Τη νύχτα της 26ης Απριλίου 1986, στις 01:23, ο αντιδραστήρας νούμερο 4  στο Τσερνόμπιλ τινάχτηκε στον αέρα και μετατράπηκε μέσα σε δευτερόλεπτα στη χειρότερη πυρηνική καταστροφή που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα. Δύο εκρήξεις άνοιξαν τον πυρήνα, εκτοξεύοντας ραδιενεργό υλικό στην ατμόσφαιρα, ενώ ο γραφίτης του αντιδραστήρα έπιασε φωτιά και έκαιγε για ημέρες, απελευθερώνοντας ένα αόρατο νέφος που σύντομα θα σκέπαζε ολόκληρη την Ευρώπη. Δυο άτομα σκοτώθηκαν επί τόπου. Οι πρώτοι πυροσβέστες που έφτασαν στο σημείο δεν είχαν ιδέα τι αντιμετώπιζαν. Πάτησαν πάνω σε ραδιενεργά θραύσματα, εισέπνευσαν τοξικά σωματίδια και μέσα σε λίγες ώρες άρχισαν να καταρρέουν. Μέχρι το καλοκαίρι εκείνης της χρονιάς, 30 άνθρωποι είχαν ήδη χάσει τη ζωή τους από τις άμεσες συνέπειες της ακτινοβολίας.

Την ίδια στιγμή, η σοβιετική εξουσία επιχείρησε να κρατήσει το γεγονός μακριά από τη δημοσιότητα. Οι πρώτες ανακοινώσεις μιλούσαν για ένα «ατύχημα υπό έλεγχο», ενώ στην πραγματικότητα ο αντιδραστήρας συνέχιζε να καίγεται ανεξέλεγκτα. Οι κάτοικοι της κοντινής Πρίπιατ συνέχιζαν κανονικά τη ζωή τους, χωρίς καμία προειδοποίηση. Μόνο όταν ανιχνεύτηκαν υψηλά επίπεδα ραδιενέργειας στη Σουηδία και οι Σοβιετικοί πιέστηκαν διεθνώς, άρχισε να αποκαλύπτεται το μέγεθος της καταστροφής.

Η εκκένωση της Πρίπιατ έγινε καθυστερημένα, 36 ώρες μετά την έκρηξη. Οι κάτοικοι επιβιβάστηκαν σε λεωφορεία με την υπόσχεση ότι θα επιστρέψουν σε λίγες ημέρες, αφήνοντας πίσω τους τα πάντα. Δεν επέστρεψαν ποτέ. Στα χρόνια που ακολούθησαν, πάνω από 300.000 άνθρωποι ξεριζώθηκαν από τα σπίτια τους.

Στο μεταξύ, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι επιστρατεύτηκαν για να περιορίσουν τις συνέπειες της καταστροφής. Οι λεγόμενοι «εκκαθαριστές» –στρατιώτες, εργάτες και επιστήμονες– εργάστηκαν σε ακραίες συνθήκες, συχνά χωρίς επαρκή προστασία, καθαρίζοντας ραδιενεργά υλικά, ρίχνοντας άμμο και μόλυβδο στον πυρήνα και κατασκευάζοντας μέσα σε λίγους μήνες την πρώτη πρόχειρη «σαρκοφάγο». Πολλοί από αυτούς πλήρωσαν ακριβά τη συμμετοχή τους, με σοβαρές ασθένειες όπως καρκίνοι και καρδιοπάθειες που εμφανίστηκαν τα επόμενα χρόνια. Ο ακριβής αριθμός των θυμάτων παραμένει αντικείμενο διαφωνίας μέχρι σήμερα, καθώς οι άμεσοι θάνατοι ήταν δεκάδες, αλλά οι μακροχρόνιες επιπτώσεις εκτείνονται σε εκατοντάδες χιλιάδες.

