Ενοποίηση της Λιβύης ή νέα σύγκρουση;

Η Λιβύη βρίσκεται στο σταυροδρόμι της Μεσογείου, της βόρειας Αφρικής και του Σαχέλ, διαθέτει σημαντικούς ενεργειακούς πόρους και αποτελεί σημαντική οδό των μεταναστευτικών ροών προς την Ευρώπη. Η γεωπολιτική της θέση και η εσωτερική της αστάθεια την καθιστούν πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ περιφερειακών και διεθνών κρατικών και μη κρατικών δρώντων.

Η Χάνα Τέτεχ, ειδική απεσταλμένη του ΟΗΕ για τη Λιβύη, στις 18 Αυγούστου ενημέρωσε το Συμβούλιο Ασφαλείας ότι η χώρα παραμένει αντιμέτωπη με πολιτικό αδιέξοδο, ενώ η διχοτόμηση των θεσμών εξακολουθεί να υπονομεύει τη σταθερότητα. Τόνισε ότι προτεραιότητα πρέπει να είναι η δημιουργία προϋποθέσεων για τη διεξαγωγή εθνικών εκλογών και η σταδιακή ενοποίηση των κρατικών θεσμών. Υπογράμμισε επίσης την ανάγκη οικονομικών και θεσμικών μεταρρυθμίσεων, προειδοποιώντας ότι η παράταση της μεταβατικής κατάστασης ενισχύει την αστάθεια.  

Την ίδια στιγμή, η Ουάσιγκτον επιχειρεί να προωθήσει τη δική της πρωτοβουλία για τον τερματισμό του λιβυκού διχασμού. Μάλιστα, πρόσφατη ανάλυση του International Crisis Group (ICG) με τίτλο «Εκτίμηση της νέας αμερικανικής πρωτοβουλίας για τη Λιβύη» εξετάζει την επιδίωξη της Ουάσιγκτον να ενώσει τις δύο αντίπαλες εξουσίες της χώρας.

Στο επίκεντρο ο γιος του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ

Στο επίκεντρο της αμερικανικής πρότασης, που δεν έχει προβληθεί ιδιαίτερα από τα ΜΜΕ, βρίσκεται και το ενδεχόμενο αναβάθμισης του ρόλου του Σαντάμ Χαφτάρ, γιου του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ, που ελέγχει τις στρατιωτικές δυνάμεις και το μεγαλύτερο μέρος της ανατολικής Λιβύης. Το γεγονός αυτό εγείρει ερωτήματα για τη μελλοντική μορφή της λιβυκής εξουσίας. Κάποιοι εκτιμούν ότι μια τέτοια συμφωνία μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω αποσταθεροποίηση ή ακόμα και σε νέα ένοπλη σύγκρουση.

Η πρωτοβουλία, που συντονίζεται από τον Αμερικανό σύμβουλο του Ντόναλντ Τραμπ για τη Μέση Ανατολή Μασάντ Μπούλος, προβλέπει νέο τρόπο κατανομής της εξουσίας, καθώς και ενοποίηση των στρατιωτικών και οικονομικών θεσμών. Όμως, όπως προαναφέρθηκε, η αμερικανική πρόταση έχει ήδη προκαλέσει έντονες αντιδράσεις, κυρίως επειδή φέρεται ότι προβλέπει την ανάδειξη του Σαντάμ Χαφτάρ στην ηγεσία του Προεδρικού Συμβουλίου. Ο λόγος είναι προφανής, καθότι οι δυνάμεις του πατέρα του είχαν πολιορκήσει την Τρίπολη τη διετία 2019-2020 και η μνήμη εκείνης της σύγκρουσης παραμένει ζωντανή.

Επίσης, όπως αποκαλύπτει το λιβυκό διαδικτυακό ειδησεογραφικό μέσο The Libya Observer, το Στρατιωτικό Συμβούλιο της Μισράτα έχει ήδη απορρίψει την αμερικανική πρωτοβουλία, ειδικά την ένταξη του στρατάρχη Χαφτάρ και των γιων του στην πολιτική διαδικασία. Οι επικριτές ανησυχούν ότι μια συμφωνία που θα τοποθετούσε τον Σαντάμ Χαφτάρ στην ηγεσία της Λιβύης δεν θα αποτελούσε λύση, αλλά εφαρμογή ενός σχεδίου σταδιακής συγκέντρωσης της εξουσίας στα χέρια της οικογένειας Χαφτάρ.

