Πολιτική συνταγή ή «υστερική τύφλωση»; – Γιατί Μητσοτάκης, Ανδρουλάκης, Τσίπρας και Καρυστιανού βλέπουν μόνο πρωτιά με… αυτοδυναμία

Η ελληνική πολιτική σκηνή εμφανίζει μια παράξενη υπερπροσφορά μελλοντικών νικητών. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης προσβλέπει σε τρίτη αυτοδύναμη θητεία, ο Νίκος Ανδρουλάκης επιμένει ότι το ΠΑΣΟΚ μπορεί να τερματίσει πρώτο, ο Αλέξης Τσίπρας θεωρεί ανοιχτή τη μάχη της πρωτιάς και η Μαρία Καρυστιανού θέτει ευθέως στόχο αυτοδυναμίας.

Οι ψηφοφόροι, ωστόσο, προς το παρόν τους αντιμετωπίζουν με πολύ μεγαλύτερη επιφύλαξη απ’ όση δείχνουν οι ίδιοι απέναντι στις εκλογικές τους δυνατότητες.

Ασφαλώς, κανείς δεν περιμένει από έναν πολιτικό αρχηγό να ξεκινήσει την προεκλογική προσπάθεια ανακοινώνοντας ότι θα χάσει. Η φιλοδοξία κινητοποιεί, δημιουργεί προσδοκίες και μπορεί να επηρεάσει συσχετισμούς που δεν είναι αμετάβλητοι. Υπάρχει όμως ουσιώδης απόσταση ανάμεσα στην προσπάθεια να αλλάξεις την πραγματικότητα και στην τάση να παρουσιάζεις την επιθυμητή αλλαγή ως σχεδόν εξασφαλισμένη. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν δικαιούνται να ελπίζουν, αλλά ποια πολιτική διαδρομή προτείνουν για να φτάσουν εκεί όπου υπόσχονται. Και πόσο ρεαλιστικοί φαίνονται οι στόχοι τους, ώστε να έχουν αξιοπιστία και πειστικές προτάσεις για την επόμενη των εκλογών.

Η αριθμητική που χαλάει το αφήγημα

Για να γίνει δίκαιη σύγκριση, χρειάζεται πρώτα να ξεχωρίσουμε την πρόθεση ψήφου από την εκτίμηση ή την αναγωγή και την πρωτιά από την αυτοδυναμία. Ο Ανδρουλάκης και ο Τσίπρας διεκδικούν την πρώτη θέση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχουν διατυπώσει την ίδια αξίωση μονοκομματικής πλειοψηφίας με τον Μητσοτάκη και την Καρυστιανού. Η διαφορά είναι σημαντική, παρότι και οι τέσσερις τοποθετούν τον πήχη πολύ ψηλότερα – έως απίστευτα ψηλότερα – από τη σημερινή τους καταγραφή.

Στο υποθετικό σενάριο κατανομής των αναποφάσιστων της Pulse, που παρουσιάστηκε στις 16 Σεπτεμβρίου, η ΝΔ βρισκόταν στο 30,5%, η ΕΛΑΣ στο 17%, το ΠΑΣΟΚ στο 12% και η Ελπίδα για τη Δημοκρατία στο 5,5%. Στην εκτίμηση της Metron Analysis, στις 24 Σεπτεμβρίου, τα αντίστοιχα ποσοστά ήταν 30,2%, 15,8%, 12,6% και 4,4%. Οι διαφορετικές μεθοδολογίες δεν επιτρέπουν να διαβάζουμε αυτές τις έρευνες σαν μία ενιαία χρονοσειρά, αλλά η απόσταση των καταγραφών από τους διακηρυγμένους στόχους είναι εμφανής. Και μάλιστα πρόκειται για «εκτιμήσεις» εκλογικού αποτελέσματος, όταν η «πρόθεση ψήφου» είναι αισθητά χαμηλότερα για όλους.

