Από τις 28 Δεκεμβρίου 2025, το Ιράν βρίσκεται σε μια κρίσιμη καμπή της σύγχρονης ιστορίας του. Ο λαός βγήκε στους δρόμους αντιδρώντας σε μια σειρά οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών πιέσεων.

Η μαζική συμμετοχή και η διάρκεια των κινητοποιήσεων αποκαλύπτουν ένα βαθύ ρήγμα μεταξύ των πολιτών και του θεοκρατικού καθεστώτος.

Περίπου δυόμιση εβδομάδες αργότερα, η ιρανική κυβέρνηση εξακολουθεί να ασκεί βαριά καταστολή ενάντια στις διαδηλώσεις, με χρήση πυρών, συλλήψεις και απειλές για εκτελέσεις των διαδηλωτών. Ταυτόχρονα, καταγγέλλει τις Ηνωμένες Πολιτείες ότι προσπαθούν να δημιουργήσουν πρόσχημα για στρατιωτική επέμβαση.

Σύμφωνα με αναφορές του «Ινστιτούτου για τη Μελέτη του Πολέμου» (ISW), από τις 13 Ιανουαρίου oι κινητοποιήσεις συνεχίστηκαν σε σχετικά χαμηλό επίπεδο. Συγκεκριμένα, καταγράφηκαν επτά διαδηλώσεις σε έξι επαρχίες, σε σύγκριση με 156 διαδηλώσεις σε 27 επαρχίες στις 8 Ιανουαρίου. Το ISW εκτιμά ότι οι διαμαρτυρίες συνεχίζονται αλλά δεν καταγράφονται και ότι το καθεστώς έχει επιτύχει να περιορίσει τις πληροφορίες που μεταδίδονται από το Ιράν.

Γιατί διαδηλώνουν

Οι κινητοποιήσεις των Ιρανών είναι αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης κοινωνικής δυσαρέσκειας, η οποία ξεκίνησε πρωτίστως για οικονομικούς λόγους και σταδιακά εξελίχθηκε σε συνολική αμφισβήτηση του καθεστώτος.

Η ραγδαία αύξηση του κόστους ζωής, ο υψηλός πληθωρισμός, η ανεργία και η φτωχοποίηση μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού πυροδότησαν τις πρώτες κινητοποιήσεις, ιδιαίτερα στις χαμηλότερες και μεσαίες κοινωνικές τάξεις.

Οι διεθνείς κυρώσεις επιβάρυναν την οικονομία, ωστόσο πολλοί Ιρανοί θεωρούν ότι η κακοδιαχείριση, η διαφθορά και τα προνόμια της θρησκευτικής και στρατιωτικής ελίτ αποτελούν τον βασικό πυρήνα του προβλήματος.

Με την πάροδο του χρόνου, τα οικονομικά αιτήματα συνδέθηκαν άρρηκτα με πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα. Η αυστηρή καταστολή, η έλλειψη ατομικών ελευθεριών και ο έντονος έλεγχος της καθημερινής ζωής ενίσχυσαν τη ριζοσπαστικοποίηση των διαδηλώσεων. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, οι διαμαρτυρίες εξελίχθηκαν από κοινωνική αντίδραση σε ευθεία αμφισβήτηση του θεοκρατικού συστήματος εξουσίας, αποκαλύπτοντας το βαθύ ρήγμα ανάμεσα στην κοινωνία και το καθεστώς.

Διαδηλώσεις πραγματοποιούνται σε ολόκληρη τη χώρα, αλλά με διαφορετική ένταση ανά περιοχή. Ιδιαίτερα έντονες είναι στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπως η Τεχεράνη, το Ισφαχάν, το Σιράζ, η Μασχάντ και η Ταμπρίζ, όπου συγκεντρώνεται η νεολαία, η μεσαία τάξη και η πανεπιστημιακή κοινότητα.