Το ραδιενεργό νέφος δεν έμεινε στα σύνορα της Σοβιετικής Ένωσης. Στις 5 Μαΐου του 1986 έφτασε και στην Ελλάδα, προκαλώντας πρωτοφανή αναστάτωση. Δημοσιεύματα και αντικρουόμενες τοποθετήσεις κρατικών φορέων πυροδότησαν έναν άνευ προηγουμένου φόβο για την ασφάλεια των τροφίμων, κυρίως των γαλακτοκομικών, αλλά και των φρούτων και των λαχανικών. Μέσα σε αυτό το κλίμα πανικού, σύμφωνα με ανεπίσημα στοιχεία, από τον Μάιο του 1986 έως τον Μάιο του επόμενου έτους καταγράφηκαν πάνω από 1.500 έως και 2.500 εκτρώσεις, υπό τον φόβο τερατογενέσεων λόγω ακτινοβολίας.

Λίγα χιλιόμετρα από το κέντρο της Αθήνας, στο κτίριο Κ του Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, στο Εργαστήριο Πυρηνικής Τεχνολογίας, φυλάσσονται μέχρι σήμερα οι σιωπηλοί μάρτυρες εκείνης της περιόδου. Συνολικά 1.500 δείγματα εδάφους που συλλέχθηκαν από το 1986 έως το 1987 και άλλα 1.000 από το 1987 έως το 2007 επιβεβαιώνουν ότι το νέφος έφτασε πράγματι στη χώρα. Όπως έχουν αναφέρει Έλληνες καθηγητές στην αρχή πολλοί επιστήμονες πίστεψαν ότι η Ελλάδα δεν θα επηρεαστεί ουσιαστικά. Μέχρι που τα όργανα ενώ κατέγραφαν τιμές στο «3», ξαφνικά βρέθηκαν να δείχνουν «33».

Η χαρτογράφηση της ραδιενέργειας στην Ελλάδα

Παρά την αύξηση αυτή, οι επιστήμονες επιμένουν ότι οι ποσότητες ραδιενέργειας που έφτασαν στην Ελλάδα δεν ήταν επικίνδυνες για τη δημόσια υγεία. Το πρόβλημα, όπως εξηγούν, δεν ήταν η ίδια η ακτινοβολία, αλλά ο πανικός. Η Ελλάδα της δεκαετίας του ’80 δεν διέθετε τις υποδομές για να διαχειριστεί μια τέτοια κρίση. Εργαστήρια όπως ο «Δημόκριτος» κατακλύστηκαν από πολίτες που ζητούσαν να ελεγχθούν τρόφιμα, φέρνοντας γάλα, τυρί και προϊόντα για ανάλυση. Μέσα σε τέσσερις με οκτώ εβδομάδες, οι επιστήμονες κλήθηκαν να εξετάσουν εκατοντάδες, αν όχι χιλιάδες δείγματα.

Η χαρτογράφηση της ραδιενέργειας στην Ελλάδα έδειξε ότι περίπου το 1% της χώρας, δηλαδή 1.200 τετραγωνικά χιλιόμετρα, επηρεάστηκε από το νέφος. Οι περιοχές της Αθήνας της Καρδίτσας και της Νάουσας εμφάνισαν υψηλότερες συγκεντρώσεις, χωρίς αυτό να σημαίνει επικίνδυνα επίπεδα. Ωστόσο, όταν συγκρίνεται η επιβάρυνση από το Τσερνόμπιλ με τη φυσική ραδιενέργεια, η εικόνα αλλάζει. Η φυσική ακτινοβολία δίνει περίπου τέσσερις μονάδες τον χρόνο, δηλαδή 200 μονάδες σε 50 χρόνια, ενώ ακόμη και στο «χειρότερο» σενάριο σε περιοχές όπως η Καρδίτσα ή η Νάουσα, η επιπλέον επιβάρυνση από το Τσερνόμπιλ φτάνει μόλις τις δέκα μονάδες σε 50 χρόνια. Με άλλα λόγια, η διαφορά είναι πρακτικά αμελητέα. Αντίθετα, η πραγματική τραγωδία στην Ελλάδα εκτυλίχθηκε αλλού: στις χιλιάδες εκτρώσεις που πραγματοποιήθηκαν χωρίς να υπάρχει επιστημονική ανάγκη.