Ακόμα κι έτσι όμως, η MRB, στις 17 Σεπτεμβρίου, έδωσε ακόμη πιο συγκεκριμένη εικόνα αυτής της απόστασης: στην ενδεικτική κατανομή της, η ΝΔ συγκέντρωνε 118 έδρες, δηλαδή 33 λιγότερες από τις 151 της αυτοδυναμίας. Πρόκειται για υπολογισμό πάνω σε μια δημοσκοπική αποτύπωση, όχι για προαναγγελία εκλογικού αποτελέσματος, αλλά ούτε και για μια μικρή εκκρεμότητα που λύνεται αυτομάτως μόλις αρχίσει η προεκλογική περίοδος.

Οι δημοσκοπήσεις δεν εκλέγουν κυβέρνηση και οι μεγάλες ανατροπές δεν απαγορεύονται. Όποιος όμως επικαλείται αυτή τη σωστή διαπίστωση για να απαλλαγεί από την υποχρέωση εξήγησης, ζητά ουσιαστικά από τον πολίτη να δεχθεί ότι, επειδή το μέλλον παραμένει ανοιχτό, το δικό του ευνοϊκό σενάριο έχει και ιδιαίτερη πιθανότητα να συμβεί. Η αβεβαιότητα δεν αποτελεί τεκμήριο επικείμενου θριάμβου.

Τέσσερις αισιοδοξίες, τέσσερις διαφορετικές ανάγκες

Στην περίπτωση του Κυριάκου Μητσοτάκη, η αισιοδοξία διαθέτει το ισχυρότερο πραγματικό υπόβαθρο, καθώς η ΝΔ διατηρεί καθαρό προβάδισμα. Στην εκδήλωση για τα 52 χρόνια του κόμματος, στις 5 Οκτωβρίου, ο πρωθυπουργός επικαλέστηκε τις διαδοχικές νίκες με ποσοστά άνω του 40% και πρόσθεσε: «Και θα το ξανακάνουμε». Η υπενθύμιση της εκλογικής ιστορίας υπηρετεί τη συσπείρωση, αλλά δεν εξηγεί πώς θα ανακτηθεί η κοινωνική εμπιστοσύνη που απαιτείται για να επαναληφθεί. Ειδικά όταν σε όλες, μας όλες τις δημοσκοπήσεις που έχουν γίνει μετά το κάζο των ευρωεκλογών, η ΝΔ έχει εμφανιστεί σταθερά, λίγο ή και πολύ, χαμηλότερα από το ποσοστό 28,3% που πήρε σε εκείνες τις κάλπες – το μετρήσιμο μέγεθος είναι πάντα η «πρόθεση ψήφου» και όχι η εκτίμηση κάθε δημοσκόπου.

Πολιτικά, η επιμονή στην αυτοδυναμία μπορεί να λειτουργήσει και ως μέσο πειθαρχίας της παράταξης. Όσο η τρίτη θητεία παρουσιάζεται ως εφικτή, η συζήτηση για διαδοχή, συνεργασίες ή εσωκομματικές διαφοροποιήσεις δυσκολεύεται να καταλάβει το κέντρο της σκηνής. Ο πρωθυπουργός, επομένως, έχει λόγους να προβάλλει τον μέγιστο στόχο. Το πρόβλημά του είναι ότι το προβάδισμα απέναντι σε αδύναμους αντιπάλους δεν ισοδυναμεί με επαρκή αποδοχή για να κυβερνήσει μόνος. Ο κατακερματισμός της αντιπολίτευσης τον βοηθά να παραμένει πρώτος, χωρίς να του επιστρέφει αναγκαστικά τους ψηφοφόρους που έχασε. Και επιπλέον, αυτή την ώρα μιλάμε χωρίς να έχει εμφανιστεί το κόμμα Σαμαρά – που μόνο ηρεμία δεν προκαλεί στο κυβερνητικό στρατόπεδο αυτή η εξέλιξη.

Για τον Νίκο Ανδρουλάκη, η πρωτιά έχει διαφορετική λειτουργία: προστατεύει την αυτονομία του ΠΑΣΟΚ από την εικόνα ενός κόμματος που προορίζεται απλώς να συμπληρώσει την κοινοβουλευτική αριθμητική κάποιου άλλου. Στη συνέντευξή του στις 17 Σεπτεμβρίου συνέδεσε την πολιτική αλλαγή με την πρώτη θέση του ΠΑΣΟΚ, διατηρώντας την άρνηση συνεργασίας με τη ΝΔ και θέτοντας ως κριτήριο για συμμαχίες την εφαρμογή του προγράμματός του.

