Η μακρά σκιά των Σταυροφοριών

Οι περισσότερες μεσαιωνικές συγκρούσεις έχουν πια χαθεί από τη ζωντανή ιστορική μνήμη. Οι Σταυροφορίες, εννέα αιώνες αργότερα, εξακολουθούν να επιστρέφουν στις πολιτικές αντιπαραθέσεις, στις δημόσιες συζητήσεις και στη γλώσσα της προπαγάνδας. Αυτό καθιστά κάθε νέα σύνθεση για το θέμα ένα εγχείρημα υψηλών απαιτήσεων. Ο Dan Jones αποφασίζει να το επιχειρήσει με ένα ογκώδες έργο που συνδυάζει την αφηγηματική δύναμη με τη συστηματική ιστορική τεκμηρίωση.

Οι Σταυροφορίες αναδείχθηκαν μέσα στην ιστορική μνήμη ως κάτι πολύ περισσότερο από μια αλληλουχία πολεμικών εκστρατειών. Συνδέθηκαν με τη διαμόρφωση της μεσαιωνικής Ευρώπης, τις σχέσεις της Δύσης με τον ισλαμικό κόσμο, την ιδέα του ιερού πολέμου και τη γέννηση των στρατιωτικών ταγμάτων. Γι’ αυτό κάθε νέα σύνθεσή τους απαιτεί γνώση, ιστορική κρίση και αίσθηση των αναλογιών.

Ο Dan Jones συγκαταλέγεται σήμερα στους σημαντικότερους εκπροσώπους της αγγλοσαξονικής αφηγηματικής ιστορίας. Τα βιβλία του συνδυάζουν εκτεταμένη τεκμηρίωση με ρυθμό μυθιστορήματος, κατορθώνοντας να προσελκύσουν ένα ευρύ αναγνωστικό κοινό χωρίς να εγκαταλείπουν τις απαιτήσεις της ιστορικής έρευνας. Οι «Σταυροφόροι» αποτελούν ίσως το πιο φιλόδοξο έργο του μέχρι σήμερα. Σε περισσότερες από επτακόσιες σελίδες επιχειρεί να αφηγηθεί σχεδόν δυόμισι αιώνες ιστορίας, από τις απαρχές του σταυροφορικού κινήματος μέχρι την οριστική κατάρρευση των τελευταίων χριστιανικών προπυργίων στην Ανατολή, ενώ ο επίλογος φθάνει μέχρι τον εικοστό πρώτο αιώνα, εξετάζοντας τον τρόπο με τον οποίο η μνήμη των Σταυροφοριών εξακολουθεί να χρησιμοποιείται στον δημόσιο λόγο.

Η μεγαλύτερη αρετή του βιβλίου είναι ότι ο Jones αποφεύγει να εγκλωβιστεί σε μια απλή χρονολογική απαρίθμηση εκστρατειών, πολιορκιών και μαχών. Επιλέγει να αφηγηθεί την ιστορία μέσα από ανθρώπους. Βασιλείς, πάπες, ιππότες, μοναχοί, μουσουλμάνοι ηγεμόνες, απλοί προσκυνητές και χρονικογράφοι περνούν διαδοχικά στο προσκήνιο, μετατρέποντας ένα πολύπλοκο ιστορικό φαινόμενο σε μια αλληλουχία ανθρώπινων επιλογών, φιλοδοξιών, φόβων και λαθών. Η επιλογή αυτή δικαιολογεί και τον τίτλο του βιβλίου. Δεν πρόκειται απλώς για μια ιστορία των Σταυροφοριών αλλά για μια ιστορία των σταυροφόρων, των ανθρώπων που έζησαν και διαμόρφωσαν αυτή την εποχή.

Η επιλογή αυτή προσδίδει στο έργο έντονο δραματικό χαρακτήρα. Οι αποφάσεις των ηγετών, οι προσωπικές φιλοδοξίες, οι ανταγωνισμοί και οι απρόβλεπτες συγκυρίες αποκτούν συχνά μεγαλύτερη βαρύτητα από τα αφηρημένα ιστορικά σχήματα. Ο αναγνώστης δεν παρακολουθεί απλώς την εξέλιξη ενός θεσμού αλλά και τους ανθρώπους που συχνά αγνοούν την έκβαση των γεγονότων στα οποία πρωταγωνιστούν.