Μια χώρα διαιρεμένη από το 2015

Η Λιβύη παραμένει διαιρεμένη περισσότερο από μια δεκαετία. Από το 2015 έχουν διαμορφωθεί δύο αντίπαλα πολιτικά και στρατιωτικά στρατόπεδα. Στη δυτική Λιβύη η κυβέρνηση της Τρίπολης και στην ανατολική Λιβύη οι δυνάμεις που συνδέονται με τον Χαλίφα Χαφτάρ.

Η μεγάλη στρατιωτική σύγκρουση τερματίστηκε επίσημα με την κατάπαυση του πυρός το 2020, όμως η χώρα παραμένει διαιρεμένη. Πολιτικές δολοφονίες, συγκρούσεις μεταξύ πολιτοφυλακών, παράνομες οικονομικές δραστηριότητες και επαναλαμβανόμενα επεισόδια βίας εξακολουθούν να απειλούν τη σταθερότητα της χώρας.

Όπως αναφέρει σε άρθρο του το Reuters, οι εκτεταμένες διακοπές ρεύματος σε ολόκληρη τη χώρα τον Ιούλιο και οι επιθέσεις με drones σε εγκαταστάσεις καυσίμων στη δυτική Λιβύη τον Αύγουστο του 2026 έδειξαν πόσο εύθραυστη παραμένει η παρούσα κατάσταση.

«Μία κυβέρνηση, ένας στρατός, ενιαίος εθνικός προϋπολογισμός»

Ο Μασάντ Μπούλος έχει επιβεβαιώσει ότι συναντήθηκε με εκπροσώπους των δύο πλευρών, χωρίς όμως να αποκαλύψει λεπτομέρειες. Η βασική λογική της αμερικανικής πρωτοβουλίας είναι η επανένωση των κρατικών θεσμών και η δημιουργία μιας ενιαίας πολιτικής και στρατιωτικής εξουσίας. 

Στο οικονομικό πεδίο η Ουάσιγκτον έχει ήδη συμβάλει στις διαπραγματεύσεις για έναν ενιαίο εθνικό προϋπολογισμό, προκειμένου να περιοριστούν οι παράλληλες κρατικές δαπάνες και η χρηματοδότηση των αντίπαλων διοικήσεων.

Να τονιστεί ότι η ενοποίηση των οικονομικών θεσμών θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς τα έσοδα από το πετρέλαιο αποτελούν τη βασική πηγή πλούτου της χώρας. Για το 2025 η Εθνική Εταιρεία Πετρελαίου της Λιβύης (NOC) ανακοίνωσε συνολικά 21,99 δισ. δολάρια πετρελαϊκών εσόδων, ενώ έκθεση του ΟΗΕ αναφέρει ότι τα πραγματικά πετρελαϊκά έσοδα ανήλθαν σε 18,78 δισ. δολάρια

Το μεγάλο «αγκάθι» είναι ο στρατός

Ακόμα μεγαλύτερο πρόβλημα από την κατανομή της πολιτικής εξουσίας είναι ο έλεγχος των λιβυκών ενόπλων δυνάμεων. Σήμερα ο Χαλίφα Χαφτάρ διατηρεί τον έλεγχο μιας ισχυρής στρατιωτικής δύναμης στην ανατολική Λιβύη. Αντίθετα, στη δυτική πλευρά δεν υπάρχει ένας ενιαίος στρατός, αλλά ένα κατακερματισμένο σύστημα ασφαλείας, όπου αρκετές ένοπλες δυνάμεις είναι τυπικά ενταγμένες στα υπουργεία Άμυνας και Εσωτερικών της κυβέρνησης του Αμπντουλχαμίντ Ντμπεϊμπά, χωρίς όμως να υπάγονται πλήρως σε ενιαία αλυσίδα διοίκησης.

Στο πλαίσιο των αμερικανικών διαπραγματεύσεων εξετάζονται διάφορα μοντέλα.

● Ένα από αυτά προβλέπει κοινή διοίκηση των ενόπλων δυνάμεων από τον Σαντάμ Χαφτάρ και έναν εκπρόσωπο της Τρίπολης.

