούμε να εμπιστευθούμε τον άνθρωπο που βρίσκεται δίπλα μας όταν την ανοίξουμε…

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Γιατί ξαναδιαβάζουμε Ιστορία

Ο Θουκυδίδης δεν διαψεύστηκε ποτέ

Οι ζωές που δεν έζησε ο Μπορίς Παστερνάκ

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.