Η στρατηγική αυτή είναι κατανοητή ως διεκδίκηση ισχυρής εντολής, αλλά γίνεται προβληματική όταν η πρώτη θέση παρουσιάζεται ως η μοναδική είσοδος στην πολιτική αλλαγή. Ένα κόμμα που στις συγκεκριμένες εκτιμήσεις κινείται κοντά στο 12% χρειάζεται να εξηγήσει πώς θα υπερβεί και τον ανταγωνιστή του για τη δεύτερη θέση και την κυβερνητική παράταξη. Η μικρή άνοδος του ΠΑΣΟΚ έχει σημασία, όμως η βελτίωση μιας επίδοσης δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι άρχισε πορεία προς την πρωτιά. Εάν κάθε ερώτηση για την επόμενη ημέρα απαντάται με την προσδοκία ότι το ΠΑΣΟΚ θα κερδίσει, η φιλοδοξία κινδυνεύει να γίνει τρόπος αναβολής των δύσκολων απαντήσεων.

Ο Αλέξης Τσίπρας, από την πλευρά του, επιχειρεί να μετατρέψει τη δεύτερη θέση σε αναγνωρίσιμη δυνατότητα διεκδίκησης της εξουσίας. Στο Olympia Forum, στις 29 Σεπτεμβρίου, υποστήριξε ότι όλα παραμένουν ανοιχτά και παρέπεμψε στο 2012, όταν η πολιτική ανατροπή επέτρεψε στον ΣΥΡΙΖΑ να αλλάξει κλίμακα. Η αναφορά έχει σαφές νόημα: ένας ψηφοφόρος που θέλει κυβερνητική αλλαγή κινητοποιείται ευκολότερα όταν πιστεύει ότι η επιλογή του μπορεί να κερδίσει.

Ωστόσο, η ιστορική εμπειρία μιας ανατροπής δεν συνιστά μηχανισμό επανάληψής της. Το 2012 μπορεί να προσφέρει επιχείρημα απέναντι στη βεβαιότητα ότι τίποτε δεν αλλάζει, αλλά δεν αποδεικνύει ότι η σημερινή δυσαρέσκεια θα συγκεντρωθεί ξανά γύρω από τον ίδιο πολιτικό. Στη Metron Analysis η ΕΛΑΣ υποχώρησε από το 17,1% του Ιουνίου στο 15,8% του Σεπτεμβρίου. Το εύρημα δεν ακυρώνει τη δυνατότητα ανάκαμψης, δείχνει όμως ότι η νέα διεύρυνση παραμένει ζητούμενο και δεν μπορεί να θεωρείται ήδη σε εξέλιξη.

Η Μαρία Καρυστιανού διατυπώνει τη μεγαλύτερη αξίωση από τη μικρότερη εκλογική αφετηρία. Στις 5 Οκτωβρίου έθεσε στόχο αυτοδυναμίας, προέβλεψε ότι κάποιοι θα εκπλαγούν από το αποτέλεσμα και απέκλεισε συνεργασίες με ΝΔ, ΠΑΣΟΚ, Τσίπρα και Κωνσταντοπούλου. Η θέση αυτή διεκδικεί μια συνολική ρήξη με το πολιτικό σύστημα και, ως πολιτικό μήνυμα, μπορεί να απευθύνεται σε πολίτες που δυσπιστούν απέναντι σε όλους τους καθιερωμένους πρωταγωνιστές.

Ακριβώς επειδή η αξίωση είναι τόσο μεγάλη, χρειάζεται και αναλόγως ισχυρή τεκμηρίωση. Η κοινωνική αναγνώριση ενός προσώπου, η δικαιολογημένη απαίτηση για δικαιοσύνη και η εκλογική εμπιστοσύνη σε ένα πλήρες σχέδιο διακυβέρνησης έχουν διαφορετικές προϋποθέσεις. Με μονοψήφιες καταγραφές και μάλιστα με την υποχώρηση που δείχνουν οι συγκεκριμένες μετρήσεις, η αυτοδυναμία προϋποθέτει μια μεταβολή για την οποία δεν έχει παρουσιαστεί πειστική εκλογική διαδρομή. Ο αποκλεισμός πιθανών συνεργασιών μεγαλώνει την ανάγκη να εξηγηθεί αυτή η διαδρομή, καθώς αφαιρεί εναλλακτικές χωρίς να προσθέτει ψήφους.