● Άλλο σενάριο προβλέπει την κατάργηση της σημερινής στρατιωτικής διοίκησης στην ανατολική Λιβύη και την υπαγωγή του συνόλου των λιβυκών ενόπλων δυνάμεων σε έναν υπουργό Άμυνας.

● Μια τρίτη επιλογή είναι η δημιουργία τριών στρατιωτικών περιοχών με διαφορετικούς διοικητές. 

Το πρόβλημα είναι ότι αυτές οι λύσεις απαιτούν σημαντικές παραχωρήσεις από την πλευρά του Χαφτάρ. Μέχρι στιγμής, σύμφωνα με τις πηγές του Crisis Group, το στρατόπεδό του δεν φαίνεται να έχει αποδεχθεί τέτοιες παραχωρήσεις. Αντίθετα, εδώ και χρόνια επιμένει στην ανάγκη μιας ενιαίας και συγκεντρωτικής στρατιωτικής διοίκησης.

Πού θα βρίσκεται η έδρα της νέας κυβέρνησης;

Ένα ακόμα ζήτημα που παραμένει ανοιχτό είναι η έδρα της νέας λιβυκής κυβέρνησης. Η Σύρτη έχει εμφανιστεί ως πιθανός συμβιβασμός, καθώς βρίσκεται ανάμεσα στις δύο βασικές περιοχές επιρροής. Στην ανατολική Λιβύη έχουν επίσης συζητηθεί σενάρια σύμφωνα με τα οποία η κυβέρνηση του Ντμπεϊμπά θα μετακινηθεί στη Σύρτη, ενώ ο Σαντάμ Χαφτάρ θα εγκατασταθεί στην Τρίπολη. Άλλες προσεγγίσεις προβλέπουν ότι κάθε πλευρά θα παραμείνει στη σημερινή της έδρα εξουσίας.

Το ζήτημα δεν είναι απλώς συμβολικό, καθώς η έδρα της νέας κυβέρνησης θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό «ποιος θα έχει τον πραγματικό έλεγχο των κρατικών μηχανισμών και των δυνάμεων ασφαλείας».

Η μάχη επιρροής των ξένων δυνάμεων στη νέα Λιβύη

Η αμερικανική πρωτοβουλία έχει προκαλέσει διαφορετικές αντιδράσεις μεταξύ των ξένων δυνάμεων που δραστηριοποιούνται στη Λιβύη.

1. Γαλλία και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα εμφανίζονται από τους θερμότερους υποστηρικτές της πρωτοβουλίας. Ένας βασικός λόγος είναι η εμπιστοσύνη τους στον Σαντάμ Χαφτάρ και η εκτίμηση ότι οι δυνάμεις του μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο τόσο στην αντιμετώπιση ισλαμιστικών οργανώσεων όσο και στην ασφάλεια των συνόρων.

2. Η Ιταλία, αντίθετα, εμφανίζεται περισσότερο επιφυλακτική. Υποστηρίζει την ενοποίηση της Λιβύης, αλλά ανησυχεί ότι μια αποτυχημένη συμφωνία μπορεί να οδηγήσει σε νέα βία και να προκαλέσει νέο κύμα μεταναστευτικών ροών προς την Ευρώπη.

3. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η στάση της Αιγύπτου. Το Κάιρο έχει παραδοσιακά υποστηρίξει την οικογένεια Χαφτάρ, αλλά εμφανίζεται ιδιαίτερα επιφυλακτικό απέναντι στον Σαντάμ. Οι Αιγύπτιοι ανησυχούν ότι η άνοδος του νεότερου Χαφτάρ θα μπορούσε να περιορίσει τη δική τους επιρροή. Ως εκ τούτου, δεν επιθυμούν την κληρονομική μεταβίβαση της στρατιωτικής εξουσίας.

4. Η τουρκική στάση είναι επίσης διαφορετική και σύνθετη. Η Άγκυρα είχε υπάρξει ο σημαντικότερος εξωτερικός υποστηρικτής της κυβέρνησης της Τρίπολης, κατά την επίθεση του Χαφτάρ το 2019-2020. Μετά την κατάπαυση του πυρός, όμως, άρχισε να αναπτύσσει διαύλους επικοινωνίας και με το στρατόπεδο της ανατολικής Λιβύης. Από το 2023, η Τουρκία έχει επιδιώξει ισχυρότερες στρατιωτικές και οικονομικές σχέσεις με τον Σαντάμ Χαφτάρ. 