Παράλληλα, σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν οι εθνοτικά διαφοροποιημένες περιοχές, όπου η κοινωνική δυσαρέσκεια συνδυάζεται με τη χρόνια πολιτική και οικονομική περιθωριοποίηση. Για παράδειγμα, στις κουρδικές περιοχές του δυτικού Ιράν – επαρχίες Κερμανσάχ, Ιλάμ και Λορεστάν – οι κινητοποιήσεις είναι μαζικές και ιδιαίτερα συγκρουσιακές, καθώς οι Κούρδοι καταγγέλλουν διακρίσεις και καταστολή εδώ και δεκαετίες. Αντίστοιχα, στο νοτιοανατολικό Ιράν, οι σουνίτες Μπαλούχοι αντιδρούν έντονα τόσο για οικονομικούς λόγους όσο και για ζητήματα θρησκευτικής και εθνοτικής καταπίεσης. Αυτές οι περιοχές αντιμετωπίζονται από το καθεστώς κυρίως με στρατιωτικά μέσα.

Οι διαδηλωτές, ανεξαρτήτως περιοχής, δεν προσδοκούν απλώς μεταρρυθμίσεις. Απαιτούν άμεση αλλαγή του θεοκρατικού συστήματος εξουσίας, έστω και αν γνωρίζουν ότι το κόστος αυτής της διεκδίκησης είναι ιδιαίτερα υψηλό.

Χιλιάδες οι νεκροί

Μέχρι το πρωί της Τετάρτης κάποιες πληροφορίες έκαναν λόγο για αρκετές εκατοντάδες νεκρούς και άλλες για μερικές χιλιάδες.

Η μη κυβερνητική οργάνωση IHRNGO (Iran Human Rights) ανέφερε τουλάχιστον 650 – 734 επιβεβαιωμένους θανάτους διαδηλωτών σε διάφορες επαρχίες.

Πηγές του Reuters, επικαλούμενες αξιωματούχο του Ιράν, έκαναν λόγο για περίπου 2.000 νεκρούς συνολικά, συμπεριλαμβανομένων πολιτών και μελών των δυνάμεων ασφαλείας.

Η οργάνωση HRANA (Human Rights Activists in Iran) για τα ανθρώπινα δικαιώματα στο Ιράν ανέφερε ότι ο συνολικός αριθμός των νεκρών έχει ξεπεράσει τους 2.500 – 2.571, με την πλειονότητα να είναι διαδηλωτές, αλλά και δεκάδες αστυνομικοί.

Αντιπολιτευόμενα μέσα και ανεπίσημες πηγές κάνουν λόγο για έως και 12.000 ή και περισσότερους νεκρούς, αν και αυτές οι εκτιμήσεις δεν έχουν επιβεβαιωθεί από ανεξάρτητες πηγές.

Η πλειονότητα των διεθνών εκτιμήσεων συγκλίνει ότι τουλάχιστον 2.500 Ιρανοί έχουν χάσει τη ζωή τους στις κινητοποιήσεις, με χιλιάδες τραυματίες, αλλά λόγω των σημαντικών αποκλίσεων η ακριβής εικόνα παραμένει αδιευκρίνιστη.

«Η βοήθεια είναι καθ’ οδόν…»

Πριν από δύο μέρες, με μήνυμά του στην πλατφόρμα Truth Social, ο Αμερικανός Πρόεδρος ζήτησε μεταξύ άλλων από τους διαδηλωτές να συνεχίσουν τον αγώνα τους, τους διαβεβαίωσε ότι έχει ακυρώσει όλες τις συναντήσεις με Ιρανούς αξιωματούχους και τους υποσχέθηκε ότι «η βοήθεια είναι καθ’ οδόν».

Μέχρι στιγμής δεν είναι σαφές ποιες ακριβώς μορφές βοήθειας εννοεί ο Τραμπ, αλλά η εκπρόσωπος Τύπου του Λευκού Οίκου Καρολάιν Λέιβιτ ανέφερε ότι «οι αεροπορικές επιθέσεις αποτελούν μία από τις πολλές επιλογές που εξετάζονται, αν και η διπλωματία παραμένει ως πρώτη επιλογή».

