Σε μια συγκυρία όπου η γεωπολιτική δείχνει να υπερισχύει ολοένα και περισσότερο του διεθνούς δικαίου, η σύγκριση ανάμεσα στα Στενά του Ορμούζ και το Αιγαίο δεν είναι μια θεωρητική άσκηση. Αντιθέτως, αποκαλύπτει έναν κοινό στρατηγικό πυρήνα: την προσπάθεια περιφερειακών δυνάμεων να μετατρέψουν διεθνείς θαλάσσιες ζώνες σε πεδία ελέγχου, πίεσης και διαπραγμάτευσης κυριαρχίας.

Τόσο το Ιράν όσο και η Τουρκία αξιοποιούν εδώ και χρόνια μια κοινή μεθοδολογία «γκρίζων ζωνών», βασισμένη στην αμφισβήτηση, στη σταδιακή παραγωγή τετελεσμένων, στην επιλεκτική ερμηνεία της νομιμότητας και στην ελεγχόμενη ένταση. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ανησυχητικό στοιχείο για την Ελλάδα: ότι η κρίση στο Ορμούζ δεν είναι ένα μακρινό περιφερειακό επεισόδιο, αλλά ένας καθρέπτης του τρόπου με τον οποίο μπορεί να εξελιχθεί και η αναθεωρητική στρατηγική της Τουρκίας στο Αιγαίο. Far away, so close, που τραγουδούσαν οι U2.

Η κρίση στα Στενά του Ορμούζ δεν αφορά μόνο την παγκόσμια αγορά πετρελαίου, ούτε αποκλειστικά τη σύγκρουση ΗΠΑ–Ιράν. Για αρκετούς στρατηγικούς αναλυτές, αποτελεί πλέον ένα εξαιρετικά επικίνδυνο γεωπολιτικό προηγούμενο: το παράδειγμα μιας περιφερειακής δύναμης που επιχειρεί να μετατρέψει μια διεθνή θαλάσσια οδό σε ζώνη μονομερούς ελέγχου, αμφισβητώντας στην πράξη τις αρχές της ελεύθερης ναυσιπλοΐας και του διεθνούς δικαίου της θάλασσας.

Και ακριβώς εδώ αρχίζουν οι ανατριχιαστικές ομοιότητες με το Αιγαίο και το τουρκικό δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας».

Η θεωρία του …ζωτικού χώρου για Ιράν και Τουρκία

Το Ιράν αντιμετωπίζει διαχρονικά τα Στενά του Ορμούζ περίπου ως «ζωτικό εθνικό χώρο». Παρά το γεγονός ότι τα στενά αποτελούν διεθνή θαλάσσια δίοδο υπό καθεστώς transit passage, η Τεχεράνη κατά καιρούς (και τώρα πλέον μόνιμα) απειλεί με αποκλεισμό, παρενοχλεί εμπορικά πλοία, δεσμεύει περιοχές για στρατιωτικές ασκήσεις, και επιχειρεί να επιβάλει de facto έλεγχο στην κυκλοφορία.

Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι το Ιράν, όπως και η Τουρκία, δεν έχει κυρώσει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Αυτό δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Είναι στρατηγική επιλογή. Η UNCLOS αναγνωρίζει συγκεκριμένα δικαιώματα σε νησιά, ΑΟΖ, χωρικά ύδατα και ελευθερία ναυσιπλοΐας. Για χώρες με αναθεωρητική στρατηγική, η πλήρης αποδοχή της περιορίζει δραστικά τη δυνατότητα γεωπολιτικών ερμηνειών «κατά περίπτωση».

Και εδώ ακριβώς η τουρκική «Mavi Vatan» συναντά τη λογική του Ιράν. Η Άγκυρα επιχειρεί τα τελευταία χρόνια να οικοδομήσει ένα νέο μοντέλο θαλάσσιας κυριαρχίας, στο οποίο τα ελληνικά νησιά αντιμετωπίζονται ως περιορισμένης επήρειας (ή και κυριαρχίας), το Αιγαίο θεωρείται χώρος «ειδικών συνθηκών» και η Τουρκία διεκδικεί δικαιώματα πολύ πέραν όσων προβλέπει το διεθνές δίκαιο.

Η ίδια η «Γαλάζια Πατρίδα», όπως κι αν νομοθετηθεί τελικά, δεν αποτελεί ένα απλό ναυτικό δόγμα. Είναι πολιτική θεωρία γεωγραφικής αναθεώρησης. Ο Τούρκος ναύαρχος ε.α. Cem Gürdeniz, ένας από τους βασικούς θεωρητικούς της Mavi Vatan, έχει δηλώσει χαρακτηριστικά ότι: «Η Τουρκία δεν μπορεί να εγκλωβιστεί στις ακτές της Ανατολίας». Αντίστοιχα, Ιρανοί αξιωματούχοι έχουν επανειλημμένα δηλώσει ότι: «Η ασφάλεια του Ορμούζ δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τον έλεγχο του Ιράν».