Η προσέγγιση αυτή εντάθηκε το 2026, με τον επικεφαλής των τουρκικών υπηρεσιών πληροφοριών Ιμπραήμ Καλίν να συναντά τον Σαντάμ Χαφτάρ στη Βεγγάζη τον Ιούνιο και τον υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν να τον υποδέχεται στην Άγκυρα τον Ιούλιο. Παρ’ όλα αυτά, η Τουρκία εξακολουθεί να διατηρεί επιφυλάξεις απέναντι στον Χαφτάρ, κυρίως επειδή δεν έχει εξασφαλίσει την έγκριση του Κοινοβουλίου της Βεγγάζης για το τουρκολιβυκό σύμφωνο θαλάσσιας οριοθέτησης του 2019.

5. Από την πλευρά της η Μόσχα δεν βλέπει με ενθουσιασμό την αμερικανική πρωτοβουλία. Η Ρωσία έχει στηρίξει επί χρόνια την οικογένεια Χαφτάρ και διατηρεί στρατιωτική συνεργασία με τις δυνάμεις της ανατολικής Λιβύης. Ωστόσο, ο Σαντάμ θεωρείται από ορισμένους Ρώσους αξιωματούχους υπερβολικά κοντά στην Ουάσιγκτον, ιδιαίτερα μετά την επίσκεψή του στις ΗΠΑ και τη συνάντησή του με τον Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο.

Γενικότερα το Κρεμλίνο εκτιμά ότι η αμερικανική πρωτοβουλία μπορεί να οδηγήσει στον περιορισμό ή ακόμα και στον τερματισμό της ρωσικής στρατιωτικής παρουσίας στη Λιβύη.

Οι εξελίξεις και τα ελληνικά συμφέροντα

Για την Ελλάδα οι εξελίξεις στη Λιβύη έχουν ιδιαίτερη σημασία, καθότι επηρεάζουν άμεσα σημαντικά ελληνικά συμφέροντα στην ανατολική Μεσόγειο. Η Αθήνα έχει ήδη ανοίξει δίαυλο επικοινωνίας με τον Σαντάμ Χαφτάρ και επιδιώκει να διατηρεί επαφές και με τις δύο πλευρές της διαιρεμένης Λιβύης.

1. Πρώτο και σημαντικότερο ζήτημα είναι το τουρκολιβυκό μνημόνιο θαλάσσιας οριοθέτησης του 2019, το οποίο παραβιάζει το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS, 1982) και συνδέεται με το τουρκικό αναθεωρητικό δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας». Η Αθήνα επιδιώκει την οριοθέτηση της ελληνολιβυκής ΑΟΖ, ενώ η περιοχή αποκτά ακόμα μεγαλύτερη σημασία λόγω των ερευνών για πιθανά κοιτάσματα υδρογονανθράκων νότια της Κρήτης.

2. Παράλληλα η Λιβύη έχει αποκτήσει ακόμα μεγαλύτερη σημασία για την Ελλάδα λόγω και του μεταναστευτικού. Οι αναχωρήσεις από τα παράλια της ανατολικής Λιβύης προς την Κρήτη αυξήθηκαν σημαντικά τον Μάιο του 2025 δημιουργώντας μια νέα μεταναστευτική οδό στην ανατολική Μεσόγειο. Το ζήτημα παραμένει επίκαιρο και το 2026. Οι ροές από την ανατολική Λιβύη προς την Κρήτη εξακολουθούν να αποτελούν βασική πρόκληση, ενώ η Αθήνα επιδιώκει ενίσχυση της συνεργασίας με τις λιβυκές Αρχές για τον περιορισμό των αναχωρήσεων.

Για την Αθήνα οι εξελίξεις στη Λιβύη δεν αφορούν μόνο την πολιτική σταθερότητα της γειτονικής χώρας. Αφορούν ταυτόχρονα μείζονα εθνικά θέματα. Συνεπώς μια νέα πολιτική ισορροπία στη γειτονική χώρα θα μπορούσε να επηρεάσει άμεσα και τα ελληνικά συμφέροντα στην Ανατολική Μεσόγειο.