Να τονίσουμε ότι από την έναρξη των κινητοποιήσεων ο Αμερικανός Πρόεδρος έχει δηλώσει επτά φορές ότι θα επέμβει, αν το καθεστώς συνεχίσει να σκοτώνει διαδηλωτές. Ωστόσο, παρά τις ανεπιβεβαίωτες αλλά ευρέως διαδεδομένες πληροφορίες για εκατοντάδες ή και χιλιάδες νεκρούς «η βοήθεια είναι ακόμη καθ’ οδόν». Το γεγονός αυτό πλήττει την αξιοπιστία των απειλών του Τραμπ και ενισχύει την εκτίμηση ότι πρόκειται περισσότερο για επικοινωνιακή πίεση, παρά για κόκκινη γραμμή με πραγματικό επιχειρησιακό αντίκρισμα.

Η στρατιωτική επιλογή

Μια αμερικανική στρατιωτική επιχείρηση τύπου «απαγωγής Μαδούρο», δηλαδή αιφνιδιαστικού αποκεφαλισμού της ηγεσίας του ιρανικού καθεστώτος, θα πρέπει να θεωρείται ως σχεδόν απίθανη. Το Ιράν διαθέτει πολυάριθμες, ισχυρές και ικανές ένοπλες δυνάμεις και δυνάμεις ασφαλείας (IRGC, Basij, υπηρεσίες πληροφοριών κ.ά.), γεγονός που καθιστά τέτοιου είδους επιχειρήσεις σχεδόν απαγορευτικές.

Παράλληλα, μια άμεση στρατιωτική ενέργεια εναντίον του Ιράν ενέχει τον κίνδυνο περιφερειακής κλιμάκωσης. Η Τεχεράνη διαθέτει ένα εκτεταμένο δίκτυο συμμάχων και πληρεξούσιων δυνάμεων (Χεζμπολάχ στον Λίβανο, πολιτοφυλακές στο Ιράκ, Χούθι στην Υεμένη, Χαμάς στη Γάζα), ικανό να ενεργοποιηθεί άμεσα, μετατρέποντας μια περιορισμένη σύγκρουση σε γενικευμένη ανάφλεξη σε Λεβάντε, Περσικό Κόλπο και Ερυθρά Θάλασσα.

Σε πολιτικό επίπεδο, δεν υφίσταται ούτε εσωτερική νομιμοποίηση στις ΗΠΑ ούτε διεθνής συναίνεση για μεγάλης κλίμακας χερσαία επέμβαση, ιδίως μετά τα τραυματικά προηγούμενα του Ιράκ και του Αφγανιστάν. Επιπλέον, μέχρι στιγμής, δεν παρατηρείται στρατιωτική προπαρασκευή. Δεν υπάρχουν πληροφορίες για συγκέντρωση επιπρόσθετων αμερικανικών δυνάμεων στην περιοχή, ενώ το αεροπλανοφόρο «USS Abraham Lincoln» έχει αποχωρήσει, χωρίς να αντικατασταθεί.

Με αυτά τα δεδομένα, εάν και όταν αποφασιστεί η διεξαγωγή μιας στρατιωτικής επέμβασης, θα αφορά περιορισμένες αεροπορικές ή πυραυλικές επιθέσεις, κυβερνοεπιθέσεις ή μυστικές επιχειρήσεις.

Εκτιμάται ότι η αμερικανική στρατηγική έναντι του Ιράν θα παραμείνει προσανατολισμένη στην αποτροπή, στις κυρώσεις και στην έμμεση πίεση. Η στρατιωτική επιλογή δεν έχει εξαλειφθεί πλήρως, αλλά λειτουργεί περισσότερο ως μέσο απειλής και διαχείρισης της κλιμάκωσης, παρά ως ρεαλιστικό σχέδιο ανατροπής του καθεστώτος.

Τι μπορεί να κάνει ο Tραμπ;

Η ιρανική κυβέρνηση δηλώνει ότι είναι «έτοιμη για πόλεμο», αλλά ταυτόχρονα εμφανίζεται ανοιχτή σε «δίκαιες διαπραγματεύσεις» με την Ουάσιγκτον. Ωστόσο, το πρόσφατο μήνυμα του Ντόναλντ Τραμπ προς τους διαδηλωτές ήταν σαφές: «Έχω ακυρώσει όλες τις συναντήσεις με Ιρανούς αξιωματούχους».

