Η Μέση Ανατολή βρίσκεται σε μια κρίσιμη φάση, καθώς η συνεχιζόμενη συγκρουσιακή κατάσταση εντείνει την περιφερειακή αστάθεια και προκαλεί ανησυχία σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο ανταγωνισμός για τον έλεγχο στρατηγικών διαύλων, όπως τα Στενά του Ορμούζ, σε συνδυασμό με την επιρροή μη κρατικών δρώντων, δημιουργεί ένα ιδιαίτερα επικίνδυνο συγκρουσιακό περιβάλλον πολλαπλών συμβατικών, ασύμμετρων και υβριδικών απειλών.

Οι δηλώσεις και οι πολιτικές τοποθετήσεις των πρωταγωνιστών, από την Ουάσιγκτον μέχρι την Τεχεράνη, καθορίζουν την πορεία των επιχειρήσεων και των στρατηγικών επιλογών. 

Η ρητορική και οι προθέσεις των πρωταγωνιστών

Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει υιοθετήσει μια επιθετική ρητορική επισημαίνοντας ότι οι ΗΠΑ δεν μπορούν να επιτρέψουν στο Ιράν να αποκτήσει στρατηγικά πλεονεκτήματα μέσω εκβιασμού. Παράλληλα, έχει αφήσει αιχμές για τη συνεισφορά των συμμάχων στο NATO επαναφέροντας τη συζήτηση για επιμερισμό βαρών.

Ο Μπενιαμίν Νετανιάχου έχει δηλώσει ότι το Ισραήλ θα συνεχίσει τις επιχειρήσεις μέχρι να εξουδετερωθεί πλήρως η ιρανική απειλή, ενώ υποστηρίζει και τη δημιουργία συνθηκών για πιθανή αλλαγή καθεστώτος.

Από την πλευρά του Ιράν, η ηγεσία επιμένει ότι θα συνεχίσει την αντίσταση και ότι διαθέτει τα μέσα να πλήξει τόσο το Ισραήλ όσο και αμερικανικούς στόχους στην περιοχή.

Η ρητορική του Τραμπ και του Νετανιάχου υποδηλώνει πρόθεση συνέχισης και ενδεχομένως κλιμάκωσης των επιχειρήσεων έως την επίτευξη σαφούς στρατηγικού αποτελέσματος. Αντίθετα, η στάση της Τεχεράνης δείχνει βούληση αντοχής και αποτροπής μέσω της απειλής αντιποίνων. Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία ενός συγκρουσιακού περιβάλλοντος πολλαπλών απειλών, όπου καμία πλευρά δεν εμφανίζεται διατεθειμένη για άμεση αποκλιμάκωση.

Επιπτώσεις για ΝΑΤΟ και Ευρώπη

Οι δηλώσεις του Αμερικανού Προέδρου έχουν προκαλέσει ανησυχία σχετικά με τη συνοχή του NATO. Η κριτική του προς ευρωπαϊκές χώρες για ανεπαρκή στρατιωτική συνεισφορά ενδέχεται να δημιουργήσει εντάσεις σε μια περίοδο που απαιτείται υψηλός βαθμός συνοχής και συντονισμού.

Μέχρι στιγμής, η άρνηση χωρών όπως η Αυστραλία, η Γερμανία, η Ελλάδα, η Ιταλία, η Ιαπωνία και το Ηνωμένο Βασίλειο να αποστείλουν ναυτικές δυνάμεις για την ασφάλεια των Στενών του Ορμούζ αναδεικνύει επιφυλάξεις για περαιτέρω στρατιωτική εμπλοκή. Την ίδια ώρα, η Σαουδική Αραβία πιέζει τις ΗΠΑ για πιο επιθετική στάση έναντι του Ιράν. Αντίθετα, το Κατάρ, η Γαλλία και η Ευρωπαϊκή Ένωση τάσσονται υπέρ της αποκλιμάκωσης και της αποκατάστασης της ασφαλούς ναυσιπλοΐας.