Σήμερα, τέσσερις δεκαετίες μετά, ο κατεστραμμένος αντιδραστήρας στο Τσέρνομπιλ παραμένει καλυμμένος από μια νέα, γιγαντιαία κατασκευή, το λεγόμενο New Safe Confinement, που αντικατέστησε τη φθαρμένη πλέον πρώτη «σαρκοφάγο» του 1986. Ο μεταλλικός αυτός θόλος σχεδιάστηκε για να περιορίσει τη ραδιενέργεια και να επιτρέψει την ασφαλή διαχείριση του χώρου για τις επόμενες δεκαετίες. Παρ’ όλα αυτά, η περιοχή παραμένει εύθραυστη, ενώ οι σύγχρονες γεωπολιτικές εξελίξεις υπενθυμίζουν ότι ο κίνδυνος δεν ανήκει αποκλειστικά στο παρελθόν.

Το ερώτημα αν ένα νέο Τσερνόμπιλ μπορεί να συμβεί ξανά παραμένει. Οι ειδικοί εμφανίζονται καθησυχαστικοί, τονίζοντας ότι η πυρηνική τεχνολογία έχει εξελιχθεί σημαντικά. Οι σύγχρονοι αντιδραστήρες δεν χρησιμοποιούν εύφλεκτα υλικά όπως ο γραφίτης και λειτουργούν διαφορετικά, περιορίζοντας τον κίνδυνο ανεξέλεγκτης πυρκαγιάς και εκτεταμένης διασποράς ραδιενέργειας. Ακόμη κι αν συμβεί ατύχημα, εκτιμούν ότι θα έχει τοπικό χαρακτήρα. Σαράντα χρόνια μετά, το Τσερνόμπιλ δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό γεγονός, αλλά ένα διαρκές σημείο αναφοράς για την πυρηνική ασφάλεια και τη διαχείριση κρίσεων.

Η περιοχή γύρω από το Τσερνόμπιλ παραμένει υπό αυστηρή επιτήρηση, ενώ ο νέος μεταλλικός θόλος συνεχίζει να απαιτεί συντήρηση και συνεχή χρηματοδότηση. Την ίδια ώρα, επιστημονικοί φορείς εξακολουθούν να παρακολουθούν τις μακροχρόνιες επιπτώσεις στην υγεία και το περιβάλλον, καθώς πολλά από τα δεδομένα εξελίσσονται ακόμη. Το δυστύχημα του 1986 εξακολουθεί να υφίσταται στον δημόσιο διάλογο για την πυρηνική ενέργεια, την ασφάλεια των εγκαταστάσεων και την ετοιμότητα των κρατών απέναντι σε αντίστοιχες κρίσεις. Και όσο αυτά τα ερωτήματα παραμένουν ανοιχτά, το Τσερνόμπιλ δεν θα ανήκει μόνο στο παρελθόν, αλλά θα εξακολουθεί να αφορά άμεσα το παρόν και το μέλλον.

Διαβάστε επίσης:

Μέση Ανατολή: Οι ΗΠΑ είναι πρόθυμες να συνομιλήσουν με «όποιον έχει τα ηνία» στο Ιράν, λέει ο Τραμπ

Εντολή Νετανιάχου στους IDF: «Χτυπήστε με δύναμη τη Χεζμπολάχ»

Politico: Μακρόν και Μητσοτάκης ζητούν παράταση αποπληρωμής του χρέους της πανδημίας και έκδοση νέων ευρωομολόγων

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.