Εφόσον, λοιπόν, ο Αμερικανός Πρόεδρος δεν προτίθεται να διαπραγματευτεί με το ιρανικό καθεστώς για την τύχη των πολιτών του, τίθεται το κρίσιμο ερώτημα: «Με ποιον τρόπο σκοπεύει να τους υποστηρίξει και ποια μορφή βοήθειας θα μπορούσε πράγματι να είναι καθ’ οδόν»;

Σύμφωνα με τα μέχρι στιγμής δεδομένα, η στήριξη των διαδηλωτών από τις ΗΠΑ θα μπορούσε να περιλαμβάνει:

• Κυβερνοεπιθέσεις κατά της ηγεσίας του καθεστώτος, του στρατού και των λοιπών δυνάμεων ασφαλείας, με στόχο τη μείωση της ικανότητας καταστολής.
• Ψυχολογικές επιχειρήσεις, όπως μετάδοση μηνυμάτων που ενισχύουν το ηθικό των διαδηλωτών, αυξάνουν τη συμμετοχή στις κινητοποιήσεις και καταπολεμούν την προπαγάνδα του καθεστώτος.
• Πρόσβαση σε επικοινωνίες και δορυφορικό ίντερνετ (π.χ. Starlink), που επιτρέπει ασφαλή επικοινωνία, συντονισμό κινητοποιήσεων και ενημέρωση των διεθνών ΜΜΕ, χωρίς στρατιωτική επέμβαση.
• Πολιτική, οικονομική και διπλωματική πίεση, όπως κυρώσεις, εμπάργκο όπλων, στοχευμένες κυρώσεις σε ηγετικά στελέχη και διεθνής απομόνωση. Στόχος είναι η αύξηση του πολιτικού και οικονομικού κόστους για τους ηγέτες του Ιράν. Ήδη, ο Τραμπ απείλησε με επιβολή δασμών 25% σε χώρες που συναλλάσσονται με το Ιράν.
• Μυστικές επιχειρήσεις (covert action), οι οποίες δεν αναγνωρίζονται επίσημα από το κράτος που τις διεξάγει και στοχεύουν να επηρεάσουν τις εξελίξεις στο εσωτερικό άλλου κράτους, χωρίς άμεση στρατιωτική εμπλοκή. Αυτού του είδους οι επιχειρήσεις δεν εγγυώνται επιτυχία και αν αποκαλυφθούν μπορεί να νομιμοποιήσουν την καταστολή.

Σε συνδυασμό, αυτά τα εργαλεία που έχει στη διάθεσή του ο Τραμπ δεν εξασφαλίζουν την ανατροπή του καθεστώτος, αλλά μπορούν να ενισχύσουν την ανθεκτικότητα των κινητοποιήσεων, να αυξήσουν το πολιτικό κόστος της καταστολής και να δημιουργήσουν παράθυρα ευκαιρίας για αλλαγή.

Τα σενάρια

Η εξέλιξη της κρίσης στο Ιράν παραμένει αβέβαιη και εξαρτάται από τη δυναμική των κινητοποιήσεων, τη συνοχή των δυνάμεων ασφαλείας, τις επιλογές της ηγεσίας του καθεστώτος και ίσως από την πιθανή «βοήθεια» που υποσχέθηκε ο Αμερικανός Πρόεδρος. Με βάση τα έως τώρα δεδομένα, μπορούν να σκιαγραφηθούν ορισμένα βασικά σενάρια, τα οποία ενδέχεται να εκδηλωθούν διαδοχικά ή και συνδυαστικά:

• Επιβίωση του καθεστώτος. Η ιρανική κυβέρνηση καταφέρνει και περιορίζει τις κινητοποιήσεις με αύξηση της βίας κατά των διαδηλωτών, με μαζικές συλλήψεις, μπλακάουτ επικοινωνιών, φιλο-καθεστωτικές διαδηλώσεις κ.λπ. Αυτό το σενάριο συγκεντρώνει σχετικά υψηλές πιθανότητες. Ωστόσο, συνιστά μια προσωρινή λύση και αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο αναζωπύρωσης των κινητοποιήσεων βραχυ-μεσοπρόθεσμα.
• Εσωτερική διάβρωση των δυνάμεων ασφαλείας. Καθόλου απίθανο μέλη των δυνάμεων ασφαλείας να αρχίσουν να λιποτακτούν ή να αρνούνται την καταστολή, όπως παρατηρήθηκε με συλλήψεις αστυνομικών που αρνήθηκαν να πυροβολήσουν. Το σενάριο αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε πτώση του καθεστώτος, αλλά τα μέχρι στιγμής δεδομένα δεν καταδεικνύουν ότι συγκεντρώνει αρκετές πιθανότητες.
• Αλλαγή της ηγεσίας. Προκειμένου να εξομαλυνθεί η κρίση και δεδομένης της ηλικίας του ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη Αλί Χαμενεΐ (86 ετών), το καθεστώς αποφασίζει να περάσει σε μια μορφή εσωτερικής πολιτικής αναδόμησης χωρίς πλήρη κατάρρευση, ενδεχομένως με παραίτηση, απομάκρυνση ή ελεγχόμενη διαδοχή στην κορυφή της ηγεσίας. Αυτό το σενάριο, που αξιολογείται ως χαμηλής πιθανότητας, θα μπορούσε υπό όρους να ελαχιστοποιήσει τις κινητοποιήσεις, ειδικά αν παρακαμφθούν σκληροπυρηνικά ηγετικά στελέχη και υπάρξει κάποιου είδους διάλογος ή υποσχέσεις προς τους διαδηλωτές.
• Εξόντωση της ηγεσίας του καθεστώτος. Αυτό το σενάριο, που θεωρείται ακραίο και συγκεντρώνει ελάχιστες πιθανότητες, θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί με στόχο την κατάρρευση και την ταχεία απονομιμοποίηση του καθεστώτος είτε κατά τη διεξαγωγή μιας επιχείρησης ξένης στρατιωτικής δύναμης είτε εκ των έσω. Τέτοιου τύπου σενάρια έχουν υψηλό ρίσκο αποτυχίας, συχνά προκαλούν συσπείρωση αντί για κατάρρευση και προϋποθέτουν εξαιρετικά αξιόπιστες πληροφορίες.

Το επικρατέστερο σενάριο παραμένει η επιβίωση του καθεστώτος μέσω αυξημένης καταστολής, χωρίς αυτό να συνεπάγεται ουσιαστική επίλυση των βαθύτερων κοινωνικών και πολιτικών αιτιών της κρίσης.

Τα σενάρια εσωτερικής διάβρωσης ή της αλλαγής της ηγεσίας, αν και λιγότερο πιθανά με βάση τα τρέχοντα δεδομένα, θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως καταλύτες ταχείας μεταβολής εφόσον συνδυαστούν με παρατεταμένη κοινωνική πίεση ή εξωτερικούς παράγοντες.

Τέλος, τα ακραία σενάρια άμεσης εξόντωσης της ηγεσίας παραμένουν χαμηλής πιθανότητας και υψηλού ρίσκου, καθώς συχνά οδηγούν σε αντίθετα από τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα. Επομένως, η κρίση στο Ιράν φαίνεται να εξελίσσεται περισσότερο ως μια διαδικασία φθοράς του καθεστώτος και αβεβαιότητας για το μέλλον των Ιρανών πολιτών, παρά ως μια άμεση πολιτική ανατροπή.

Θα πρέπει να τονισθεί επίσης ότι, ακόμη και αν το καθεστώς επιβιώσει βραχυπρόθεσμα μέσω της καταστολής, η κρίση αυτή έχει ήδη διαβρώσει ανεπανόρθωτα τη σχέση κράτους – κοινωνίας, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για το μέλλον του Ιράν.

Βασίλης Γιαννακόπουλος, ταξίαρχος ε.α. της Π.Α., γεωστρατηγικός αναλυτής [email protected]

Διαβάστε επίσης:

«Σε ποια κατεύθυνση Γροιλανδέ;» – Η μάχη προπαγάνδας του Λευκού Οίκου

Συναγερμός στη Μέση Ανατολή: Όλα συγκλίνουν σε χτύπημα Τραμπ στο Ιράν «τις επόμενες 24 ώρες» – Εκκενώνουν βάσεις οι ΗΠΑ

Η Κύπρος ερευνά τον θάνατο Ρώσου διπλωμάτη που φέρεται να ήταν κατάσκοπος της GRU