Η εμπλοκή των ΗΠΑ σε μια ευρείας κλίμακας σύγκρουση στη Μέση Ανατολή ενδέχεται να αποσπάσει πόρους από την Ευρώπη, ιδιαίτερα από το μέτωπο της Ουκρανίας. Αυτό δημιουργεί στρατηγικά διλήμματα για τη Συμμαχία και την Ευρώπη, καθώς καλείται να ισορροπήσει μεταξύ πολλαπλών κρίσεων.

Επιπλέον, η πιθανότητα διεύρυνσης της σύγκρουσης με τη συμμετοχή περιφερειακών δυνάμεων ή την περαιτέρω εμπλοκή της Ρωσίας εντείνει τους φόβους για μια πιο γενικευμένη αστάθεια.

Οι αντικειμενικοί σκοποί των εμπλεκομένων

Στην τρέχουσα μεσανατολική σύγκρουση, οι στόχοι των εμπλεκομένων χωρών διαφέρουν σημαντικά. 

1. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν τη μείωση της στρατιωτικής ισχύος του Ιράν, με έμφαση στην καταστροφή των βαλλιστικών πυραύλων, των οπλισμένων μη επανδρωμένων αεροσκαφών (UCAVs) και των υποδομών παραγωγής όπλων, ενώ ιδανικά επιθυμούν και την αλλαγή του ιρανικού καθεστώτος.

Ωστόσο, λόγω των γεωπολιτικών περιορισμών και του υψηλού κόστους, ένας δεύτερος στόχος θεωρείται η αλλαγή συμπεριφοράς της Ισλαμικής Δημοκρατίας, ώστε να σταματήσει την υποστήριξη σε περιφερειακές ένοπλες ομάδες, όπως οι Χούθι στην Υεμένη και η Χεζμπολάχ στον Λίβανο.

2. Το Ισραήλ, από την πλευρά του, επιδιώκει την αποδόμηση του πυρηνικού προγράμματος και την πλήρη εξουδετέρωση του βαλλιστικού οπλοστασίου. Θεωρεί ότι οι πυραυλικές και πυρηνικές δυνατότητες του Ιράν συνιστούν άμεση απειλή για την ίδια την ύπαρξή του.

3. Το Ιράν έχει θέσει ως στόχο αφενός την επιβίωση του καθεστώτος, αφετέρου τον τερματισμό του πολέμου χωρίς να υποχωρήσει πλήρως στις απαιτήσεις της Ουάσιγκτον και του Τελ Αβίβ, επικαλούμενο «στρατηγική υπομονή» και αξιοποιώντας τη γεωγραφική του θέση για να απειλεί τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ και κατ’ επέκταση την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια. Επιπρόσθετα απαιτεί εγγυήσεις ασφάλειας και ενδεχομένως αποζημιώσεις για τις ζημιές που υπέστη από τις επιθέσεις.

4. Οι χώρες του Κόλπου επιζητούν την προστασία των εδαφών τους, των ενεργειακών υποδομών τους και την ασφαλή διέλευση των εμπορικών πλοίων από τα Στενά του Ορμούζ. Μέχρι στιγμής, η εμπλοκή τους στον πόλεμο περιορίζεται από την απροθυμία συμμετοχής σε στρατιωτικές επιθετικές επιχειρήσεις.

Το σοβαρό δίλημμα των κρατών του Κόλπου

Τα κράτη του Κόλπου αντιμετωπίζουν ένα σοβαρό δίλημμα: Αν συνεχίσουν να συμμετέχουν μόνο σε αμυντικές επιχειρήσεις, αργά ή γρήγορα, αφενός θα υποστούν σημαντικές ανθρώπινες και υλικές απώλειες από τους βαλλιστικούς πυραύλους και τα επιθετικά drones του Ιράν, αφετέρου θα εξαντληθούν τα αποθέματα αντιβαλλιστικών συστημάτων τους, με αποτέλεσμα να μείνουν απροστάτευτα στην ιρανική πυραυλική απειλή. 