Η αφηγηματική του δεινότητα είναι εντυπωσιακή. Ο Jones γνωρίζει πότε να επιβραδύνει τον ρυθμό για να φωτίσει μια προσωπικότητα και πότε να επιταχύνει για να αποδώσει τη δυναμική μιας εκστρατείας ή μιας πολιορκίας. Οι μεγάλες στιγμές της αφήγησης – η πορεία προς την Ιερουσαλήμ, η πολιορκία της Αντιόχειας, η άνοδος του Σαλαντίν, η Τρίτη Σταυροφορία, η άλωση της Κωνσταντινούπολης – αποκτούν σχεδόν κινηματογραφική ένταση χωρίς να διολισθαίνουν στη μυθοπλασία. Το βιβλίο διαβάζεται με την άνεση ενός ιστορικού μυθιστορήματος, ενώ παραμένει σταθερά προσηλωμένο στις πηγές.

Ιδιαίτερα επιτυχημένη είναι και η ισορροπία που επιδιώκει ανάμεσα στις χριστιανικές και τις μουσουλμανικές μαρτυρίες. Οι Σταυροφορίες παρουσιάζονται ως μια σύγκρουση διαφορετικών κόσμων, χωρίς ο συγγραφέας να υιοθετεί εύκολες ηθικές διαιρέσεις ανάμεσα σε «πολιτισμένους» και «βαρβάρους». Η βία, ο φανατισμός, η γενναιότητα, η πολιτική διορατικότητα και η ανθρώπινη τραγικότητα εμφανίζονται και στις δύο πλευρές. Αυτή η επιλογή προσδίδει στο έργο μια αξιοσημείωτη ισορροπία και το απομακρύνει τόσο από τις παλαιότερες απολογητικές αφηγήσεις όσο και από τις σύγχρονες μονοδιάστατες αναγνώσεις.

Σημαντικό πλεονέκτημα αποτελεί επίσης η συνεχής παρουσία των πρωτογενών πηγών. Ο Jones επιτρέπει συχνά στους ίδιους τους ανθρώπους της εποχής να αφηγηθούν τα γεγονότα μέσα από χρονικά, επιστολές και μαρτυρίες. Η επιλογή αυτή προσδίδει αμεσότητα στην αφήγηση και υπενθυμίζει στον αναγνώστη ότι πίσω από κάθε ιστορική σύνθεση βρίσκονται πραγματικές φωνές του παρελθόντος.

Η αξιοποίηση των πηγών αποτελεί, άλλωστε, ένα από τα πιο ώριμα χαρακτηριστικά του βιβλίου. Ο Jones τις χρησιμοποιεί με μέτρο και αφηγηματική οικονομία. Δεν τις παραθέτει για να επιδείξει την τεκμηρίωσή του ούτε διακόπτει την εξέλιξη της αφήγησης με εκτενείς φιλολογικές ή ιστοριογραφικές παρεκβάσεις. Αντίθετα, τις ενσωματώνει οργανικά στο κείμενο, επιτρέποντας στον αναγνώστη να ακούσει, έστω στιγμιαία, τη φωνή ενός μοναχού, ενός χρονικογράφου ή ενός αυτόπτη μάρτυρα, πριν η αφήγηση συνεχίσει την πορεία της. Η ίδια ισορροπία χαρακτηρίζει και τη χρήση της σύγχρονης βιβλιογραφίας. Η ιστορική έρευνα βρίσκεται διαρκώς στο υπόβαθρο, χωρίς όμως να επιβαρύνει την ανάγνωση. Πρόκειται για μια δύσκολη συγγραφική αρετή, ιδιαίτερα σε ένα έργο τέτοιας έκτασης, και ο Jones την υπηρετεί με συνέπεια.

