Από την αναγνωστική δίψα της μεταπολίτευσης στην υπερπαραγωγή θεωρητικών βιβλίων για γεωπολιτική, τεχνολογία και αυτοβελτίωση

Αν επιχειρούσε κάποιος να χαρτογραφήσει τη σημερινή εκδοτική παραγωγή στον χώρο των βιβλίων ιδεών, θα χρειαζόταν έναν χάρτη πυκνό, σχεδόν ασφυκτικό. Από τα εγχειρίδια αυτοβελτίωσης που υπόσχονται πειθαρχία, ψυχική ανθεκτικότητα και προσωπική αναγέννηση έως τα εκτενή δοκίμια γεωπολιτικής ανάλυσης για τη μετατόπιση ισχύος από τη Δύση προς την Ασία, από τις ριζικές αναθεωρήσεις της διατροφής και της ιατρικής γνώσης έως τις μελέτες για την τεχνητή νοημοσύνη, τη βιοτεχνολογία και τη μετα-ανθρώπινη προοπτική, το βιβλίο επανέρχεται στο προσκήνιο ως εργαλείο προσανατολισμού σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται με ρυθμούς πρωτοφανείς.

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται σαφής αύξηση των τίτλων που επιχειρούν να ερμηνεύσουν τις ιστορικές, γεωπολιτικές και τεχνολογικές προκλήσεις της εποχής. Η ελληνική παραγωγή ακολουθεί την παγκόσμια τάση: μεταφράζονται ταχέως διεθνή δοκίμια που συζητούνται σε πανεπιστήμια και δεξαμενές σκέψης, ενώ παράλληλα Έλληνες συγγραφείς καταθέτουν τις δικές τους αναλύσεις για την κρίση της Δύσης, την αναδιάταξη των συμμαχιών, τη δημογραφική συρρίκνωση, την ενεργειακή μετάβαση, την ψηφιακή επιτήρηση, την κλιματική ανασφάλεια. Η θεματολογία διευρύνεται διαρκώς, καλύπτοντας τόσο την παγκόσμια σκακιέρα όσο και την καθημερινότητα του ατόμου.

Τηρουμένων των αναλογιών και των αναγκών κάθε εποχής, το φαινόμενο θυμίζει την αναγνωστική έκρηξη πολιτικών βιβλίων που σημειώθηκε μετά την πτώση της δικτατορίας. Τότε, η δίψα για ιδέες γεννήθηκε από τη στέρηση. Ένα κοινό που για χρόνια είχε περιορισμένη πρόσβαση σε πολιτικό λόγο, έσπευσε να διαβάσει, να ενημερωθεί, να αναμετρηθεί με θεωρίες που έως τότε κυκλοφορούσαν υπογείως ή παρέμεναν απαγορευμένες. Οι εκδόσεις πολιτικού στοχασμού, τα μαρξιστικά κείμενα, οι μελέτες για τη δημοκρατία και τα κοινωνικά κινήματα βρέθηκαν στο επίκεντρο ενός πολιτισμικού αναβρασμού. Το βιβλίο τότε λειτουργούσε ως πράξη απελευθέρωσης.

Σήμερα, το κίνητρο είναι διαφορετικό. Η στέρηση έχει αντικατασταθεί από υπερπληροφόρηση. Το διαδίκτυο, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι ψηφιακές πλατφόρμες παράγουν έναν αδιάκοπο καταιγισμό απόψεων, αναλύσεων, «ειδήσεων» και ερμηνειών. Ο αναγνώστης εκτίθεται καθημερινά σε ένα πλήθος πληροφοριών που συχνά αλληλοαναιρούνται. Κι όμως, τόσο η έλλειψη όσο και η υπερπληθώρα οδηγούν συχνά στο ίδιο αποτέλεσμα: στη σύγχυση. Τότε η σύγχυση προερχόταν από την απότομη είσοδο πολλών ιδεών σε μια κοινωνία που δεν προλάβαινε να τις επεξεργαστεί. Σήμερα προκύπτει από τον θόρυβο, από τη διαρκή εναλλαγή αφηγημάτων, από την αίσθηση ότι κάθε εβδομάδα εκδίδεται και ένα νέο βιβλίο που ανατρέπει όσα θεωρούσαμε δεδομένα για την οικονομία, την υγεία, την τεχνολογία ή την ίδια την ανθρώπινη φύση.