Αν επιλέξουν να εμπλακούν επιθετικά, κινδυνεύουν από περαιτέρω κλιμάκωση της ιρανικής επιθετικότητας, ενδεχομένως και με τη συμμετοχή των σιιτών ανταρτών Χούθι της Υεμένης.

Σε κάθε περίπτωση, μια δυναμική ιρανική επίθεση σε κρίσιμες υποδομές, όπως οι ενεργειακές εγκαταστάσεις της Saudi Aramco, θα προκαλούσε αντίποινα των Σαουδαράβων κατά κρίσιμων ιρανικών εγκαταστάσεων, οδηγώντας σε πλήρη σύγκρουση.

Η εμπιστοσύνη των κρατών του Κόλπου προς τις Ηνωμένες Πολιτείες είναι πλέον περιορισμένη, εξαιτίας των συνεχώς μεταβαλλόμενων στρατηγικών του Προέδρου Τραμπ και της αβεβαιότητας για τη διάρκεια και τους στόχους της στρατιωτικής εκστρατείας. Τα κράτη του Κόλπου δεν υποστηρίζουν όλους τους αντικειμενικούς σκοπούς των αμερικανοϊσραηλινών επιθετικών επιχειρήσεων κατά του Ιράν, όπως η ανατροπή του ιρανικού καθεστώτος, καθότι αυτό θα προκαλούσε μακροχρόνια περιφερειακή αστάθεια.

Στην παρούσα φάση, η δυσκολία επίτευξης συναίνεσης στο Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου, η περιορισμένη στρατιωτική ικανότητα των μικρότερων κρατών και η αντίθεση της κοινής γνώμης καθιστούν σχεδόν απίθανη την ενεργή συμμετοχή τους σε επιθετικές επιχειρήσεις.

Ως εκ τούτου, τα κράτη του Κόλπου αντιμετωπίζουν μείζον δίλημμα και παραμένουν σε επιφυλακή αναμένοντας να συσταθεί αμερικανική ή διεθνής αεροναυτική δύναμη που θα προστατεύσει αφενός τις κρίσιμες ενεργειακές τους υποδομές, αφετέρου τη διέλευση των δεξαμενόπλοιων μέσω των Στενών του Ορμούζ, ή, στην καλύτερη περίπτωση, να τερματιστεί ο πόλεμος.

Στρατηγικός στόχος ο έλεγχος των Στενών

Η τρέχουσα σύγκρουση μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών, Ισραήλ και Ιράν έχει ως κεντρικό διακύβευμα τον έλεγχο και την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ. Πρόκειται για έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαύλους παγκοσμίως, μέσω του οποίου διέρχεται περίπου το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου. Οι επιχειρήσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ στοχεύουν στην αποτροπή της δυνατότητας της Τεχεράνης να χρησιμοποιεί τα στενά ως εργαλείο στρατηγικού εκβιασμού.

Δηλώσεις από Ισραηλινούς αξιωματούχους, αλλά και από τη CENTCOM, επιβεβαιώνουν ότι στόχος δεν είναι μόνο η άμεση αποκατάσταση της ασφάλειας, αλλά και η μακροπρόθεσμη αποτροπή.

Ο κίνδυνος μιας «ημιτελούς νίκης»

Μια από τις βασικές εκτιμήσεις που προκύπτουν από την εξέλιξη των επιχειρήσεων είναι ότι μια μερική ή ατελής νίκη των ΗΠΑ και του Ισραήλ θα μπορούσε να αποδειχθεί στρατηγικά επιζήμια. Ένα αποδυναμωμένο ιρανικό καθεστώς, που θα επιβίωνε από αυτή τη σύγκρουση, θα διατηρούσε τη δυνατότητα να επαναλαμβάνει επιθέσεις κατά της ναυσιπλοΐας, ενδεχομένως με ακόμη μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση.