Η ίδια αυτή αφηγηματική επιλογή έχει βέβαια και το τίμημά της. Η έμφαση στα πρόσωπα και τα γεγονότα αφήνει αναπόφευκτα μικρότερο χώρο στις βαθιές κοινωνικές και οικονομικές μεταβολές που επέτρεψαν στο σταυροφορικό κίνημα να γεννηθεί και να διαρκέσει σχεδόν δύο αιώνες. Ο Jones ενδιαφέρεται περισσότερο να αφηγηθεί την ιστορία παρά να συζητήσει εξαντλητικά όλες τις μεγάλες ιστοριογραφικές αντιπαραθέσεις. Πρόκειται όμως για συνειδητή συγγραφική επιλογή και όχι για έλλειμμα τεκμηρίωσης.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο επίλογος του βιβλίου. Αντί να σταματήσει με την πτώση της Άκρας ή με το τέλος των μεσαιωνικών σταυροφοριών, ο συγγραφέας μεταφέρει την αφήγησή του στον σύγχρονο κόσμο. Εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο η λέξη «σταυροφορία» εξακολουθεί να χρησιμοποιείται από εξτρεμιστικές οργανώσεις, από τρομοκρατικά δίκτυα αλλά και από πολιτικούς ηγέτες, δείχνοντας ότι η ιστορική μνήμη δεν αποτελεί ποτέ ένα ουδέτερο κατάλοιπο του παρελθόντος. Ο επίλογος προσδίδει στο βιβλίο μια σύγχρονη διάσταση και υπενθυμίζει ότι οι Σταυροφορίες δεν αποτελούν μόνο αντικείμενο της μεσαιωνικής ιστορίας αλλά και μια μνήμη που εξακολουθεί να επιστρέφει στη δημόσια ζωή.

Η ελληνική έκδοση αξίζει ιδιαίτερη μνεία. Η μετάφραση του Μάριου Κουτσούκου αποδίδει με φυσικότητα τον γρήγορο αφηγηματικό ρυθμό του πρωτοτύπου, ενώ η επιμέλεια της έκδοσης, οι χάρτες, η βιβλιογραφία και το ευρετήριο καθιστούν τον ογκώδη τόμο εύχρηστο εργαλείο τόσο για τον ειδικό όσο και για τον γενικό αναγνώστη.

Οι «Σταυροφόροι» δεν φιλοδοξούν να αντικαταστήσουν τις μεγάλες ακαδημαϊκές ιστορίες του θέματος ούτε να επιλύσουν όλες τις ιστοριογραφικές διαφωνίες που εξακολουθούν να απασχολούν τους μελετητές. Φιλοδοξούν να αφηγηθούν μια εξαιρετικά σύνθετη εποχή με τρόπο ζωντανό, ισορροπημένο και επιστημονικά αξιόπιστο. Και το κατορθώνουν.

Ίσως αυτή να είναι και η μεγαλύτερη επιτυχία του βιβλίου. Δεν αντιμετωπίζει τις Σταυροφορίες ως ένα μακρινό και ακίνητο επεισόδιο του Μεσαίωνα, αλλά ως μια ιστορία που εξακολουθεί να συνομιλεί με το παρόν. Χωρίς να υποκύπτει στον εντυπωσιασμό ή στις εύκολες ιδεολογικές αναγνώσεις, ο Dan Jones παραδίδει μία από τις πιο ολοκληρωμένες και απολαυστικές αφηγήσεις που έχουν γραφτεί τα τελευταία χρόνια για ένα από τα καθοριστικότερα κεφάλαια της μεσαιωνικής ιστορίας.

Dan Jones, Σταυροφόροι 

Η επική ιστορία των πολέμων για τους Αγίους Τόπους 

Μετάφραση: Μάριος Κουτσούκος

Εκδόσεις: Utopia

σελ.: 752

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Όσα η κάθε μέρα αφήνει πίσω της

Βιβλίο: Τι πήγε λάθος στην ερμηνεία του Ισραήλ

Βιβλίο: Το υπουργείο της πιο αθόρυβης κρίσης

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.