Πρόκειται ουσιαστικά για την ίδια στρατηγική γλώσσα: η γεωγραφία μετατρέπεται σε εργαλείο ισχύος και όχι σε πεδίο εφαρμογής διεθνούς δικαίου.

Ο διεθνολόγος Robert Kaplan είχε προειδοποιήσει ήδη από τη δεκαετία του 2010 ότι ο 21ος αιώνας θα χαρακτηρίζεται από “revenge of geography” — την επιστροφή δηλαδή της γεωγραφικής ισχύος πάνω από τις διεθνείς συνθήκες. Στην πράξη, αυτό ακριβώς βλέπουμε σήμερα. Το Ιράν χρησιμοποιεί το Ορμούζ ως μοχλό πίεσης στην παγκόσμια οικονομία. Η Τουρκία χρησιμοποιεί το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο ως μοχλό περιφερειακής αναθεώρησης.

Οι δύο χώρες που δεν έχουν υπογράψει το δίκαιο και η «νομιμόφρων» Ελλάδα

Και οι δύο χώρες απορρίπτουν κρίσιμα στοιχεία της UNCLOS,  επενδύουν σε στρατιωτική προβολή ισχύος, χρησιμοποιούν “γκρίζες ζώνες”, και επιχειρούν να δημιουργήσουν νέα τετελεσμένα πριν υπάρξει διεθνής αντίδραση. Για την Ελλάδα, το πρόβλημα γίνεται βαθύτερο επειδή η Αθήνα εξακολουθεί να λειτουργεί σχεδόν αποκλειστικά μέσα στη λογική της νομικής νομιμότητας. Η ελληνική στρατηγική βασίζεται στη θέση ότι: “το διεθνές δίκαιο είναι με το μέρος μας”.

Νομικά, αυτό ισχύει. Γεωπολιτικά όμως, η πραγματικότητα γίνεται πιο σύνθετη, λόγω του αναθεωρητισμού. Η διεθνής κοινότητα, παρά τις διαμαρτυρίες, ουδέποτε κατόρθωσε να αφαιρέσει από το Ιράν τη δυνατότητα να επηρεάζει στρατηγικά τη θαλάσσια δίοδο. Αντίστοιχα, η Τουρκία επιδιώκει να καταστήσει το Αιγαίο πεδίο διαρκούς διαπραγμάτευσης κυριαρχίας και όχι περιοχή ξεκάθαρης εφαρμογής κανόνων. Αυτό είναι και το μεγάλο δίδαγμα του Ορμούζ.

Ο πρώην Αμερικανός ΥΠΕΞ Henry Kissinger είχε πει κάποτε ότι “Η ισχύς είναι η απόλυτη πραγματικότητα στις διεθνείς σχέσεις.” Και ίσως εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη ανησυχία για την ελληνική πλευρά: ότι στον σύγχρονο κόσμο, το διεθνές δίκαιο παραμένει men σημαντικό — αλλά συχνά λειτουργεί αποτελεσματικά μόνο όταν συνοδεύεται από αποτρεπτική ισχύ. Γιατί τόσο στο Ορμούζ όσο και στο Αιγαίο, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο ποιος έχει δίκιο. Αλλά ποιος μπορεί να επιβάλει τη δική του ερμηνεία της γεωγραφίας.

Το ελληνικό ρίσκο: Μήπως η Αθήνα άργησε να καταλάβει τη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα;

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο για την Ελλάδα είναι ότι η τουρκική στρατηγική εφαρμόζεται πλέον επί σειρά ετών με σταθερότητα, στρατιωτική συνέπεια και διαρκή παραγωγή τετελεσμένων, ενώ η Αθήνα συχνά εμφανίζεται να αντιδρά περισσότερο διπλωματικά και λιγότερο στρατηγικά. Αυτό ακριβώς επισημαίνουν όλο και συχνότερα διεθνείς αναλυτές ασφαλείας: ότι η Τουρκία δεν επιχειρεί απλώς επικοινωνιακές προκλήσεις (για εσωτερική κατανάλωση, όπως συχνά λέμε στη χώρα μας), αλλά μακροχρόνια αλλαγή ισορροπιών στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.