Η δυσαρέσκεια δεν έχει έναν και μοναδικό κληρονόμο

Το κοινό σφάλμα αρχίζει όταν κάθε επιτελείο διαβάζει τη ρευστότητα σαν να υπάρχει κυρίως για να δικαιώσει το δικό του σχέδιο. Οι αναποφάσιστοι αντιμετωπίζονται ως μελλοντικοί υποστηρικτές, οι απογοητευμένοι από την κυβέρνηση ως διαθέσιμη εκλογική δεξαμενή και η δυσπιστία προς τους ανταγωνιστές ως προθάλαμος εμπιστοσύνης στον ίδιο τον διεκδικητή.

Όμως η δυσαρέσκεια προς τη ΝΔ δεν έχει έναν και μοναδικό κληρονόμο. Μπορεί να κατευθυνθεί σε διαφορετικά κόμματα, να εκφραστεί με αποχή ή να συνυπάρχει με μια τελική επιλογή υπέρ της κυβέρνησης, εάν οι εναλλακτικές δεν πείσουν. Αντίστοιχα, η απογοήτευση από την αντιπολίτευση δεν αποτελεί ανεπιφύλακτη επιδοκιμασία του κυβερνητικού έργου. Η σημερινή εικόνα επιτρέπει μια λιγότερο βολική ανάγνωση: κανείς δεν έχει ακόμη συγκροτήσει την ευρεία εμπιστοσύνη την οποία προεξοφλεί.

Υπάρχει και μια αυτοϋπονόμευση σε αυτή την υπερβολή. Όποιος παρουσιάζει ως σχεδόν αυτονόητη την πρωτιά μπορεί να μετατρέψει ακόμη και μια ουσιαστική εκλογική άνοδο σε αποτυχία, επειδή ο ίδιος έχει ακυρώσει εκ των προτέρων την αξία κάθε μικρότερου αποτελέσματος. Όποιος αναγνωρίζει μόνο την αυτοδυναμία ως πολιτική δικαίωση δυσκολεύεται αργότερα να συζητήσει μια συνεργασία χωρίς να εμφανιστεί ότι εγκαταλείπει όσα υποσχόταν.

Η αυστηρή κριτική, επομένως, δεν απαιτεί να εγκαταλείψουν οι πολιτικοί τους υψηλούς στόχους, αλλά να δεχθούν τις υποχρεώσεις που αυτοί δημιουργούν. Από ποιους πολίτες περιμένουν νέα στήριξη, τι αλλάζουν για να την κερδίσουν και πώς θα αξιοποιήσουν την εντολή που θα λάβουν εάν αποδειχθεί μικρότερη από εκείνη που ζητούν; Η συζήτηση για προγραμματικές συμφωνίες και όρους συνεργασίας αποτελεί μέρος αυτής της ευθύνης, ιδιαίτερα όταν τα δεδομένα δεν δείχνουν αυτοδύναμη κυβέρνηση.

Η αισιοδοξία γίνεται πολιτική συνταγή όταν συνοδεύεται από τρόπο επίτευξης του στόχου και από δυνατότητα διόρθωσης της πορείας. Μετατρέπεται σε πολιτική «υστερική» – τύφλα να έχει ο… Γούντι Άλεν – τύφλωση όταν κάθε δυσμενές εύρημα απορρίπτεται ως προσωρινό και κάθε δύσκολη ερώτηση παραπέμπεται στον μελλοντικό θρίαμβο.

Διαβάστε επίσης:

Μητσοτάκης για Γλυπτά του Παρθενώνα: «Ήρθε η ώρα» – Εντείνουμε τις διεκδικήσεις

Καρατζαφέρης για Καμπούρη: Από τους χειρότερους ανθρώπους που έχω συναντήσει

Η Φον ντερ Λάιεν δεν υιοθετεί το αίτημα της Αθήνας για «ευρωπαϊκή αντιμετώπιση» του ενεργειακού κόστους: «Δεν υπάρχει μία λύση για ολόκληρη την ΕΕ» 

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.