Ωστόσο, σε απόλυτους αριθμούς και σε θεματικό εύρος, η σημερινή εκδοτική παραγωγή σε βιβλία ιδεών υπερέχει συντριπτικά εκείνης της μεταπολίτευσης. Το κοινό είναι πλέον πιο εξοικειωμένο με σύνθετα σχήματα σκέψης, οι μεταφράσεις πραγματοποιούνται με ταχύτητα, οι συγγραφείς συνομιλούν άμεσα με τη διεθνή βιβλιογραφία και τις τρέχουσες συζητήσεις. Το βιβλίο έχει μετατραπεί σε πεδίο ταχείας ανταπόκρισης στις εξελίξεις, σχεδόν σε «εργαστήριο» όπου δοκιμάζονται ερμηνείες για γεγονότα που βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη.

Κάτω από αυτή την εκρηκτική παραγωγή διακρίνεται κάτι βαθύτερο. Ο σύγχρονος άνθρωπος βιώνει μιαν εποχή – ορόσημο. Ένας ιστορικός κύκλος φαίνεται να έχει ολοκληρωθεί: εκείνος που διαμορφώθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με σταθερές γεωπολιτικές ισορροπίες, με διεθνείς θεσμούς που εδραιώθηκαν σταδιακά, με κοινωνικές αλλαγές που εξελίσσονταν σε σχετικά προβλέψιμο πλαίσιο. Για δεκαετίες, οι μεταβολές υπήρξαν σημαντικές, αλλά εντάσσονταν σε μιαν εξελικτική πορεία με σαφή κατεύθυνση.

Σήμερα εισερχόμαστε σε έναν νέο κόσμο, στενά συνδεδεμένο με την οικουμένη ως ενιαίο πεδίο. Η τεχνολογία λειτουργεί ως επιταχυντής. Η τεχνητή νοημοσύνη, η αυτοματοποίηση, η γενετική μηχανική, η ψηφιοποίηση των συναλλαγών και της εργασίας μεταβάλλουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος βιώνει τον εαυτό του, τις σχέσεις του με τους άλλους και τη θέση του μέσα στον κόσμο. Η εργασία αποδεσμεύεται από τον τόπο, η επικοινωνία υπερβαίνει τα σύνορα, η πληροφορία αποκτά ταχύτητα που συχνά ξεπερνά την ικανότητα κριτικής επεξεργασίας.

Η πολιτική σκηνή αντανακλά αυτή τη μετάβαση. Βρισκόμαστε μπροστά σε ριζική αμφισβήτηση του πολιτικού στάτους που καθιερώθηκε μετά το 1945. Οι ισορροπίες ισχύος μεταβάλλονται, οι παλαιές συμμαχίες επαναπροσδιορίζονται, η έννοια της εθνικής κυριαρχίας αποκτά νέο περιεχόμενο μέσα σε ένα περιβάλλον αλληλεξάρτησης. Παράλληλα, στο εσωτερικό των κοινωνιών, εντείνονται οι συζητήσεις για ταυτότητα, πολιτισμό, δικαιώματα, όρια της ελευθερίας του λόγου. Στο ίδιο πλαίσιο εμφανίζεται μια ευρύτερη αναθεωρητική διάθεση ως προς τις ιδέες: από τα ρεύματα που συνοψίζονται στον όρο «woke» έως τις ευθείες αμφισβητήσεις του τρόπου ζωής της μεταπολεμικής Δύσης.