Το μεγάλο πρόβλημα για την ελληνική πλευρά είναι ότι τέτοιες αναθεωρητικές πολιτικές λειτουργούν συσσωρευτικά. Δηλαδή, δεν χρειάζεται μια θεαματική στρατιωτική κρίση για να αλλάξουν οι συσχετισμοί. Αρκεί η συνεχής αμφισβήτηση, η επανάληψη απαιτήσεων, η πρόσφατη NAVTEX που χωρίζει το Αιγαίο, οι έρευνες, οι παραβιάσεις του εθνικού εναερίου χώρου που επανήλθαν και κυρίως η δημιουργία “γκρίζων περιοχών” όπου η διεθνής κοινότητα αρχίζει να θεωρεί ότι “υπάρχει διαφορά”.

Και αυτό ίσως είναι το μεγαλύτερο στρατηγικό κέρδος της Άγκυρας μέχρι σήμερα:
όχι ότι επέβαλε νομικά τις θέσεις της, αλλά ότι κατόρθωσε να μετατρέψει το Αιγαίο από περιοχή σαφούς ελληνικής κυριαρχίας σε πεδίο “ προς διαχείριση”.

Πολλοί δυτικοί αναλυτές θεωρούν ότι η Ελλάδα άργησε να αντιληφθεί πως η Τουρκία είχε ήδη περάσει από τη ρητορική στην εφαρμοσμένη γεωπολιτική. Αυτό έχει τεράστια σημασία για την Ελλάδα, διότι σε περιόδους διεθνούς αστάθειας —όπως σήμερα με Ουκρανία, Μέση Ανατολή και ενεργειακές κρίσεις— οι μεγάλες δυνάμεις δίνουν συχνά προτεραιότητα στη γεωπολιτική σταθερότητα και όχι απαραίτητα στη νομική δικαίωση ενός κράτους.

Ο κίνδυνος του «μοντέλου Ορμούζ» για το Αιγαίο

Το Ιράν, παρά τις κυρώσεις και τη διεθνή πίεση, εξακολουθεί να ασκεί πραγματική επιρροή στα Στενά του Ορμούζ επειδή διαθέτει στρατιωτική δυνατότητα παρεμπόδισης. Αντίστοιχα, η Τουρκία επιδιώκει να καταστήσει το Αιγαίο μια περιοχή όπου καμία στρατηγική απόφαση δεν μπορεί να ληφθεί χωρίς τη δική της συναίνεση.

Για την Ελλάδα αυτό δημιουργεί τρεις μεγάλους κινδύνους.

Ο πρώτος είναι ο κίνδυνος “φινλανδοποίησης” στο Αιγαίο: δηλαδή μια κατάσταση όπου η Ελλάδα θα διαθέτει θεωρητικά δικαιώματα, αλλά πρακτικά θα αποφεύγει την πλήρη άσκησή τους υπό τον φόβο κρίσης.

Ο δεύτερος είναι η σταδιακή διεθνοποίηση της τουρκικής οπτικής περί “ειδικών συνθηκών” στο Αιγαίο. Όσο περισσότερο παραμένει ανοικτή η αμφισβήτηση, τόσο περισσότερο τρίτοι παράγοντες μπορεί να πιέσουν για “συνεκμετάλλευση”, “συνδιαχείριση” ή πολιτικού τύπου συμβιβασμούς.

Και ο τρίτος, ίσως πιο σοβαρός, αφορά την ίδια τη στρατηγική ψυχολογία αποτροπής. Διότι όταν μια χώρα δείχνει ότι φοβάται διαρκώς την κλιμάκωση, υπάρχει ο κίνδυνος ο αντίπαλος να θεωρήσει ότι διαθέτει σταδιακά μεγαλύτερο χώρο πίεσης.

Γι’ αυτό αρκετοί αναλυτές επιμένουν πλέον ότι η Ελλάδα χρειάζεται όχι μόνο ισχυρό διεθνές νομικό οπλοστάσιο, αλλά και σαφή στρατηγική εφαρμογής κυριαρχικών δικαιωμάτων. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη πρόκληση της Αθήνας σήμερα: να αποδείξει ότι δεν θα βρεθεί κάποτε στο Αιγαίο αντιμέτωπη με το ίδιο φαινόμενο που βλέπει ο κόσμος σήμερα στο Ορμούζ.

Διαβάστε επίσης:

Πάρος: Απαγόρευση απόπλου του πλοίου SUPERRUNNER JET – Ο καταπέλτης του προσέκρουσε στην προβλήτα

Εικονική αερομαχία πάνω από το Αιγαίο μετά από τουρκικές παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου χώρου

Η «ακτινογραφία» του εγκλήματος στην Ελλάδα: 510 οργανώσεις, 181 εκατ. κέρδη και hi -tech απάτες – Η γκάμα των παρανομιών

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.