Η ρητορική των Ιρανών αξιωματούχων, όπως του προέδρου του Κοινοβουλίου Μοχάμαντ – Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, ενισχύει αυτή την εκτίμηση, καθώς υποδηλώνει ότι η προπολεμική κατάσταση δεν θα αποκατασταθεί. Αυτό σημαίνει ότι το Ιράν βλέπει ήδη τη σύγκρουση ως ευκαιρία αναδιαμόρφωσης των σχέσεων μεταξύ των κρατικών και μη κρατικών δρώντων στην περιοχή.

Πολυεπίπεδη στρατηγική φθοράς του ιρανικού καθεστώτος

Οι ισραηλινές επιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές του Ιράν, όπως το αρχηγείο του Ναυτικού του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), δείχνουν μια στρατηγική αποκεφαλισμού της επιχειρησιακής ικανότητας της Τεχεράνης. Παράλληλα τα πλήγματα σε βάσεις βαλλιστικών πυραύλων και εγκαταστάσεις παραγωγής drones καταδεικνύουν προσπάθεια συστηματικής αποδυνάμωσης της ιρανικής πολεμικής μηχανής.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η στοχοποίηση εσωτερικών μηχανισμών καταστολής, όπως η Basij. Η επιλογή αυτή υποδηλώνει ότι η στρατηγική του αμερικανοϊσραηλινού στρατιωτικού συνασπισμού δεν περιορίζεται στο στρατιωτικό επίπεδο, αλλά επεκτείνεται και στην αποσταθεροποίηση της εσωτερικής συνοχής του καθεστώτος.

Η διαδοχή της ιρανικής ηγεσίας παραμένει ανοιχτή

Η δολοφονία του Αλί Λαριτζανί αποτελεί σημαντικό πλήγμα για μία από τις βασικές φατρίες του ιρανικού καθεστώτος. Ο Λαριτζανί θεωρούνταν πιο πραγματιστής σε σχέση με τον σκληρό πυρήνα γύρω από τον Μοτζταμπά Χαμενεΐ και τους Φρουρούς της Επανάστασης.

Η απώλειά του ενδέχεται να ενισχύσει την επιρροή των πιο αδιάλλακτων κύκλων, αλλά δεν εξαλείφει τον εσωτερικό ανταγωνισμό. Αντίθετα, δημιουργεί νέες δυναμικές εξουσίας, ιδιαίτερα ενόψει της διαδοχής στην ανώτατη ηγεσία. Μετά τον θάνατο του ανώτατου ηγέτη, η διαδοχή ηγεσίας παραμένει ανοιχτή, καθώς δεν υπάρχει πλήρως εδραιωμένος διάδοχος. Ο Χαμενεΐ θεωρείται φαβορί, αλλά όχι αδιαμφισβήτητος.

Αναλυτές εκτιμούν ότι η εσωτερική αστάθεια μπορεί να ενταθεί, αλλά δύσκολα θα οδηγήσει σε άμεση κατάρρευση του καθεστώτος, ειδικά όσο συνεχίζονται οι εξωτερικές επιθέσεις.

Ρωσική τεχνολογική υποστήριξη

Σημαντική διάσταση στην ιρανική κρίση αποτελεί η ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ Ρωσίας και Ιράν. Σύμφωνα με δυτικά μέσα, όπως η «Wall Street Journal», η Μόσχα παρέχει στους Ιρανούς δορυφορικές πληροφορίες, τεχνολογία drones και επιχειρησιακές οδηγίες.

Η εξέλιξη αυτή εντάσσεται στη στρατηγική της Μόσχας να αποδυναμώσει εμμέσως τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η συνεργασία περιλαμβάνει ακόμη και βελτιώσεις σε επιθετικά drones τύπου Shahed, που χρησιμοποιούνται ήδη εκτενώς στη Μέση Ανατολή αλλά και στον πόλεμο στην Ουκρανία.

Ασύμμετρες απειλές με FPV drones

Όπως αναφέρει το Ινστιτούτο για τη Μελέτη του Πολέμου (ISW), η εμφάνιση fiber-optic FPV drones από ιρανικές παραστρατιωτικές οργανώσεις στο Ιράκ αποτελεί μια νέα ποιοτική απειλή. Αυτά τα drones δεν επικοινωνούν με ραδιοσυχνότητες, αλλά κατευθύνονται μέσω καλωδίου οπτικής ίνας. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι:

● Δεν επηρεάζονται από παρεμβολές (jamming).