Το βιβλίο, σε αυτό το περιβάλλον, λειτουργεί ταυτόχρονα ως μηχανισμός κατανόησης και ως πεδίο αντιπαράθεσης. Δεν πρόκειται απλώς για καταγραφή εξελίξεων. Κάθε τίτλος ενσωματώνει μια πρόταση ερμηνείας, μια απόπειρα οργάνωσης του χάους. Ορισμένα βιβλία προτείνουν επιστροφή σε παραδοσιακές αξίες, άλλα υπερασπίζονται τη ριζική μεταρρύθμιση θεσμών και αντιλήψεων. Άλλα πάλι επιχειρούν να γεφυρώσουν το χάσμα, προτείνοντας μια σύνθεση ανάμεσα στην τεχνολογική πρόοδο και την ανθρωποκεντρική ηθική.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η άνθηση των βιβλίων αυτοβελτίωσης. Σε μιαν εποχή αβεβαιότητας, η υπόσχεση ατομικού ελέγχου αποκτά ιδιαίτερη απήχηση. Η πειθαρχία, η παραγωγικότητα, η διαχείριση του άγχους, η καλλιέργεια θετικής σκέψης εμφανίζονται ως απαντήσεις σε δομικά προβλήματα που συχνά υπερβαίνουν το άτομο. Το φαινόμενο αυτό μπορεί να ερμηνευθεί ως μετατόπιση της ευθύνης από το συλλογικό στο ατομικό επίπεδο, αλλά και ως ένδειξη της ανάγκης για σταθερότητα μέσα σε ρευστό περιβάλλον.

Παράλληλα, η πληθώρα βιβλίων για τη διατροφή, την υγεία και τη μακροζωία αντανακλά την επιθυμία για έλεγχο πάνω στο ίδιο το σώμα. Η επιστήμη εξελίσσεται, οι απόψεις αναθεωρούνται, και κάθε νέα μελέτη γεννά και έναν νέο εκδοτικό κύκλο. Ο αναγνώστης καλείται να επιλέξει ανάμεσα σε αντικρουόμενες θεωρίες, να αποφασίσει ποια ερμηνεία θα υιοθετήσει, ποιον «οδηγό» θα εμπιστευθεί.

Μπροστά σε αυτή την έκρηξη ιδεών, το ζητούμενο δεν είναι η άκριτη αποδοχή ούτε η συλλήβδην απόρριψη. Το κρίσιμο στοιχείο είναι η ικανότητα διάκρισης. Η υπερπληθώρα παράγει θόρυβο, όμως ταυτόχρονα αποκαλύπτει ότι η κοινωνία βρίσκεται σε φάση βαθιάς μετάβασης. Όπως και μετά τη μεταπολίτευση, έτσι και σήμερα, η αναγνωστική έξαρση προδίδει μιαν έντονη ανάγκη: να κατανοηθεί το παρόν πριν διαμορφωθεί οριστικά το μέλλον.

Το βιβλίο ιδεών παραμένει ένας από τους λίγους χώρους όπου η σκέψη μπορεί να αναπτυχθεί με διάρκεια, πέρα από τον εφήμερο ρυθμό της ψηφιακής ροής. Η ανάγνωση απαιτεί χρόνο, συγκέντρωση, εσωτερική σιωπή. Σε έναν κόσμο ιλιγγιώδους επιτάχυνσης, αυτή η διαδικασία λειτουργεί σχεδόν αντισταθμιστικά. Ίσως γι’ αυτό, παρά την τεχνολογική κυριαρχία, η παραγωγή βιβλίων ιδεών όχι μόνο δεν μειώνεται, αλλά γνωρίζει μια νέα, εντυπωσιακή άνθηση!

Η πληθώρα αυτή δεν αποτελεί απλώς εκδοτικό φαινόμενο. Αποτελεί σύμπτωμα μιας εποχής που αναζητεί εκ νέου τον εαυτό της. Και όσο η μετάβαση παραμένει ανοιχτή, το βιβλίο θα συνεχίσει να λειτουργεί ως πεδίο στοχασμού, αντιπαράθεσης και, εν τέλει, αυτογνωσίας.

Διαβάστε επίσης:

«Κολλημένοι» στο «φλερτ» Φάμελλος – Χαρίτσης εν αναμονή Τσίπρα

Μητσοτάκης ή… «ακυβέρνητο καράβι» – Επικοινωνιακή στρατηγική διλημμάτων με το βλέμμα στα άλυτα προβλήματα

Τσίπρας: Ο «οδικός χάρτης» για το νέο κόμμα – Πότε είναι πιο πιθανές οι ανακοινώσεις