Και ο ΟΗΕ στο περιθώριο;

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η σχέση της αμερικανικής πρωτοβουλίας με τον ΟΗΕ. Θεωρητικά η αμερικανική προσπάθεια κινείται προς τον ίδιο γενικό στόχο με τη διαδικασία των Ηνωμένων Εθνών. Στην πράξη, ωστόσο, η αμερικανική πρωτοβουλία φαίνεται να εξελίσσεται παράλληλα και σε σημαντικό βαθμό έξω από το πλαίσιο της προβλεπόμενης διαδικασίας του ΟΗΕ. 

Σύμφωνα με την ανάλυση του Crisis Group, οι Αμερικανοί διαπραγματευτές δεν ενέταξαν την Αποστολή Υποστήριξης των Ηνωμένων Εθνών στη Λιβύη (UNSMIL) στον σχεδιασμό των διαπραγματεύσεων, αλλά την ενημέρωναν περιστασιακά. Δημιουργείται έτσι ένα «θεσμικό παράδοξο», καθώς η Ουάσιγκτον επιχειρεί να προωθήσει μια πολιτική διευθέτηση για ένα πρόβλημα που ο ΟΗΕ διαχειρίζεται εδώ και χρόνια, αλλά μέσω μιας ξεχωριστής διπλωματικής διαδικασίας. 

Το κατά πόσο οι δύο προσπάθειες – Ουάσιγκτον και ΟΗΕ – μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά ή αν η παράλληλη αμερικανική πρωτοβουλία θα αποδυναμώσει τον κεντρικό ρόλο του ΟΗΕ αποτελεί ένα από τα κρίσιμα ερωτήματα της νέας προσπάθειας για τη Λιβύη.

Η δύσκολη εξίσωση της πιθανής συμφωνίας

Μια συμφωνία Ντμπεϊμπά – Χαφτάρ θα μπορούσε να αποτελέσει την πρώτη σοβαρή προσπάθεια για την ενοποίηση της Λιβύης. Θα μπορούσε να δημιουργήσει ενιαία κυβέρνηση, ενιαία στρατιωτική ηγεσία και ενιαίο προϋπολογισμό. Όμως, μια βιαστική σύναψη συμφωνίας χωρίς ευρεία αποδοχή μπορεί να οδηγήσει στο ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα.

Το πιο επικίνδυνο σενάριο θα ήταν να προκληθεί ένοπλη σύγκρουση, να ανατραπεί η εύθραυστη ισορροπία και το στρατόπεδο Χαφτάρ να επιχειρήσει να καταλάβει την Τρίπολη με τη βία. Επομένως η αμερικανική κυβέρνηση δεν θα πρέπει να επιδιώξει μια γρήγορη συμφωνία, μόνο και μόνο για να ανακοινωθεί «άλλη μια επιτυχία του Ντόναλντ Τραμπ».

Πίσω από όλες τις συζητήσεις βρίσκεται το σημαντικότερο ερώτημα: «Θα οδηγήσει η νέα συμφωνία σε εθνικές εκλογές ή θα δημιουργήσει μια ακόμη μεταβατική κυβέρνηση που θα παραμείνει στην εξουσία;». Σε κάθε περίπτωση οι ΗΠΑ πρέπει να συνεργαστούν στενά με τον ΟΗΕ και να επιδιώξουν ένα ρεαλιστικό χρονοδιάγραμμα εκλογών.

* Ο Βασίλης Γιαννακόπουλος είναι ταξίαρχος ε.α. της Π.Α., γεωστρατηγικός αναλυτής ([email protected])

Διαβάστε επίσης:

Τι εξελίξεις και αλλαγές φέρνει ο συμβιβασμός της Meta για την προστασία των παιδιών στα σόσιαλ – Υπό πίεση και το Κογκρέσο

Jerusalem Post: Ο Νετανιάχου το 2014 είχε απευθείας επαφές με την Χαμάς χωρίς να το ξέρουν οι υπηρεσίες ασφαλείας

Νέο χτύπημα σε τάνκερ από «άγνωστο βλήμα» στο Στενό του Ορμούζ – Σώο το πλήρωμα

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.