● Έχουν πολύ ακριβή έλεγχο και εικόνα σε πραγματικό χρόνο.

● Είναι δύσκολο να εντοπιστούν.

● Συνήθως χρησιμοποιούνται για στοχευμένα πλήγματα, με πολύ καλά αποτελέσματα.

Η απόκτηση τέτοιων τεχνολογιών από μη κρατικούς δρώντες ενισχύει την ασύμμετρη φύση της σύγκρουσης και δυσχεραίνει την αποτελεσματική άμυνα, ιδιαίτερα σε αστικά περιβάλλοντα ή περιοχές υψηλής αξίας στόχων, όπως πρεσβείες, κέντρα διοίκησης, ελέγχου και επικοινωνιών.

Περιφερειακή διάσταση και κίνδυνος γενίκευσης

Οι επιθέσεις του Ιράν σε στόχους στον Κόλπο, καθώς και η δράση οργανώσεων του «Άξονα Αντίστασης», όπως η Χεζμπολάχ του Λιβάνου και οι ιρακινές πολιτοφυλακές, υποδηλώνουν ότι η σύγκρουση έχει ήδη λάβει περιφερειακό χαρακτήρα.

Η σχετική μείωση της έντασης των επιθέσεων της Χεζμπολάχ ίσως υποδηλώνει περιορισμό της επιχειρησιακής της δυνατότητας ή στρατηγική αναμονής. Ωστόσο η συνεχιζόμενη δραστηριότητα σε πολλαπλά μέτωπα αυξάνει τον κίνδυνο κλιμάκωσης.

Όπως επισημαίνει το ISW, η σύγκρουση έχει εισέλθει σε φάση όπου η στρατιωτική πίεση, η τεχνολογική καινοτομία και οι πολιτικές αποφάσεις αλληλεπιδρούν με απρόβλεπτο τρόπο, καθιστώντας δύσκολη την πρόβλεψη της τελικής έκβασης.

Οι συμβατικές και οι ασύμμετρες απειλές, από βαλλιστικούς πυραύλους και drones μέχρι εξειδικευμένα FPV συστήματα, συνθέτουν ένα περιβάλλον πολλαπλών κινδύνων για τα Στενά του Ορμούζ και την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια.

Οι χώρες του Κόλπου παραμένουν σε οριακή ισορροπία, αδυνατώντας να επηρεάσουν την έκβαση, ενώ η Τεχεράνη εκμεταλλεύεται κάθε κενό για να ενισχύσει τη στρατηγική της θέση. Η εσωτερική αστάθεια του ιρανικού καθεστώτος, οι παρεμβάσεις τρίτων δυνάμεων και η ένταση των πολεμικών επιχειρήσεων καθιστούν πιθανή την κλιμάκωση σε γενικευμένη σύγκρουση. Το αποτέλεσμα είναι μια περιοχή όπου η αποτροπή και η στρατηγική αυτοσυγκράτηση δοκιμάζονται στα όριά τους.

* Ο Βασίλης Γιαννακόπουλος είναι ταξίαρχος ε.α. της Π.Α., γεωστρατηγικός αναλυτής ([email protected])

Διαβάστε επίσης:

Στα 110 δολάρια φτάνει το πετρέλαιο στην Ευρώπη μετά το χτύπημα στο μεγαλύτερο κοίτασμα φυσικού αερίου στον Κόλπο

«Θα πληρώσουν» για τη δολοφονία Λαριτζανί, απειλεί ο Μοτζταμπά – Ιρανική επίθεση με πυραύλους στη Σαουδική Αραβία – Live οι εξελίξεις

Γιατί ο πόλεμος στο Ιράν μπορεί να προκαλέσει παγκόσμια επισιτιστική κρίση 

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.